| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 320 |
| تعداد مقالات | 2,393 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,072,362 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,239,951 |
مبانی ارزششناختی روانشناسی اسلامی براساس منابع اسلامی با تأکید بر اندیشههای علامه مصباح یزدی | ||
| مطالعات اسلام و روانشناسی | ||
| دوره 19، شماره 39، دی 1404، صفحه 51-81 اصل مقاله (629.87 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/psy.2025.10947.2316 | ||
| نویسنده | ||
| رحیم ناروئی نصرتی* | ||
| دانشیار، گروه روان شناسی. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). قم. ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: انسانها نسبت به پدیدههای پیرامون خود دو دسته قضاوت سامان میدهند؛ یک دسته در شکل گزارههایی چون سیب در یخچال هست، اسحاق نیوتن نیروی جاذبۀ زمین را کشف کرد و لبخند ژوکند اثر لئوناردو داوینچی بیان میشوند. این گزارهها هستها و نیستها را به نمایش میگذارند و دستۀ دوم قضاوتهایی مانند عدالت خوب است، ظلم بد است، ازدواج زن و مرد خوب است، همجنسگرایی بد است، قانون بقای انرژی درست است و مانند آن هستند. این قضاوتها را که دارای مفاد خوب و بد، زشت و زیبا، باید و نباید و بایستگی و نبایستگی میباشند، قضاوتهای ارزشی مینامند. از مفاد این گزارهها به ارزشها و امور ارزشمند برای انسان یاد میشود؛ از جمله حوزههای ارزشی در زندگی انسان، ارزشهای علمی است که در چارچوب آنها درباره ارزشمندی یافتهها و دیگر متعلقات یک علم قضاوت میشود. روانشناسی یکی از عرصههای دانش است که حرکت کمالی خود را در مجرای سازمان ارزششناختی دانشمندان خود به پیش برده است. یکی از مؤلفههای سازمان ارزششناختی، مبانی ارزششناختی است که اندیشمند به آنها باور دارد و در سایه آنها به حدود و ثغور علم خود شکل میدهد و به آن پایبند میماند. در اینجا این سؤال اساسی مطرح میشود که اگر علم روانشناسی بنا باشد در چارچوب سازمان ارزششناختی اسلامی شکل گیرد، دارای چه مختصاتی است؟ به همین منظور هدف این پژوهش بررسی مبانی ارزششناختی روانشناسی اسلامی براساس منابع اسلامی با تأکید بر اندیشههای علامۀ مصباح یزدی است و بهطور خاص تلاش میکنند دو سؤال اساسی را پاسخ دهد: الف) مبانی ارزششناختی براساس منابع اسلامی بهویژه نقطهنظرات علامه مصباح یزدی کدامند؟ ب) مبانی ارزششناختی براساس منابع اسلامی بهویژه نقطهنظرات علامه مصباح یزدی چه تأثیری بر شکلدهی روانشناسی اسلامی دارند؟ روش: در این پژوهش، نخست به منابع معتبر ارزششناختی از جمله آثار لودوینگ گرونبرگ، میلتون روکیچ، نورمن تی. فدر و آر. اس. نئاگارازان مراجعه شد. ارتباط دانش و به عبارت دیگر ارتباط یافتههای علمی و ارزشهای حاکم بر روان اندیشمندانی که به علمورزی میپردازند به شیوه توصیفی تحلیلی بررسی شد. این نقطهنظرها با اندیشههای ارزششناختی اسلامی که بیشتر در علم کلام، اصول فقه، منطق و اخلاق مطرح شده بود و همچنین کتابهای فلسفه اخلاق مقایسه شد که از آثار مرتضی مطهری، علامه مصباح یزدی و دیگر اندیشمندان بودند و نتایج به روش تحلیل محتوا استنباط شد. یافتهها: الف) در ساختار روان هر فرد در کنار سازمان شناختی، سازمان ارزشها نیز شکل میگیرد که کارکرد آن از لحاظ روانشناختی به صورت باید و نباید، خوب و بد و شایسته است و... تجربه