| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 320 |
| تعداد مقالات | 2,393 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,072,360 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,239,951 |
معماری خانواده معنوی: تبیین الگوی پنجبعدی مبتنی بر استنطاق از قرآن و روانشناسی | ||
| مطالعات اسلام و روانشناسی | ||
| دوره 19، شماره 39، دی 1404، صفحه 7-50 اصل مقاله (989.72 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/psy.2025.11071.2335 | ||
| نویسندگان | ||
| جواد مصلحی* 1؛ محمد مهدی صفورائی پاریزی2؛ حسن تقییان3؛ سید عیسی مسترحمی4 | ||
| 1استادیار قرآن و روانشناسی، گروه قرآن و علوم، مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران | ||
| 2دانشیار روانشناسی تربیتی، مجتمعآموزش عالی علوم انسانی اسلامی، گروه روانشناسی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران | ||
| 3استادیار، گروه روانشناسی، مجتمع آموزش عالی علوم انسانی اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران | ||
| 4دانشیار، گروه قرآن و علوم، مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: خانواده بهعنوان سنگ بنای جامعه در دوران معاصر با بحرانهای عمیق معنایی و کارکردی همچون بیثباتی عاطفی و تضعیف انسجام روبهروست؛ در این میان «معنویت» بهطور فزایندهای بهعنوان یک منبع قدرتمند برای افزایش تابآوری و بهزیستی خانواده شناخته میشود. با این حال، ادبیات پژوهشی موجود دارای دو شکاف عمده است: پژوهشهای کارکردی، معنویت را بهمثابه یک «جعبه سیاه» در نظر میگیرد و سازوکارهای تأثیرگذاری آن را کالبدشکافی نمیکنند؛ پژوهشهای الگوپرداز نیز اغلب به ارائه فهرستی ایستا از ویژگیها بسنده کرده و از تبیین تعاملات پویا میان ابعاد معنویت غفلت ورزیدهاند. این امر، ضرورت ارائه یک مدل مفهومی جامع، پویا و دارای اصالت نظری را آشکار میسازد. هدف اصلی این پژوهش، پر کردن این شکاف از راه طراحی و تبیین یک الگوی مفهومی یکپارچه و چندبعدی از معنویت در خانواده است که هم ریشه در مبانی وحیانی (قرآن کریم) داشته باشد و هم با زبان علمی و روانشناختی امروز قابل فهم و کاربرد باشد. اهداف فرعی شامل شناسایی مؤلفهها و ابعاد اصلی الگوی معنویت در خانواده، تبیین چگونگی تعامل این ابعاد با یکدیگر در یک چارچوب سیستمی، و ارائه یک مدل جامع برای فهم، ارزیابی و تقویت معنویت در خانواده است. این الگو در پی پاسخ به این پرسش میباشد که ساختار یک خانواده معنوی چیست و روابط درونی این ساختار چگونه عمل میکند. روش پژوهش: این تحقیق با ماهیت کیفی و رویکرد بنیادی ـ نظری در پارادایم تفسیری ـ اجتهادی سامان یافته است. برای دستیابی به هدف، از روش نوآورانه «تحلیل مضمون استنطاقی ـ اجتهادی» مبتنی بر قرآن کریم استفاده شد. این روش رویکردی ترکیبی و بومیسازی شده است که شالوده اصلی آن، متدولوژی شش مرحلهای تحلیل مضمون (براون و کلارک، 2006) بوده، و نوآوری آن در افزودن یک لایه تفسیری «استنطاقی ـ اجتهادی» در مرحله سوم تحلیل (مفهومپردازی روانشناختی) است. فرایند گردآوری دادهها با یک راهبرد ترکیبی قیاسی ـ استقرائی برای جستجوی کلیدواژهای در کل آیات قرآن کریم آغاز شد تا پوشش جامع مفاهیم تضمین شود. سپس با مراجعه مکرر به متن و استفاده از تفسیر آیه به آیه و موضوعی، فرایند تا رسیدن به اشباع مفهومی ادامه یافت. فرایند تحلیل دادهها شامل مراحل ششگانه انس با متن، کدگذاری اولیه، استنطاق و مفهومپردازی روانشناختی، جستجو و شکلدهی مضامین، بازبینی و تعریف مضامین و درنهایت تدوین گزارش و ترسیم الگو بود. اعتبار و استحکام یافتهها از راه انطباق با معیارهای چهارگانه اعتمادپذیری از سوی لینکلن و گوبا (1985) (اعتبارپذیری، انتقالپذیری، اطمینانپذیری و تأییدپذیری) تضمین شد؛ بدینمنظور یافتههای اولیه توسط ۳۴ نفر از متخصصان برجسته حوزوی در مطالعات قرآنی و روانشناسی خانواده مورد بازبینی و ارزیابی قرار گرفت. نتایج: