| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 320 |
| تعداد مقالات | 2,393 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,072,363 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,239,952 |
دستگاه شناختاری تکوینی: نگاهی تحولی به روششناسی پژوهش | ||
| روش شناسی علوم انسانی | ||
| دوره 31، شماره 125، دی 1404، صفحه 133-171 اصل مقاله (1013.81 K) | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/mssh.2025.11064.2649 | ||
| نویسنده | ||
| فرهاد خرمائی* | ||
| دانشیار، روان شناسی تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: هنگامی که از روششناسی پژوهش سخن به میان میآید، پرسش بنیانی این است که مفروضات و اصول بنیادین روشهای پژوهش از کجا نشئت میگیرند. پاسخ به این پرسش معطوف به گفتمان فرانظریهای در سطح پارادایمی است. فرانظریه تکوینی بر این باور است که روش تحقیق مؤثر و مطلوب باید با معماری شناختی درک انسان و شیوههای سازماندهی دانش در ذهن همراستا باشد. این چهارچوب نظری، که ریشه در فلسفه اسلامی و بهویژه «حکمت متعالیه» ملاصدرا دارد، بر اصول اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری استوار است و بهدنبال ارائه رویکردی شناختی به روششناسی است که با واقعیتهای هستیشناختی و معرفتشناختی ذهن انسان هماهنگ باشد. این همراستایی، بهمنظور تضمین عمق و اعتبار یافتههای پژوهشی در سطوح وجودی و شناختی، روشهای پوزیتیویستی رایج را که اغلب بر تقلیلگرایی و جدایی ذهن از واقعیت متمرکز هستند، به چالش میکشد. سیر تاریخی مقولههای شناختی نشان میدهد که ذهن انسان صرفاً دریافتکنندهای منفعل نیست، بلکه با سازوکارهایی پیچیده، اطلاعات را طبقهبندی و معنادار میسازد؛ از مقولات دهگانه ارسطو که جوهر و عَرَض را تفکیک میکردند، تا گزارههای ترکیبی پیشینی کانت که علیت و زمان را مفاهیم ذهنیِ پیشینی میدانستند، و اصول اولیه توماس رید که بر بدیهیات درونی (Common Sense) تأکید داشتند. همچنین، نظریههای روانشناسی شناختی معاصر مانند گشتالت و نمونه نمایان نیز بر وجود ساختارهای سازماندهنده در ذهن صحه میگذارند. با توجه به این پیشینه، هدف این فرانظریه، پیریزی بنیانی روششناختی است که توانایی تحلیل پدیدههایی با ماهیت پیچیده، پویا و تحولی را داشته باشد. پژوهش حاضر، یک نظام نظری شناختی با عنوان دستگاه شناختاری تکوینی معرفی میکند که ساختار پویا و لایهلایۀ فهم انسانی و هستی را بازتاب میدهد. این دستگاه، که در قالب یک سیستم مختصات کروی مفهومپردازی شده، با هدف تفسیر پدیدههایی (به نام هستار) طراحی شده که از تعامل میان توانمندیهای درونی ذهن و واقعیتهای بیرونی هستی پدید میآیند. پرسش بنیادین مقاله حاضر این است که آیا فرانظریۀ تکوینی، مبانیای دربارۀ شناخت انسانی ارائه میدهد که قابلیت عملیاتی شدن در روشهای تحقیق مبتنی بر جهانبینی اسلامی را داشته باشد؟ اگر چنین است، ساختار این نظام شناختی چگونه است و چگونه میتواند به پژوهشگران در مطالعۀ پدیدههای پیچیده با رویکردی جامع و معنوی کمک کند؟ روش: این پژوهش از روش تجریدی تکوینی از نوع هستارانگاری توصیفی-استنتاجی بهره میبرد. تکوین به معنای فرایند شکلگیری، پدیدایی، شدن و فعلیتیافتگی دانش است که نگرشی تلفیقی و چندروشی را بازتاب میدهد و بر چرخه مستمر فعلیتیابی هستارها تأکید دارد. تجریدی تکوینی به فرایندی خلاقانه اشاره دارد که در آن فرآیند ساختن یک مفهوم، ساختار یا چهارچوب ذهنی (مانند دستگاه مختصات کروی) با استفاده از تجرید فعال انجام میشود تا چیزی نو و قابلتسهیم ساخته شود. هستارانگاری (Entity-Ideagraphy) نیز به معنای بازنمایی پدیدهها بهعنوان هستار است که ساختاری پیوندی برای توصیف و تبیین هستی فراهم میآورد. در این روش، ازیکسو به شیوههای توصیفی (شناسایی، طبقهبندی، تعریف) و ازسویدیگر، با استدلال استنباطی (تبیین روابط) براساس منطق تکوینی بهره گرفته میشود. هستارها در این روش، تحتتأثیر علل چهارگانه (مادی، صوری، فاعلی و غایی) هستند و ساختار این دستگاه بر مبنای علیت شکل میگیرد؛ بهطوریکه رؤیت هر نشانگر دال بر همگاهی و ترکیب اتحادی علل چهارگانه در یک مساوقت است. بُعد زمان بهعنوان بُعد چهارم، ساختار شکلگیری این هستارها را تکمیل میکند. منطق تکوینی در شمول خود، منطق ارسطویی، منطق فازی و منطق سیستمی را دارد و افزونبرآن دینامیک، شدن و هدفمندی را مورد توجه قرار میدهد. فاعل شناسنده در این روش، عاملی خردمند و بازاندیش است که به درک ابعاد پیچیده دانش در چهارچوبی هستیشناختی و یکپارچه دست مییابد؛ زیرا فرانظریه تکوینی خرد نظری و خرد عملی را در یک ساختار تشکیکی مورد توجه قرار میدهد. درنهایت، روششناسی تکوینی بر پایه شبکه وجودی است و به محقق میگوید که هستارها را در فضای هستی و افق رویداد جستجو کند و چگونه آنها را توصیف، تبیین و تفسیر نماید. نتایج: پژوهش حاضر به ساخت مفهومی دستگاه مختصات کروی تکوینی اشاره دارد. این دستگاه برپایه مفروضات فرانظریه تکوینی (اصالت و وحدت وجود) و اصل علیت شکل گرفته و از فضای گویوارهای و کروی بهره میگیرد که نماد کل، تمامیت و یکپارچگی است. این دستگاه فضایی توپولوژیک یا مختصاتنگار گویوارهای را پیشنهاد میدهد که میتواند نگارگر و ترسیمکننده واقعیت باشد. در سطح ساختار، دستگاه مختصات کروی تکوینی بر پایه ترکیب اتحادی علل چهارگانه در سه محور اصلی شکل میگیرد: محور افقی (استعداد/قوه): علل مادی (جنس یا جوهر) که شامل وصل/فصل است؛ محور عمودی (فعالیت/حرکت): علل فاعلی که شامل درون/بیرون است؛ محور سوم (چگونگی تبدیل قوه به فعل): علل صوری (خرد یا شعورمندی) که شامل صحیح/خطاست. این سه علیت در مساوقت با یکدیگر در جهت هدف غائی (علت غائی) در حرکت هستند و بعد چهارم، یعنی زمان (از مقولات شناختی انسان)، را نیز در محاسبات خود لحاظ مینماید. این ابزار، نقش قطبنمای روششناختی را ایفا میکند و امکان جایدهی دادهها در بستر زمانی و مکانی، و پیگیری تکوین آنها در طول زمان را فراهم میکند. واحد تحلیلی اصلی در این نوع پژوهش هستار است که از ترکیب انضمامی چهار مؤلفه اصلی تشکیل میشود: مفاهیم (کل هستار)، عناصر (نشانگرها)، روابط و قواعد حاکم بر روابط. مهمترین مختصات هستاری که در سطح روابط تحلیل میشوند عبارتاند از: نسبت کل-جزء، مرکزی-پیرامونی، نزدیکی-دوری و اثرگذاری-اثرپذیری. این دستگاه با پذیرش علیت