میشود و در مقام عمل به صورت ترجیحات و درنهایت انتخاب یک گزینه و ترک دیگری نمودار میگردد؛ ب) سازمان ارزشی هر فرد مبانی، حوزههای ارزشی و گزارههای ارزشی را دربردارد که حوزههای ارزشی آن شامل شش حوزه نظریهای، اقتصادی، زیباییشناختی، اجتماعی، سیاسی، دینی و اخلاقی است؛ ج) اندیشمند در تلاش برای کشف واقع، معمولاً در چارچوب سازمان ارزشی خود دست به انتخاب میزند نه قضاوتهای مطلق عقلی؛ بدین سبب هر فرد، علمی با موضوع، قلمرو، مسائل، نحوۀ تبیین، روش بررسی و اهداف خاص را پدید میآورد؛ د) از نظر علامه مصباح یزدی حوزههای ارزشی در کنار مبانی ششگانه آنها دست به دست هم میدهند تا هر علم از جمله روانشناسی چارچوبی خاص مییابد. این مبانی عبارتاند از: 1. واقعنمایی قضایای ارزشی؛ 2. اثباتپذیری قضایای ارزشی؛ 3. اطلاق برخی قضایای ارزشی؛ 4. ذومراتب بودن ارزشهای وسیلهای (غیری) و تقدم ارزشهای تأثیرگذار در دستیابی به هدف در مقام تزاحم؛ 5. نیّت فاعل، ملاک ارزش فعل اختیاری؛ 6. قرب به خداوند، ارزش نهایی انسان و ملاک نهایی ارزشمندی علم بهعنوان فعل اختیاری؛ ﻫ) اگر روانشناسی بخواهد موضوع آن فراگیر شود و به سلامت و سعادت انسان کمک کند، باید «ابعاد و کنشهای نفس و فرایندهای زیرین آن بهعنوان موضوع قرار دهد؛ زیرا تنها در این صورت ویژگیهای روانشناختی انسان به شکل جامع مورد بحث قرار میگیرد؛ و) در کنار روش تجربی، روش استدلالی (عقلانی)، شهودی و وحیانی نیز باید به کار گرفته شود؛ ز) در عرصه سلامت و بیماری در کنار ملاکهای روانشناختی، ملاک ایمان و کفر و عمل صالح و بهطور کلی هنجارهای دینی نیز مدنظر قرار گیرد. نتیجهگیری: اولاً قضاوت ارزشی و ارزشگذاری وقتی از سازمان روانی انسان صادر میشود که دو امر را با هم مقایسه کند و یکی را بهعنوان ابزار دستیابی به دیگری ادارک کند. تپهای را در نظر بگیرید که میان دو محله قرار گرفته و دسترسی به دو محله را برای اهالی سخت کرده است. در این فرض، اهالی دو محله به ذهنشان میآید که این تپه نباید اینجا باشد و چیز بدی است. این ادراک وقتی حاصل میشود که وجود تپه با سهولت یا صعوبت تعامل اهالی دو محله مقایسه شود. اکنون اگر جنگی میان اهالی دو محله رخ دهد، جایگاه ارزشی این تپه عوض میشود؛ چون اینبار وجود تپه با حفاظت از دو محله سنجیده میشود و چهبسا ادراک افراد دو محله این شود که تپه چیز خوب و مناسبی است. اگر اهداف متنوع و متعارض شود، ممکن است ارزشها نیز متعارض شود. چنانکه میبینیم در اینجا امر ارزشی به شیئی از اشیا نسبت داده شد، اما برخی ارزشها مانند نیکوکاری و بخشندگی، فقط به انسان نسبت داده میشوند. ثانیاً براساس این مبانی، نخستین عرصهای که روانشناسی اسلامی با روانشناسی معاصر متفاوت میشود، اصل و حدود و ثغور موضوع روانشناسی بهعنوان علم است. براساس مبانی ارزششناختی دین اسلام موضوع روانشناسی اسلامی «ابعاد و کنشهای نفس» است، نه رفتار که مکتب رفتارگرایی بر آن اصرار میورزد، و نه رفتار و فرایندهای زیرین آن که حاصل سه مکتب رفتاری، شناختی و زیستی میباشد؛ زیرا اینها تنها بخشی از ابعاد و کنشهای نفساند. دومین تفاوت این است که ارتباط انسان با خدا بهعنوان عامترین رفتار انسان بهمنزلۀ یکی از قلمروهای اصلی روانشناسی اسلامی در نظر گرفته میشود. سومین دگرگونی در عرصه اختلالات روانی رخ خواهد داد که بر اثباتپذیری و اطلاق قضایای ارزشی مترتب میشود. در دین