| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 320 |
| تعداد مقالات | 2,393 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,072,360 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,239,951 |
شاخصههای ایمان و تقوا در قرآن و دلالتهای آن برای تدوین رویکرد جامع به تربیت دینی | ||
| فصلنامه علمی تربیت اسلامی | ||
| مقالات آماده انتشار، اصلاح شده برای چاپ، انتشار آنلاین از تاریخ 01 دی 1404 اصل مقاله (668.74 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/edu.2025.10904.3018 | ||
| نویسنده | ||
| محمد داودی* | ||
| دانشیار، علوم تربیتی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: مراتب و درجات دینداری یکی از مباحث مهم در معارف اسلامی است که ابتدا در قرآن و روایات اهل بیتb مطرح شده، پس از آن به تدریج در میان متفکران و اندیشمندان مسلمان نیز مورد توجه قرارگرفته و پژوهشهای فراوانی نیز در این زمینه انجام شده است. باوجوداین، به نظر میرسد هنوز این بحث نیازمند بررسی بیشتری است؛ زیرا در آیات قرآن مفاهیمی مانند بِرّ، صدق، تقرب و سبقت مطرح شده که میتوانند بیانگر مراتبی از ایمان باشند، در حالی که در مباحث مطرح شده در بارة مراتب ایمان توسط متفکران مسلمان به این مفاهیم توجهی نشده است. این مقاله قصد بررسی همه مراتب دینداری را ندارد، بلکه بر دو مورد مهم یعنی ایمان و تقوا تمرکز دارد تا وجوه تمایز و تشابه آنها را از آیات قرآن استخراج و شاخصههای آنها را مشخص کند و بر اساس این شاخصهها، دلالتهای آنها برای تربیت دینی را بررسی نماید. اهمیت این پژوهش در این است که تاکنون بررسی عمیقی درباره نسبت ایمان و تقوا و شاخصههای آنها صورت نگرفته است، در حالی که تحلیل این شاخصهها میتواند به تدوین رویکردی جامع برای تربیت دینی کمک کند. روش تحقیق: روش تحقیق این پژوهش، تلفیقی از تفسیر موضوعی و استنتاجی است که ابتدا آیات مرتبط شناسایی و مدلول هر آیه استخراج میشود و پس از آن، خانواده آیات برای فهم دقیقتر مورد بررسی قرار میگیرد. همچنین روایات مرتبط به عنوان مبین کلام الهی مورد توجه قرار میگیرد. سپس مضامین و مدلولها طبقهبندی شده و شاخصههای ایمان و تقوا استخراج میگردد و در نهایت، با روش استنتاجی، دلالتهای تربیتی آنها ارائه میشود. یافتههای تحقیق شاخصههای ایمان بر اساس آیات و روایات ایمان مرتبهای بالاتر از اسلام و پایینتر از تقوا است و مشخصههای اساسی آن عبارتند از: الف) ایمان قلبی به آموزههای بنیادین اسلام که به مرحله یقین عقلی یا قلبی نرسیده است. ب) پایبندی به انجام وظایف دینی در حد متعارف یعنی انجام واجبات و محرمات مهم و معروف. شاخصههای تقوا تقوا بالاتر از ایمان و پایینتر از یقین است و شاخصههای اساسی آن عبارتند از: پایبندی کامل. تقوا در قرآن در مقابل فجور بهکاررفته است (شمس، 8). از این مقابله فهمیده میشود که از نظر قرآن، شخص با تقوا کاملاً به آموزههای دینی پایبند است و آنچه را باید انجام دهد، انجام میدهد و آنچه را نباید انجام دهد، انجام نمیدهد. از آیات دیگر (آلعمران، 134-135؛ بقره، 3-5) فهمیده میشود که متقین هم از نظر معرفتی و اعتقادی در مرتبهٔ بالایی قرار دارند، هم از نظر عملی و اخلاقی به همة دستورات دینی پایبندند و بههمینجهت خداوند آنها را جزء صادقین به حساب آورده (بقره، 177) است. صداقت. یکی از شاخصههای اساسی تقوا، صداقت است یعنی مطابقت ظاهر با باطن و مطابقت عقیده با گفتار و رفتار و این نشاندهندهٔ شناخت عمیق و ایمان راسخ به خدا و نبوت و آموزههای دینی است و آیه 177 سوره بقره و 15 حجرات به صراحت بر این مطلب دلالت دارد. مطابق آیات، متقین همان ابرار هستند (بقره، 177) و از پیامبرn روایت شده است: «من عمل بهذه الآیة فقد استکمل الإیمان؛ (طباطبایی، 1390، ج1، ص431) هر کس به این آیه عملکند، ایمانش را کامل کرده است.» درستکاری. دومین ویژگی تقوا که در قرآن فراوان به آن اشاره شده «احسان» و درستکاری است. «احسان» به عنوان یکی از مراتب دینداری و ایمان، در قرآن به معنای «انجام کار نیکو»(= عمل صالح) است (طباطبایی، 1390، ج1، ص258). افزون بر این، در «احسان» معنای نیکوانجام دادن هم نهفته است. محسن کسی است که عمل صالح و کار نیک را به نیکی انجام میدهد ﴿توبه، 91﴾. ایمان یقینی. شاخصه مهم سوم تقوا، ایمان یقینی است که بر شناخت عمیق و بدون شک و تردید دینی تأکید دارد (حجرات، 15). اهل تقوا دارای علمی یقینی از توحید، نبوت و معاد هستند که مبتنی بر برهان و شهود عقلی است، نه صرفاً اقرار زبانی یا اعتقاد سطحی. جدول شماره 1: شاخصههای ایمان و تقوا شاخصهها مرتبه دینداری ** ** پایبندی به مهمترین آموزهها معرفت ضروری و ایمان ظنی ایمان درستکاری و احسان صداقت پایبندی کامل معرفت و ایمان یقینی یقینی تقوا نتیجهگیری و تبیین دلالتهای تربیتی: هدف تربیت دینی، نه اسلام و اقرار زبانی تنها، بلکه زمینهسازی برای شکلگیری ایمان و تقوا در متربی است. برای تحقق این اهداف، باید تغییراتی در متربی ایجاد شود که شاخصههای ایمان و تقوا راهنمای این تغییرات هستند. برای ایمان، دو ویژگی مهمند: حداقلی از درک و فهم و حداقلی از تسلط بر گرایشها و میلهای منفی که مانع اجرای آموزهها میشوند. برای رسیدن به تقوا، باید علاوه بر این دو، صداقت و درستکاری نیز پرورش یابند. براساس تحلیل شاخصهها، رویکرد مطلوب تربیت دینی بر چهار رکن استوار است: آگاهیبخشی و تفکرپروری (بعد ذهنی) که همراه با آموزش علم دینی و پرورش قدرت تفکر است؛ تسلط بر میلها و گرایشهای منفی (بعد عاطفی)؛ صداقت یعنی مطابقت ظاهر و باطن (بعد رفتاری)؛ درستکاری و احسان یعنی انجام دقیق و کامل وظایف دینی (بعد رفتاری). این رویکرد جامع است و همه ابعاد ذهنی، عاطفی و رفتاری انسان را در جهت رشد دینداری حقیقی و مستحکم در متربی پوشش میدهد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| حوزه علمیه قم؛ دورههای تحول؛ فلسفه تعلیم و تربیت؛ تمدن اسلامی ایرانی | ||
| مراجع | ||
|
منابع
قرآن کریم.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴). لسان العرب (ویرایش جمال الدین میردامادی، ج۱-15). دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع- دار صادر.
احمدزاده، سیدمصطفی. (۱۳۹۸). چیستیِ ایمان در قرآن کریم به روش تحلیل محتوای کیفی. مطالعات قرآن و حدیث، 24(12)، ص135-164.
بستانی، فؤاد افرام. (بیتا). فرهنگ ابجدی (ترجمه رضا مهیار). انتشارات اسلامی.
دباغ، احسان، و ناصح، علیاحمد (۱۳۹۷). تحلیل تفسیری مراتب و درجات ایمان و کفر و رابطه ایمان و عمل صالح. مطالعات تفسیری، 33(9)، ص137-160.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). مفردات ألفاظ القرآن (ویرایش صفوان عدنان داوودی). دار الشامیة.
صادقی، هادی (۱۳۸۳). ایمان در اسلام. فصلنامه علمی پژوهشی انجمن معارف اسلامی ایران، 1(1)، ص75-102.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن (ج ۱-20). المؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
فیومی، احمد بن محمد (۱۴۱۴). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر (ج ۱-2). مؤسسة دار الهجره.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷). الکافی (ویرایش غفارى على اکبر و آخوندى، محمد، ج۱-8). دار الکتب الاسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از همکاران (۱۳۷۱). تفسیر نمونه (ج ۱-28). دار الکتب الاسلامیه.
References *The Holy Quran. Ibn Manzoor, Muhammad ibn Makram. (1934). Lisan al-Arab (edited by Jamal al-Din. [in Arabic] Ahmadzadeh, Seyyed Mustafa. (1998). The nature of faith in the Holy Quran through qualitative content analysis. Quran and Hadith Studies, 24(12), 135-164. [in persian] Bostani, Fouad Afram. (Bita). Farhang al-Abjadi (translated by Reza Mahyar). Islamic Publications. [in Arabic] Dabbagh, Ihsan; and Naseh, Ali Ahmad. (1997). Interpretive analysis of the levels and degrees of faith and disbelief and the relationship between faith and righteous deeds. Interpretive Studies, 33(9), 137-160. [in persian] Ragheeb Isfahani, Hossein bin Muhammad. (1412). Mufradat al-Faz al-Quran (ed. Safwan Adnan Davoudi). Dar al-Shamiyya. [in Arabic] Sadeghi, Hadi. (1383). Faith in Islam. Quarterly Journal of the Islamic Education Association of Iran, 1(1), 75-102. [in persian] Tabatabai, Mohammad Hossein. (1390). Al-Mizan in the Interpretation of the Quran (vol. 1–20). Al-Massaq al-Alami for Publications. [in Arabic] Fayumi, Ahmad bin Muhammad. (1414). Al-Misbah al-Munir in the Strangeness of the Great Explanation (vol. 1–2). Dar Al-Hijrah Foundation. [in Arabic] Kulaini, Muhammad ibn Yaqub. (1407). Al-Kafi (ed. by Ghaffari Ali Akbar and Akhundi, Muhammad, vol. 1–8). Dar Al-Kutb Al-Islamiyya. [in Arabic] Makarim Shirazi, Nasser and a group of colleagues. (1371). Tafsir Al-Numno (vol. 1–28). Dar Al-Kutb Al-Islamiyya.[in persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 350 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 23 |
||