| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 329 |
| تعداد مقالات | 2,436 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,229,960 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,330,239 |
ملاحظات اخلاقی برای برونرفت از چالشهای تولید سرگرمی در رسانه ملی | ||
| فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی | ||
| دوره 17، شماره 35، تیر 1404، صفحه 219-257 اصل مقاله (735.62 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/soci.2026.11600.2134 | ||
| نویسنده | ||
| سیدعبدالله میرخندان* | ||
| سطح 4 فقه و اصول حوزه علمیه، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: رسانههای جمعی، بهویژه رسانههای ملی، در جوامع معاصر نقشی تعیینکننده در بازنمایی ارزشها، هنجارها و الگوهای فرهنگی ایفا میکنند. در این میان، برنامههای سرگرمکننده بهدلیل گستره مخاطبان و تأثیرگذاری عاطفی بالا، جایگاهی ویژه در شکلدهی به سبک زندگی، نگرشهای اخلاقی و الگوهای رفتاری جامعه دارند. در جمهوری اسلامی ایران، رسانه ملی افزونبر وظایف حرفهای و ارتباطی، مسئولیتی فرهنگی و ارزشی بر عهده دارد که آن را ملزم به پایبندی به آموزههای اسلامی و صیانت از هویت دینی و فرهنگی جامعه میکند. این وضعیت، بهویژه در حوزه تولید سرگرمی، نوعی وضعیت دوگانه و چالشبرانگیز ایجاد کرده است؛ وضعیتی که در آن ضرورت جذب مخاطب و رقابت با رسانههای نوین ازیکسو، و التزام به اصول اخلاق اسلامی ازسویدیگر، گاه در تعارض با یکدیگر قرار میگیرند. تحولات فرهنگی، گسترش رسانههای دیجیتال، تغییر ذائقه مخاطبان، فشارهای اقتصادی و ساختاری، و نیز ضعف در سیاستگذاری منسجم، سبب شده است تولید محتوای سرگرمکننده در رسانه ملی با چالشهای اخلاقی متعددی مواجه شود. در بسیاری از موارد، این چالشها به شکل فاصله گرفتن از ارزشهای اسلامی، بازنماییهای کلیشهای، سطحیشدن محتوا یا ناتوانی در پاسخگویی به نیازهای واقعی مخاطبان بروز یافتهاند. ازاینرو، بازاندیشی در مبانی اخلاقی تولید سرگرمی و ارائه راهکارهایی مبتنی بر اخلاق اسلامی، ضرورتی علمی و کاربردی به شمار میرود. هدف اصلی پژوهش حاضر، شناسایی و تحلیل چالشهای اخلاقی تولید سرگرمی در رسانه ملی و ارائه ملاحظات و راهکارهایی برای برونرفت از این چالشها بر پایه مبانی اخلاق اسلامی است. این پژوهش میکوشد با نگاهی میانرشتهای و تلفیقی، نسبت میان اخلاق اسلامی، مخاطبشناسی و سیاستگذاری رسانهای را تبیین کرده و الگویی اخلاقمحور برای ارتقای کیفیت و اثربخشی تولیدات سرگرمکننده در رسانه ملی ارائه دهد. روش پژوهش: پژوهش حاضر از نظر ماهیت، کیفی-تحلیلی است و با رویکردی میانرشتهای در تلاقی حوزههای اخلاق اسلامی، مطالعات رسانه و مخاطبشناسی طراحی شده است. راهبرد اصلی پژوهش، تحلیل تفسیری دادهها با تأکید بر استخراج مؤلفههای اخلاقی مؤثر در تولید محتوای سرگرمکننده بوده است. گردآوری دادهها در دو بخش کتابخانهای و میدانی انجام شده است. در بخش کتابخانهای، منابع علمی شامل کتابها، مقالات پژوهشی، اسناد سیاستگذاری رسانهای و متون نظری مرتبط با اخلاق رسانه، سرگرمی و مخاطبشناسی اسلامی مورد بررسی و فیشبرداری نظاممند قرار گرفت. این منابع، چهارچوب نظری اولیه پژوهش و مبانی مفهومی تحلیل را فراهم کردند. در بخش میدانی، از روش مصاحبه کانونی (Focus Group Interview) استفاده شد. بدینمنظور، هشت نفر از صاحبنظران و متخصصان حوزههای دین، رسانه و برنامهسازی، که دارای تجربه علمی و عملی مرتبط با رسانه ملی بودند، بهصورت هدفمند انتخاب شدند. مصاحبهها در تابستان ۱۴۰۳ و براساس پرسشنامهای نیمهساختیافته انجام شد و تمرکز آن بر شناسایی چالشهای اخلاقی، عوامل زمینهساز و راهکارهای عملی برونرفت از وضعیت موجود بود. جلسات مصاحبه بهطورکامل ضبط، پیادهسازی و برای تحلیل آماده شد. تحلیل دادهها با بهرهگیری از روش «تحلیل محتوای جهتدار» انجام گرفت. در این روش، چهارچوب اولیه تحلیل براساس مفاهیم کلیدی اخلاق اسلامی از جمله کرامت انسانی، حرمت لهو و لغو، مسئولیت اجتماعی، صداقت رسانهای و