تحلیل دادهها با شناسایی و تدوین «الگوی پنجبعدی معماری خانواده معنوی» به انجام رسید؛ این الگو نشان میدهد که معنویت در خانواده، یک سیستم پویا و درهمتنیده میباشد که از پنج بعد اصلی تشکیل شده است: ۱. باورهای معنوی: بهمثابه هسته شناختی و انگیزشی سیستم شامل خداباوری، معادباوری و خودآگاهی نسبت به خدا که جهتگیری کلی خانواده را تعیین میکند؛ ۲. فعالیتهای معنوی: بهعنوان تجلی عملی باورها شامل کنشهای آیینی (مانند عبادات جمعی) و ارتباطی (مانند نهادینهسازی ارزشها) که باورها را به تجربهای زیسته تبدیل میکند؛ ۳. مسئولیتپذیری معنوی: ساختار عدالتمحور روابط شامل تعهدات اخلاقی و وظایف متقابل در قبال یکدیگر؛ ۴. مراقبتهای معنوی: ساختار رحمتمحور روابط شامل کنشهای محبتآمیز، حمایتی و فراتر از وظیفه که به روابط عمق میبخشد؛ ۵. فضای معنوی: برآیند سیستمی و جوّ عاطفی حاکم بر خانواده که از همافزایی چهار بعد دیگر حاصل میشود و شامل احساس امنیت، آرامش و امید است. یافته کلیدی این پژوهش آن است که این ابعاد در یک «چرخه فضیلت خودتقویتگر» با یکدیگر در تعامل هستند؛ در این چرخه پویا، باورها به کنشها (فعالیت، مسئولیت و مراقبت) شکل میدهند و این کنشها در نهایت فضایی را خلق میکنند که خود در یک حلقه بازخوردی مثبت، باورها را تعمیق بخشیده و پایداری و رشد سیستم را تضمین میکند. نتایج تحلیل مسیر نیز برازش خوب این مدل ساختاری را تأیید کرد. بحث و نتیجهگیری: این پژوهش با ارائه یک چارچوب مفهومی منسجم به طراحی «معماری خانواده معنوی» پرداخت. الگوی پنجبعدی ارائهشده، ضمن همخوانی با کلیات پژوهشهای پیشین با ایجاد تمایزهای مفهومی دقیق و معرفی ابعاد جدید به تعمیق و توسعه دانش موجود در حوزه معنویت و خانواده کمک میکند. مهمترین نوآوری مفهومی این پژوهش، فراتر رفتن از ارائه یک فهرست ایستا از ویژگیها و حرکت به سوی یک مدل سیستمی و پویاست؛ این الگو با تبیین «چرخه فضیلت خودتقویتگر» نشان میدهد که چگونه ابعاد شناختی، رفتاری و ارتباطی معنویت در یک تعامل نظاممند، یکدیگر را تقویت کرده و یک واقعیت ارگانیک و پویا را خلق میکنند. این تبیین سیستمی، «جعبه سیاه» تأثیر معنویت بر خانواده را میگشاید و درک عمیقتری از سازوکارهای درونی پایداری و رشد آن فراهم میآورد. از نظر نوآوری روششناختی، ارائه روش «تحلیل مضمون استنطاقی ـ اجتهادی» گامی در جهت تولید علوم انسانی اسلامی کارآمد و اصیل است که متن وحیانی را مبنای نظریهپردازی قرار داده، و از روانشناسی بهعنوان ابزار فهم و صورتبندی بهره میبرد. این الگو میتواند بهعنوان یک نقشه تشخیصی در خانوادهدرمانی، مبنایی برای طراحی بستههای آموزشی پیش از ازدواج و فرزندپروری و راهنمایی برای سیاستگذاریهای فرهنگی به کار رود. تقدیر و تشکر: این مقاله برگرفته از رساله دکتری نویسنده است. بدین وسیله از اساتید راهنما و مشاور محترم که در تمامی مراحل این پژوهش از راهنماییهای ارزشمند آنان بهره بردهام، کمال تشکر و قدردانی را دارم؛ همچنین از همه متخصصان و صاحبنظرانی که در فرایند اعتباریابی الگو شرکت کرده و با نظرات دقیق خود به غنای این اثر افزودهاند، صمیمانه سپاسگزاری میشود. در پایان از داوران محترم مجله که با بازخوردهای علمی و دقیق خود موجب ارتقای کیفیت این مقاله شدند، قدردانی میگردد. تعارض منافع: نویسندگان مقاله اعلام میدارند که در انجام این پژوهش و نگارش مقاله حاضر، هیچگونه تعارض منافعی (اعم از مالی، شخصی یا آکادمیک) که بتواند بر نتایج یا تفسیر یافتهها تأثیر بگذارد، وجود نداشته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| معماری خانواده؛ خانواده معنوی؛ الگوی معنویت؛ روانشناسی اسلامی؛ خانواده قرآنی؛ تحلیل مضمون؛ چرخه فضیلت | ||
| مراجع | ||
|
* قرآن کریم
ابن بابویه، محمد بن علی (1363)، من لایحضره الفقیه، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابنمنظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق)، لسان العرب، بیروت: دارالفکر.