متبادل (علیت جاریه)، آشکار میکند که هر نشانگر شناسایی شده ترکیبی اتحادی از علل چهارگانه و زمان است و ظهور هر پدیده، نتیجۀ تأثیر همزمان علل گوناگون است که با یکدیگر در تبادل هستند. این پویایی، روششناسی تکوینی را از سایر روشهای پژوهش متمایز میکند. در اینجا، ساختار نظری دستگاه مختصات کروی تکوینی به نمایش گذاشته شده است: مدل مفهومی دستگاه مختصات کروی تکوینی بحث و نتیجهگیری: این پژوهش نشان میدهد که دستگاه شناختاری تکوینی باتکیهبر مبانی فلسفی حکمت متعالیه، جایگزینی توانمند و خردمحور برای روشهای رایج پژوهشی ارائه میدهد؛ زیرا فرایند پژوهش را با ساختار ذاتی شناخت انسان همراستا میکند. این روششناسی، با فراهم آوردن ابزاری ساختاریافته برای درک واقعیت متحول، خلأ موجود در پژوهشهای مبتنی بر جهانبینی اسلامی را پر میکند. این دستگاه، باتکیهبر اصول «وحدت وجود»، «تشکیک وجود» و «حرکت جوهری»، بر پویایی و تحولپذیری واقعیت تأکید میکند. بهاینترتیب، پژوهشگر به مطالعۀ سیر تحول پدیدهها (تکوین) و ارتقاء وجودی آنها میپردازد. کشف واقعیت، فرآیندی تدریجی و تکوینی است که با شفافسازی و وضوحبخشی به شواهد بهتدریج آشکار میشود. در این رویکرد، از تقلیلگرایی و دوگانهانگاری پرهیز شده و به شناختی کلنگر و لایهمند توجه میشود که از طریق تقریب به واقع حاصل میشود؛ بهاینمعناکه هر پژوهش، یک گام بهسمت درک حقیقت مطلق است و نه توقف در یک نقطۀ ثابت. دانش، محصول فرایندی بازتابی و سازنده تلقی میشود که در آن پژوهشگر، نه فقط ناظر بلکه «فاعل شناختی» است که حضور و خردمندی وی (بهعنوان کانون شناخت) بخشی از روند تولید دانش است. در این چهارچوب، خردمندی، بهعنوان عالیترین مرز خودآگاهی، بنیان تفکر خردمندانه را فراهم میآورد. روششناسی پیشنهادی این پژوهش، امکان مطالعه هستارها را در افق رویداد فراهم میآورد و با فراهم آوردن فضای توپولوژیک مبتنی بر علل اربعه و زمان، امکان مکانیابی، زمانمندی، و تحلیل علیت متبادل بین ابعاد مختلف واقعیت را میدهد. درنهایت، دستگاه شناختاری تکوینی با تمرکز بر هستارهای کلان و خرد، و ترکیب اتحادی استعدادهای بالقوه و هوشمندی انسان، به خلق محصولی نو (فرآورش) منجر میشود و بنیانی فلسفی و روششناختی برای پژوهش اسلامی در علوم انسانی و اجتماعی فراهم میآورد و پلی میان مفاهیم انتزاعی هستیشناختی و واقعیت تجربی میکند. تقدیر و تشکر: نویسنده مراتب سپاس و قدردانی خود را از نظرات سازنده داوران محترم و تلاشهای بیشائبه تیم اجرایی و سردبیری مجله ابراز میکنند. تعارض منافع: نویسنده اعلام میکند که هیچگونه تعارض منافعی در خصوص نگارش و انتشار این مقاله وجود نداشته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| رویکرد تکوینی؛ فرانظریه تکوینی؛ دستگاه شناختاری تکوینی؛ روششناسی تکوینی؛ هستارانگاری؛ علل چهارگانه | ||
| مراجع | ||
|
منابع
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1395). فراز و فرود فکر فلسفی. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
ابنسینا. حسین بن عبدالله بن حسن بن علی (1364). الشفاء، کتاب المنطق، المقولات، تصدیر دکتر ابراهیم مدکور. قم: انتشارات مرعشی نجفی.