استقلال فرهنگی، طراحی شد. دادههای حاصل از مصاحبهها پس از کدگذاری اولیه، در قالب مقولههای اصلی و فرعی ساماندهی و تفسیر شدند. در مرحله نهایی، برای تبیین اخلاقی یافتهها و ارائه راهکارها، از رویکرد استنتاجی مبتنی بر منابع دینی و دیدگاههای علمای اسلامی استفاده شد. بهمنظور افزایش اعتبارپذیری یافتهها، از روشهایی همچون بازبینی مشارکتکنندگان، مقایسه تطبیقی دادهها با منابع نظری و مستندسازی دقیق مراحل پژوهش بهره گرفته شد. نتایج: یافتههای پژوهش نشان میدهد که چالشهای اخلاقی تولید سرگرمی در رسانه ملی ماهیتی چندبعدی دارند و در تعامل میان عوامل فرهنگی، ساختاری، اقتصادی و رسانهای شکل میگیرند. یکی از مهمترین چالشها، تعارض مبنایی میان سنت و مدرنیته است. این تعارض، در تفاوت نگرشها نسبت به مفهوم سرگرمی، عقلانیت حاکم بر تولید محتوا و نقش دین در عرصه عمومی نمود مییابد و موجب سردرگمی در سیاستگذاری و برنامهسازی میشود. ضعف در مخاطبشناسی، چالش مهم دیگری است که یافتهها بر آن تأکید دارند. عدم شناخت دقیق از تنوع فرهنگی، تفاوتهای نسلی و حساسیتهای اخلاقی مخاطبان، در برخی موارد به تولید محتوایی منجر شده است که با شأن مخاطب و واقعیتهای اجتماعی ناسازگار است. این مسئله، به کاهش اعتماد عمومی و تضعیف ارتباط اخلاقی میان رسانه و مخاطبان انجامیده است. فشار رقابت با رسانههای نوین نیز از دیگر یافتههای برجسته پژوهش است. جذابیت بالا، تعاملیبودن و سرعت عمل رسانههای جدید، رسانه ملی را با فشاری مضاعف برای جذب مخاطب مواجه کرده است؛ فشاری که گاه به اتخاذ راهبردهای کوتاهمدت و عدول از ملاحظات اخلاقی منجر میشود. در کنار این عوامل، مشکلات اقتصادی، محدودیت منابع مالی و وابستگی به حمایتهای تبلیغاتی، بر جهتگیری محتوایی تولیدات سرگرمی تأثیر گذاشته و زمینه تقدم ملاحظات اقتصادی بر ارزشهای اخلاقی را فراهم کرده است. نهایتاً، ناکارآمدیهای ساختاری و مدیریتی، از جمله فقدان انسجام در سیاستگذاری، ضعف نظام پژوهشی و ابهام در سازوکارهای نظارتی، بهعنوان عواملی زمینهساز در تشدید چالشهای اخلاقی شناسایی شدند. بحث و نتیجهگیری: تحلیل یافتهها نشان میدهد که چالشهای تولید سرگرمی در رسانه ملی را نمیتوان صرفاً با راهکارهای فنی یا مدیریتی برطرف کرد؛ بلکه این چالشها ریشه در مبانی ارزشی و اخلاقی دارند. ازاینرو، برونرفت از وضعیت موجود مستلزم بازتعریف مفهوم سرگرمی در چهارچوب اخلاق اسلامی و اتخاذ رویکردی تلفیقی میان جذابیت رسانهای و تعهد ارزشی است. نتایج پژوهش نشان میدهد که اخلاق اسلامی میتواند بهعنوان چهارچوبی راهبردی، هم حدود مشروع سرگرمی را مشخص کند و هم امکان نوآوری و خلاقیت مسئولانه را فراهم آورد. حفظ کرامت انسانی، احترام به تنوع فرهنگی، پرهیز از بازنماییهای تحقیرآمیز و توجه به مسئولیت اجتماعی رسانه، از جمله اصولی هستند که رعایت آنها میتواند به ارتقای کیفیت و مشروعیت اخلاقی تولیدات سرگرمی منجر شود. براساساین، پژوهش حاضر پیشنهاد میکند که رسانه ملی با تدوین اصول اخلاقی روشن، تقویت نظام مخاطبشناسی، حمایت از نوآوریهای بومی، افزایش چابکی سازمانی و اصلاح ساختارهای مدیریتی و نظارتی، زمینه تولید سرگرمی اخلاقمحور و اثرگذار را فراهم آورد. توجه همزمان به نیازهای واقعی مخاطبان و الزامات اخلاق اسلامی، نهتنها به افزایش اعتماد عمومی و رضایت مخاطبان میانجامد، بلکه نقش رسانه ملی را در صیانت از هویت فرهنگی و دینی جامعه تقویت میکند. تقدیر و تشکر: نویسنده از تمامی صاحبنظران حوزه دین و رسانه که با مشارکت در مصاحبههای کانونی و ارائه دیدگاههای تخصصی، در انجام این پژوهش همکاری داشتهاند، صمیمانه قدردانی میکند. تعارض منافع: نویسنده اعلام میکند که در انجام این پژوهش هیچگونه تعارض منافع مالی یا سازمانی وجود نداشته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| مخاطبشناسی؛ رسانه ملی؛ اخلاق اسلامی؛ تولید سرگرمی؛ چالشهای فرهنگی؛ اخلاق حرفهای | ||
| مراجع | ||
|
منابع
* قرآن کریم
احمدزاده، سیدمصطفی (۱۳۸۷). دنیاگرایی: آسیبی فرهنگی از منظر قرآن. پژوهشهای قرآنی، (۵۴-۵۵)، 56-85.