ارخودی قلعهنوئی، مهدی، حقایقی، مرضیه، و سعیدی رضوانی، طلیعه (1400)، «نقش واسطهای امید به زندگی در رابطه باورهای مذهبی و اضطراب بیماری کروناویروس»، فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان درمانی، س12، ش47، ص307-327. https://doi.org/10.22054/qccpc.2021.58322.2625
امینزاده، فاطمه، و بلند، حسن (۱۴۰۳)، «رابطه هوش معنوی و بخشودگی بینفردی با نقش میانجی تابآوری در همسران افراد تحت درمان نگهداره متادون»، رویش روانشناسی، س۱۳، ش۹، ص۸۱-۹۰. https://frooyesh.ir/article-1-5456-fa.html
باهنر، محمدجواد (۱۳۷۰)، جهانبینی اسلامی، چ7، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بحرانی، سید هاشم (۱۴۱۶ق)، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران: بنیاد بعثت.
بهلولی، نادر، هدایت فسندوز، علی، و ایمانی حسنلویی، مهدی (۱۳۹۷)، «بررسی تأثیر معنویت بر رفتار اخلاقی در خانواده: واکاوای دیدگاه دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد نقده و واحد سولدوز»، معرفت اخلاقی، س۹، ش۲۳، ص۶۷-۸۳. https://marefateakhlagi.nashriyat.ir/node/235
پسندیده، عباس (۱۴۰۳)، راز رضایت: چارچوب نظری رضایتمندی در اسلام، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1368)، غرر الحکم و درر الکلم، قم: دار الکتاب الاسلامی.
جانبزرگی، مسعود (۱۳۹۵)، «اثر خانوادهدرمانگری سیستمی معنوی بر رضایت زناشویی و کنشوری خانواده (الگوی مهر و قدرت)»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، س۴، ش۶، ص۹-۳۸. https://dor.isc.ac/dor/20.1001. 1.25386190.1395.4.1.1.8
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۸)، زن در آئینه جلال و جمال، قم: نشر اسراء.
حسنی، سید حمیدرضا و علیپور، مهدی (۱۳۹۴)، پارادایم اجتهادی دانش دینی پاد، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
حسینی، سیده فاطمه، ثنایی، باقر، پورحسین، رضا و کراسکیان، آدیس (1396)، «فراتحلیل کیفی مقالات پژوهشی حوزه تعامل والد ـ نوجوان، رویش روانشناسی، س6، ش3، ص63-94. http://frooyesh.ir/article-1-268-fa.html
دهخدا، علیاکبر (۱۳۹۰)، فرهنگ دهخدا ، به کوشش غلامرضا ستوده، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دیلمی، حسن بن محمد (1368)، أعلام الدین فی صفات المؤمنین، قم: مؤسسه آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
ربیعی، نجمه و الهوردیها، محمدمهدی (۱۴۰۰)، «مقایسه اثربخشی مداخلات اسلامی معنوی و رویکرد شناختی رفتاری بر افزایش رضایت زناشویی زوجین اصفهانی»، مجله سلامت و مراقبت، س۲۳، ش۲، ص۱۹۱-۲۰۳. http://hcjournal.arums.ac.ir/article-1-1302-fa.html
شالچی، بهزاد، سهرابی، ظریفه و حاتمپور، شورش (۱۳۹۷)، «ارتباط کارکرد خانواده و موقعیت اجتماعیـ اقتصادی با آسیبپذیری نسبت به اعتیاد با نقش میانجی هوش معنوی»، مجله علوم پزشکی گیلان، س۲۷، ش۱۰۸، ص۲۵-۳۴. http://journal.gums.ac.ir/article-1-1753-fa.html
شعارینژاد، علیاکبر (۱۳۹۱)، فرهنگ علوم رفتاری، تهران: انتشارات اطلاعات.