استرنبرگ، رابرت. جی و استرنبرگ ،کارین (1401). روان شناسی شناختی، ترجمه دکتر سیدکمال خرازی و دکتر الهه حجازی. تهران: انتشارات سمت.
السون، متیو.اچ، و رامیرز، جولیو. جی (1400). مقدمهای بر نظریههای یادگیری، ترجمه دکتر علی اکبر سیف. ویرایش دهم، تهران: نشر دوران.
حسنی، سیدحمیدرضا، و موسوی، هادی (1397). انسان کنششناسی صدرائی: ظرفیتشناسی انسانشناسی صدرالمتألهین برای علوم انسانی. چاپ اول، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
خرمائی، فرهاد )1385(. علم خوب در علوم انسانی چه نوع علمی است؟ پرسشی درست یا غلط. مجموعه مقالات اولین کنگره ملی علوم انسانی. تهران: مرکز همایشهای صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
خرمائی، فرهاد )1402(. روششناسی تکوینی: نگاهی تحولی به پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی اسلامی. فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی. 31، ص73-94.
دهخدا، علی اکبر، معین، محمد، شهیدی، سیدجعفر و احمدی گیوی، حسن (1377). لغتنامه دهخدا تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، روزنه.
سعیدی مهر، محمد (1376). جایگاه مقولات در منطق ارسطو. مجله کیهان اندیشه، ۷۱ ، ۱۳۹.
سیف، علی اکبر (1400). روانشناسی پرورشی نوین: روانشناسی یادگیری و آموزش. ویرایش هفتم، تهران: نشر دوران.
شریعتی، فهیمه، و حسینی شاهرودی، سیدمرتضی (1392). ذهن و تأثیرات بیواسطه آن از نظر ملاصدرا. دو فصلنامه حکمت صدرایی. 2 (1) ص71-84.
شهابی، محمود (1358). رهبر خرد. چاپ اول، قم: انتشارت عصمت.
طوسی، محمد بن الحسن (1376). اساس الاقتباس، مصحح مدرس رضوی. چاپ پنجم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کاپلستون، فردریک (1375). تاریخ فلسفه: از ولف تا کانت، ترجمه اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر. تهران: سروش.
کانت، ایمانوئل (1787). سنجش خرد ناب، ترجمه میرشمسالدین امین سلطانی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
نصرالهی، حسینعلی، و یزدانی، عباس (1395). بررسی اصول اولیه فهم عرفی از منظر توماس رید. آینه معرفت، 16 (49)، 135-157.
هرگنهان، بی. آر. (1389). تاریخ روانشناسی، ترجمه یحیی سیدمحمدی. چاپ اول، تهران: ارسباران.
هره، رام. (1397). مقدمهای فلسفی بر علوم شناختی، ترجمه حسین شیخ رضائی و مجید داودی بنی. چاپ دوم، تهران: نشر نو.
References Avicenna (Ibn Sina), H. b. A. b. H. b. A. (1985). Al-Shifa: Book of Logic (Categories). Edited by Ebrahim Madkour. Qom: Marashi Najafi Publications. [In Persian]. Bates, M. J. (2008). An Introduction to Metatheories, Theories, and Models. Library and Information Science Quarterly, 11(4), 275–297. (Trans. G. Heydari) [In Persian]. Bates, M. J. (2005). An introduction to metatheories, and models. In K. E. Fisher, S. Erdelez, & L. Mckechnie (Eds.), Theories of Information Behavior (pp. 1–24). Medford, NJ: Information Today. Copleston, F. (1996). A History of Philosophy: From Wolff to Kant (Trans. E. Sa’adat & M. Bozorgmehr). Tehran: Soroush Publications. Original ISBN: 9780385420117. [In Persian]. Dehkhoda, A. A., Mo’in, M., Shahidi, S. J., & Ahmadi Givi, H. (1998). Dehkhoda Dictionary. Tehran: University of Tehran Press. ISBN: 964-03-3172-9. [In Persian]. Descartes, R. (1641). Meditations on First Philosophy. Oxford University Press. Clarendon. New York, 2008. Ebrahimi Dinani, G. (2016). The Rise and Fall of Philosophical Thought. Tehran: Institute for Research in Philosophy and Wisdom of Iran. [In Persian]. Harré, R. (2018). Philosophical Introduction to Cognitive Science (Trans. H. Sheikh Rezaei & M. Davoodi Beni). Tehran: Nashr-e No. Original ISBN: 9780631198782[In