آدورنو، تئودور، و هورکهایمر، ماکس (۱۳۸۰). صنعت فرهنگسازی: روشنگری بهمثابه فریب تودهای. ترجمه مراد فرهادپور. ارغنون، ۱۸، ۳۵-۸۴.
آقاجانی، علی (۱۳۸۳). سنت و تجدد عقلانیت. بازتاب اندیشه، (۵۷-۵۸)، ۸۹-۹۰.
تاجریان، علیرضا (۱۳۹۴). چالشهای امروز رسانهها در فضای نوین رسانهای؛ همگرایی رسانهای و اضطراب اطلاعاتی. دومین همایش بینالمللی مدیریت رسانه. بازیابی شده در ۲۴/۱/۱۴۰۳ از https://civilica.com/doc/439726
خاکیقراملکی، محمدرضا (۱۳۸۲). نظام مدرنیته، دنیاگرایی و مؤلفهمحوری آن. رواق اندیشه، ۳، ۷۵-۹۶.
خانیکی، هادی (۱۳۸۸). چهارچوبی برای پژوهش در اخلاق رسانه. اخلاق در علوم و فناوری، ۴، ۷۹-۹۲.
خبازی، مجید (۱۳۹۰). شادی و رسانه. قم: مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما.
خبازی، مجید؛ معدنکن، سعید؛ میرخندان، سیدحمید؛ سلیمی، محمد؛ حجتی، حامد؛ اسکندر، احمد؛ جلالی، عبدالله؛ آذرکمند، احسان. (۱۴۰۳). مصاحبه کانونی با موضوع معیارهای اخلاقی در سرگرمیهای رسانهای (بهکوشش: سیدعبدالله میرخندان). قم: مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما. (دادههای منتشرنشده)
دومازدیه، ژوفر (۱۳۵۲). زمان فراغت از دیدگاه تاریخی و جامعهشناسانه، ترجمه م. آدینه. فرهنگ و زندگی، ۱۲، ۱۲-۲۳.
ذکایی، محمدسعید (۱۳۹۱الف). سبکهای فراغتی جوانان. تهران: نشر تیسا.
ذکایی، محمدسعید (۱۳۹۱ب). فراغت، مصرف و جامعه؛ گفتارهای انتقادی. تهران: نشر تیسا.
سلیمی، محمد (۱۳۹۹). حکمت طنز: مبانی نظری و کاربردی و جایگاه آن در رسانه. قم: نشر دین و رسانه.
شرفالدین، سیدحسین (۱۳۹۰). الگوی مطلوب سرگرمی در یک رسانه دینی (با تأکید بر رسانه ملی). معرفت فرهنگی اجتماعی، ۸، ۷۳–۱۰۲.
شرفالدین، سیدحسین (۱۳۹۴). سرگرمی رسانهای: رویکردی اسلامی-ارتباطی به سرگرمی در سیمای ملی. قم: مؤسسه امام خمینیe.
فولادیوندا، علیرضا (۱۳۹۳). اصول اخلاقی حاکم بر رسانه از دیدگاه اسلام. قم: مؤسسه امام خمینیe.
قاسمی، سعیده (۱۳۹۹). نقش و کارکرد رسانهها در تعلیم و تربیت. رویکردی نو در علوم تربیتی، ۴، ۷۶-۸۲.
مککوایل، دنیس (۱۳۸۵). مخاطبشناسی، ترجمه منتظرالقائم. تهران: دفتر مطالعات و تحقیقات رسانهها.