صادقی، مسعود، فاتحیزاده، مریم، احمدی، سید احمد، بهرامی، فاطمه و اعتمادی، عذرا (۱۳۹۴)، «تدوین مدل خانواده سالم براساس دیدگاه متخصصان خانواده» (یک پژوهش کیفی). مشاوره و رواندرمانی خانواده، س۵، ش۱، ص۱۴۱-۱۷۰. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22516654.1394.5.1.7.3
طبرسی، حسن بن فضل (۱۳۷۷)، تفسیر جوامع الجامع، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
غلامپور نقارچی، فاطمه (۱۴۰۱)، «تأثیر سلامت معنوی والدین بر سلامت روان فرزندان»، نشریه اسلام و سلامت، س۶، ش۲، ص۱۰۸-۱۱۶. http://iahj.ir/article-1-264-fa.html
فرجنیا، سعیده، بلیاد، محمدرضا، حسینیان، سیمین و حسینزاده تقوایی، مرجان (۱۴۰۲)، «نقش میانجیگر نگرش معنوی در رابطه با الگوهای ارتباطی و سازگاری زناشویی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، س۱۰، ش۱۸، ص۲۳۳-۲۵۶. https://pubs.jz.ac.ir/article_180452.html#ar_info_pnl_cite
قاسمی، سیمین و اعتمادی، عذرا (۱۳۹۵)، «رابطه بین پایبندی مذهبی و بخشش با کیفیت روابط زوجین و خانواده همسر در زنان»، روانشناسی و دین، س۹، ش۳۴، ص۹۷-۱۰۹. https://ravanshenasi.nashriyat.ir/node/355
قرائتی، محسن (۱۳۸۳)، تفسیر نور، تهران: انتشارات صدرا.
قرشی، باقر شریف (۱۴۰۸ق)، نظام الأسره فی الإسلام، قم: دارالأضواء.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق)، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
کوکبی سیوکی، فاطمه، حمیدی، فریده و فکوری حاجییار، حسین (۱۴۰۲)، «ارائه مدل پارادایمی تبیین رضایت زناشویی در زوجین خانواده ترکیبی ایرانی»، مجله روانشناسی و روانپزشکی شناخت، س۱۰، ش۱، ص۵۹-۷۴. http://shenakht.muk.ac.ir/article-1-1603-fa.html
متقی، علی بن حسامالدین (۱۴۱۹ق)، کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، قم: دارالکتب العلمیه.
مدرسی، سیدمحمدتقی (۱۳۷۷)، تفسیر هدایت، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
مصباح، مجتبی، مصلحی، جواد، مهکام، رضا و جهانگیرزاده، محمدرضا (۱۳۹۲)، سلامت معنوی از دیدگاه اسلام، تهران: انتشارات حقوقی.
مصلحی، جواد (۱۳۹۸)، «سلامت معنوی، رویکردی مبتنی بر آموزههای اسلامی»، تحقیقات بنیادین علوم انسانی، س۵، ش۱۷، ص۶۵-۹۱. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.2476745.1398.5.4.4.7
مصلحی، جواد (۱۴۰۱)، الگوی معنویت در خانواده و ساخت مقیاس آن براساس قرآن و سنت، رساله دکتری، جامعه المصطفی العالمیه.
مطهری، مرتضی (۱۳۹۶)، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج۲۲، تهران: انتشارات صدرا.
مطهری مؤید، وحید، ژیان باقری، معصومه، پیوندی، پریسا، بلیاد، محمدرضا و حسینزاده تقوایی، مرجان (۱۴۰۳)، «الگوی ساختاری عملکرد خانواده براساس جهتگیری مذهبی در مردان و زنان با نقش میانجی تابآوری»، مجله روانشناسی و روانپزشکی شناخت، س۱۱، ش۲، ص۱۰۸-۱۲۱. http://dx.doi.org/10.32598/shenakht.11.2.108
مغنیه، محمدجواد (بیتا)، التفسیر المبین، تهران: بنیاد بعثت.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۱)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ملکی فاراب، ندا (۱۴۰۰)، خانواده تراز، تهران: سروش.
وست، ویلیام (۱۳۸۷)، رواندرمانی و معنویت، ترجمه شهریار شهیدی و سلطانعلی شیرافکن، تهران: رشد.