Persian]. Hatfield, G. (2024). René Descartes. In E. N. Zalta & U. Nodelman (Eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2024 Edition). Retrieved from https://plato.stanford.edu/archives/sum2024/entries/descartes/ Hassani, S. H. R., & Mousavi, H. (2000). Human Actology of Sadra Philosophy: The Capacity Assessment of of Anthropology of Sadra for Social Sciences. Qom: Research Institute of Hawzeh and University. [In Persian]. Hergenhahn, B. R. (2010). An Introduction to the History of Psychology (Trans. Y. Seyedmohammadi). Tehran: Arasbaran Publishing. Original ISBN: 9780495506218 [In Persian]. Hume, D. (1777). An Enquiry Concerning Human Understanding. London: A. Millar. Archived from the original on 10 July 2018. Retrieved 14 March 2015. Iman, M. T., & Kalateh Sadati, A. (2013). Methodology of Human Sciences in the View of Muslim Thinkers. Qom: Research Institute of Hawzeh and University. [In Persian]. Kant, I. (1787/2005). Critique of Pure Reason (Trans. M. Shams al-Din A. Soltani). Tehran: Amir Kabir Publishing. Original DOI: https://doi.org/10.1515/9783110924463 [In Persian]. Katz,J.J.(1972).Semantic theory.NewYork.NY:Harper & Row. Khoramaei, F. (2023). Formative Methodology: An Evolutionary Approach to Research in Islamic Human and Social Sciences. Journal of Fundamental Research in the Humanities, 31, 73–94. [In Persian]. Khoramaei, F. (2011). Psychology in a Theological Paradigm. In Proceedings of the International Congress on Psychology and Religion. Tehran: University of Tehran.[In Persian].
Khoramaei, F. (2006). What Kind of Science Is “Good Science” in the Humanities? In Proceedings of the First National Congress on Humanities (pp. 1–15). Tehran: IRIB Conference Center. [In Persian]. Nasrollahi, H., & Yazdani, A. (2016). Thomas Reid’s View on the Basic Principles of Common-Sense Understanding. Aineh Ma’refat, 16(49), 135–157. [In Persian]. Olson, M. H., & Hergenhahn, B. R. (2021). An Introduction to Theories of Learning (10th ed., Trans. A. A. Seif). Tehran: Doran Publishing. Original ISBN: 9780367334019. [In Persian]. Reid, T. (1764). Inquiry into the Human Mind on the Principles of Common Sense. London, 1823. Abbreviated by IHM. Reid, T. (1785a). Essays in the Intellectual Power of Man, Vol. I. Dublin. Abbreviated by EIP I. Reid, T. (1785b). Essays in the Intellectual Power of Man, Vol. II. Dublin. Abbreviated by EIP II. Saeedi Mehr, M. (1997). The Place of Categories in Aristotle’s Logic. Keyhan-e Andisheh Journal, (71), 139–147. [In Persian]. Saif, A. A. (2021). Modern Educational Psychology: Psychology of Learning and Teaching. Tehran: Doran Publishing. Seventh edition. [In Persian]. Shahabi, M. (1979). Leader of Reason. Qom: Esmat Publications. [In Persian]. Shariati, F., & Hosseini Shahroudi, S. M. (2013). Mind and Its Immediate Effects According to Mulla Sadra. Sadraei Wisdom Semiannual Journal, 71–84. [In Persian]. Sternberg, R. J., & Sternberg, K. (2022). Cognitive Psychology (Trans. S. K. Kharrazi & E. Hejazi). Tehran: SAMT Publications.Original DOI: https://doi.org/10.1017/9781108898726. [In Persian]. Tusi, M. b. H. (1997). Asas al-Iqtibas (Edited by Modarres Razavi). Tehran: University of Tehran Press. [In Persian]. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 492 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 50 |
||