اسلام، اولاً افزون بر سه معیار همرنگی با هنجارها، ناراحتی درونی و بدکاری، ایمان و کفر نیز معیاری اساسی برای تشخیص هنجار و نابهنجار شمرده میشود و ثانیاً دیدگاه اسلام دربارۀ برخی مصداقهای هنجار و نابهنجار مانند همجنسگرایی، تغییر جنسیت و... با روانشناسی تفاوت دارد. چهارمین تفاوت این است که بُعد اخلاقی نفس در کنار قضاوتهای اخلاقی موردنظر لارنس کُلبِرگ و دیگران به موضوعات روانشناسی اسلامی افزوده میشود. پنجمین مورد، استفاده از همۀ روشهای ممکن برای شناخت ابعاد موضوع روانشناسی اسلامی است. ششمین جنبه اینکه قرب به خداوند بهعنوان ارزش نهایی انسان شناخته میشود و درنتیجه مقرِّب بودن ذاتی علم، ملاک نهایی ارزشمندی روانشناسی اسلامی به شمار میرود؛ بهعبارت دیگر علمی که حاصل اندیشهورزی جمع زیادی از دانشمندان است، باید علمی نافع باشد و ظرفیت تأمین سعادت دنیوی و اخروی افراد را داشته باشد. این علم ابزاری است که سعادت اخروی انسان را تأمین میکند، هرچند بهزیستی او در این جهان را نیز مدنظر قرار میدهد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ارزششناسی؛ مبانی ارزششناختی؛ حوزههای ارزشی؛ اندیشههای علامه مصباح یزدی؛ منابع اسلامی | ||
| مراجع | ||
|
منابع
* قرآن کریم (1373)، ترجمۀ مکارم شیرازی ناصر، قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
ابنمسکویه، احمدبنمحمد(1402). تهذیبالاخلاق و تطهیرالاخلاق، ترجمه و تحقیق: راشدی عبدالطیف. قم: رحل.
تمیمی آمدی، عبدالوحد بن محمد (1366)، تصنیف غررالحکم و دررالکلم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ربانی گلپایگانی، علی (1368)، حسن و قبح عقلی یا پایههای اخلاق جاودان: بحثهایی دربارۀ عقاید و کلام از استاد جعفر سبحانی، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1390ق)، المیزان فی تفسیرالقرآن، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
طبرسی، علی بن حسن (1385ق)، مشکاة الانوار فی غررالاخبار، نجف: المکتبة الحیدریة.
مجلسی، محمدباقر(1403ق). بحارالانوار؛ تصحیح: جمعی از محققان. داراحیاءالتراثالعربی: بیروت
مصباح یزدی، محمدتقی (1374)، آموزش فلسفه، تهران: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1374)، فلسفۀ اخلاق، تهران: اطلاعات.
مصباح یزدی، محمدتقی (1377)، اخلاق در قرآن، تحقیق و نگارش محمدحسین اسکندری، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مصباح یزدی، محمدتقی (1388)، مجموعه آثار آیتالله مصباح یزدی؛ رهتوشه، تحقیق و نگارش کریم سبحانی، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مصباح یزدی، محمدتقی (1392)، رابطۀ علم و دین، تحقیق و نگارش علی مصباح. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مصباح یزدی، محمدتقی (1394). فلسفۀ اخلاق؛ تحقیق و نگارش: شریفی احمدحسین. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مصباح یزدی، محمدتقی (1396)، مجموعۀ آثار آیتالله مصباح یزدی؛ رهتوشه، تحقیق و نگارش کریم سبحانی، قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مصباح یزدی، مجتبی (1390)، فلسفۀ اخلاق: روشی نو در آموزش فلسفۀ اخلاق، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیe:
مصباح یزدی، مجتبی (1395)، فلسفۀ اخلاق، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مطهری، مرتضی (1390)، فلسفۀ اخلاق، تهران: صدرا.