References Braun, V. & Clarke, V (2006), Using thematic analysis in psychology, Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa Bartkowski, J. P., Xu, X. & Levin, M. L (2008), Religion and child development: Evidence from the early childhood longitudinal study, Social Science Research, 37(1), 18-36. https://doi.org/10.1016/j.ssresearch.2007.02.001 Butler, E. A. & Randall, A (2013), Emotional Coregulation in Close Relationships. Emotion Review, 5(2), 202-210. https://doi.org/10.1177/1754073912451630 Cashwell, C. S. & Young, J. S (Eds.) (2021), Integrating spirituality and religion into counseling: A guide to competent practice (3rd ed.), American Counseling Association. Edmondson, A. C (2019), The fearless organization: Creating psychological safety in the workplace for learning, innovation, and growth, John Wiley & Sons. Fallahchai, R. Fallahi, M. Moazenjami, A. Mahoney, A (2021), Sanctification of marriage, religious coping and marital adjustment of Iranian couples, Psychology of Religion, 43(2), 121–134. https://doi.org/10.1177/0084672421996826 Frankl, V. E (1959), Man’s search for meaning, Beacon Press. Koenig, H. G (2018), Religion and mental health: Research and clinical applications, Academic Press.
Laird, K. T. & Krause, B. & Funes, C. & Lavretsky, H (2019), Psychobiological factors of resilience and depression in late life. Translational Psychiatry, 9(88), 446. https://doi.org/10.1038/s41398-019-0424-7 Lincoln, Y. S. & Guba, E. G (1985), Naturalistic inquiry, Sage Publications. Mahoney, A (2010), Religion in families, 1999–2009: A relational spirituality framework, Journal of Marriage and Family, 72(4), 805-827. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2010.00732.x Nelson, C. J., Jacobson, C. M., Weinberger, M. I., Bhaskaran, V., Rosenfeld, B., Breitbart, W. & Roth, A. J (2009), The role of spirituality in the relationship between religiosity and depression in prostate cancer patients, Annals of Behavioral Medicine, 38(2), 99-105. https://doi.org/10.1007/s12160-009-9139-y Pargament, K. I (2007), Spiritually integrated psychotherapy: Understanding and addressing the sacred, Guilford Press. Pargament, K. I (2013), Searching for the sacred: Toward a nonreductionistic theory of spirituality, In K. I. Pargament, J. J. Exline & J. W. Jones (Eds.), APA handbook of psychology, religion and spirituality (Vol. 1, pp. 257-273), American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/14045-014 Park, C. L (2010), Making sense of the meaning literature: An integrative review of meaning making and its effects on adjustment to stress, Psychological Bulletin, 136(2), 257–301. https://doi.org/10.1037/a0018301 Park, C. L (2020), Religion, spirituality and stress, In The Oxford handbook of stress and mental health, Oxford University Press. Peterson, C., & Seligman, M. E. P. (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. New York: Oxford University Press and Washington, DC: American Psychological Association. Rodrigues, D. L., Lopes, D. & Monteiro, l, Prada, M (2017), Perceived parent and friend support for romantic relationships in emerging adults, Personal Relationships, 24(1), 4-16. https://doi.org/10.1111/pere.12163 Skowron, E. A. & Dendy, A. K (2018), Differentiation of self and attachment in adulthood, In J. A. Simpson & W. S. Rholes (Eds.), Adult attachment: New directions, new perspectives (pp. 317-340), The Guilford Press.
Snyder, C. R (2002), Hope theory: Rainbows in the mind, Psychological Inquiry, 13(4), 249-275. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1304_01 Spagnola, M. & Fiese, B. H (2007), Family Routines and Rituals: A Context for Development in the Lives of Young Children, Journal of Family Psychology, 20(4), 284-299. http://dx.doi.org/10.1097/01.IYC.0000290352.32170.5a Walsh, F (2015), Strengthening family resilience (3rd ed.), Guilford Press. Walsh, F (2020), Loss and resilience in the time of COVID-19: Meaning making, hope, and transcendence, Family Process, 59(3), 898-911. https://doi.org/10.1111/famp.12588 Washington-Nortey, M., Worthington, E. L., Ahmed, R (2022), The Scientific Study of Religion/Spirituality, Forgiveness and Hope, Handbook of Positive Psychology, Religion and Spirituality (pp. 361-377), Guilford Press. Yan, w., Huang, Q. & Wang, Y (2024), Hope as the Mediator in the Relation Between Resilience and Life Satisfaction among Tibetan Orphans, Sage open, 14(2), 437-450. https://doi.org/10.1177/21582440241252003 Yeung, J. W. K., Zhang, Z. & Kim, T. Y (2018), Volunteering and health benefits in general adults: A meta-analysis, BMC Public Health, 18(1), 8. https://doi.org/10.1186/s12889-017-4561-8 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 503 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 28 |
||