مظفر، محمدرضا (1374)، اصول الفقه، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
مکارم شیرازی، ناصر (1374)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
References The Holy Quran (1994), Translated by Naser Makarem Shirazi. Qom: Office of Historical Studies and Islamic Teachings. [in Persian] Cheung Chung M. & Hyland M.E (2012). History and Philosophy of Psychology. UK: Wiley –Blackwll. Darwin, Charles (1874). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. 2nd ed., revised and augmented. John Murray: London. 2 vols Ibn Miskawayh, Ahmad ibn Muhammad (1981). Tahdhīb al-Akhlāq wa Tathīr al-Aʿrāq; Translation and Research by: Rashdi Abdullatif. Rahl: Qom. Engel, S. (2015), Hungry minds: The origins of curiosity in childhood. Harvard University Press. Feather, N. T. (2002), Values, achievement, and justice: Studies in the psychology of deservingness. Springer. Grunberg, L. (2000), The mystery of values: Studies in axiology (C. Grunberg & L. Grunberg, Eds.), Amstrdam - Aflanta :Rodopi. Kalat J.W (2017). Introduction to Psychology,11th edition. Australia: Cengage Learning Kincaid, H., Dupré, J. & Wylie, A. (Eds.) (2007), Value-free science? Ideals and illusions. Oxford University Press. Majlisī, Muḥammad Bāqir (1983). Biḥār al-Anwār; Edited by: A Group of Researchers. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī: Beirut Makarem Shirazi, Naser (1996), Tafsir-e Nemuneh (Exemplary Commentary), Vol. 2. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyah[in Persian]
Misbah Yazdi, Muhammad Taqi (2015). Philosophy of Ethics; Research and Writing by: Sharifi Ahmad Husayn. Imam Khomeini Education and Research Institute: Qom Mesbah Yazdi, Mojtaba (2017), Philosophy of Ethics. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [in Persian] Mesbah Yazdi, Mojtaba (2012), Philosophy of Ethics: A New Method in Teaching Moral Philosophy. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute [in Persian] Mesbah Yazdi, Mohammad-Taqi (1996), Āmūzesh-e Falsafeh (Teaching Philosophy), Tehran: Center for Printing and Publishing of the Islamic Propagation Organization. [in Persian] Mesbah Yazdi, Mohammad-Taqi (1995/1996), Philosophy of Ethics. Tehran: Ettela’at. [in Persian] Mesbah Yazdi, Mohammad-Taqi (1999), Ethics in the Quran; Research and Writing: Mohammad Hossein Eskandari. Qom: Publications of Imam Khomeini Educational and Research Institute. [in Persian] Mesbah Yazdi, Mohammad-Taqi (2010), Collected Works of Ayatollah Mesbah Yazdi; Rah Tousheh (Provisions for the Journey); Research and Writing: Karim Sobhani. Qom: Publications of Imam Khomeini Educational and Research Institute. [in Persian] Mesbah Yazdi, Mohammad-Taqi (2014), The Relationship between Science and Religion; Research and Writing: Ali Mesbah. Qom: Publications of Imam Khomeini Educational and Research Institute. [in Persian] Mesbah Yazdi, Mohammad-Taqi (2018), Collected Works of Ayatollah Mesbah Yazdi; Rah Tousheh (Provisions for the Journey); Research and Writing: Karim Sobhani. Qom: Publications of Imam Khomeini Educational and Research Institute.[in Persian] Motahhari, Morteza (2012), Philosophy of Ethics, Tehran: Sadra [in Persian] Mozaffar, Mohammad Reza (1996), Principles of Jurisprudence (Usul al-Fiqh), Qom: Esmailian Press Institute [in Persian] Naagarazan, R. S. (2007), A textbook on professional ethics and human values. New Age International Publishers. Norman T. Feather (2002) Values, Achievement and justice: Studies in the Psychology of Deservingness. US: Springer Pomeroy, L. (2005), The new science of axiological psychology, Amsterdam: Rodopi. Rabbani Golpayegani, Ali (1989), Rational Good and Evil or the Foundations of Eternal Ethics: Discussions on Theology and Doctrine from Professor Jafar Sobhani. Tehran: Institute for Cultural Studies and Research. [in Persian] Rokeach, Milton (1970). The nature of Human Values. Lodon: Collier Macmillan Publishers Schultz, D. P. & Schultz, S. E. (2009), Theories of personality (9th ed.), Cengage Learning. Snyder C.R. and Lopez S.(2002). Handbook of Positive Psychology. Oxford University Press: Ney York Stevenson, L. & Byerly, H. (2000), An Introduction to Scientists, Values, & Society:The many faces of science: An introduction to scientists, values, and society (2nd ed.), United States of America: Westview Press. Tamimi Amadi, Abd al-Wahid ibn Muhammad (1987/1988), Tasnif Ghurar al-Hikam wa Durar al-Kalim. Qom: Islamic Propagation Office [in Persian] Tabatabai, Seyyed Mohammad Hossein. (1971), Al-Mizan fi Tafsir al-Qur’an (The Balance in the Interpretation of the Quran), Lebanon – Beirut: Al-Alami Publications Institute. [in Persian] Tabarsi, Ali ibn al-Hasan (1966), Mishkat al-Anwar fi Ghurar al-Akhbar, Najaf: Al-Haydariyya Library[in Persian] Wulff, D. M. (1997), Psychology of religion: Classic and contemporary (2nd ed.), John Wiley & Sons. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 52 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 6 |
||