میرباباپور، سیدمصطفی، و ساجدی، ابوالفضل (۱۳۹۲). دین و مدرنیته، بررسی رویکرد فروکاهشی به دین در نسبت با مدرنیته. معرفت کلامی، ۱، ۹۳-۱۱۴.
میرخندان، سیدعبدالله (۱۴۰۱). بررسی کارکردهای جامعهشناختی سرگرمی با رویکرد اسلامی. اسلام و علوم اجتماعی، ۲۷، ۷۵-۸۹. https://doi.org/10.30471/soci.2022.8210.1742
میرخندان، سیدعبدالله (۱۴۰۴). چالشهای رسانه، مخاطب و سرگرمی از منظر اخلاق اسلامی. قم: صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، ادارهکل پژوهشهای اسلامی رسانه، نشر دین و رسانه.
نجفپور، شعبان (۱۳۹۳). اخلاق در رسانه؛ چالشهای اساسی و توصیههای ملی. اخلاق در علوم و فناوری، ۲، ۹۷-۱۰۵.
واعظی، امیرمحمد (۱۴۰۱). بررسی چالشهای صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران و مکانیسمهای تحول. بازیابی شده در ۲۰/۱/۱۴۰۳ از https://iranthinktanks.com/investigating-the-challenges-of-radio-and-television-of-the-islamic-republic-of-iran-and-the-mechanisms-of-transformation/
References Ādūrnū, T., & Hūrkihāymir, M. (1380 H.sh./2001). Ṣanʿat-i farhangsāzī: Rushangarī bih mas̱ābah-ʾi farīb-i tawdih-ʾī [The culture industry: Enlightenment as mass deception] (M. Farhādpūr, Trans.). Arghānūn, 18, 35-84. [In Persian] Aḥmadzādih, S. M. (1387 H.sh./2008). Dunyāgarāyī: Āsībī farhangī az manẓar-i Qurʾān [Worldliness: A cultural harm from the Quran's perspective]. Pizhūhishhā-yi Qurʾānī, (54-55), 56-85. [In Persian] Āqājānī, ʿA. (1383 H.sh./2004). Sunnat wa tajaddud-i ʿaqlāniyyat [Tradition and the rationality of modernity]. Bāztāb-i Andīshih, (57-58), 89-90. [In Persian] Dūmāzdīh, J. (1352 H.sh./1973). Zamān-i farāghat az dīdgāh-i tārīkhī wa jāmiʿahshinākhtī [Leisure time from a historical and sociological perspective] (M. Ādīnih, Trans.). Farhang wa Zindigī, 12, 12-23. [In Persian] Fūlādī-Wandā, ʿA. (1393 H.sh./2014). Uṣūl-i akhlāqī-yi ḥākim bar rasānah az dīdgāh-i Islām [Ethical principles governing media from an Islamic perspective]. Qom: Muʾassisih-ʾi Imām Khumaynī. [In Persian] Khabāzī, M. (1390 H.sh./2011). Shādī wa rasānah [Happiness and media]. Qom: Markaz-i Pizhūhishhā-yi Islāmī-yi Ṣidā wa Sīmā. [In Persian] Khabāzī, M., MaʿdanKan, S., Mīrkhandān, S. Ḥ., Sālimī, M., Ḥujjatī, Ḥ., Iskandar, A., … Āẕarkamand, E. (1403 H.sh./2024). Muṣāḥibih-ʾi kānūnī bā mawżūʿ-i maʿyārhā-yi akhlāqī dar sargarmīhā-yi rasānahʾī [Focus group interview on the subject of ethical criteria in media entertainment] (S. ʿA. Mīrkhandān, Ed.). Qom: Markaz-i Pizhūhishhā-yi Islāmī-yi Ṣidā wa Sīmā. (Unpublished data) [In Persian] Khākī-Qarāmalikī, M. R. (1382 H.sh./2003). Niẓām-i mudirniyyih, dunyāgarāyī wa muʾallifihmaḥwarī-yi ān [The system of modernity, worldliness, and its component-centeredness]. Ravāq-i Andīshih, 3, 75-96. [In Persian] Khānīkī, H. (1388 H.sh./2009). Chārchūbī barā-yi pizhūhish dar akhlāq-i rasānah [A framework for research in media ethics]. Akhlāq dar ʿUlūm wa Fannāwarī, 4, 79-92. [In Persian] Khwājah, A. (1380 H.sh./2001). Mabānī-yi mukhāṭabshināsī dar rasānah [Foundations of audience studies in media]. Tehran: Ṣidā wa Sīmā-yi Jumhūrī-yi Islāmī-yi Īrān. [In Persian] McQuail, D. (1385 H.sh./2006). Mukhāṭabshināsī [Audience analysis] (M. Muntaẓir al-Qāʾim, Trans.). Tehran: Daftar-i Muṭāliʿāt wa Taḥqīqāt-i Rasānahhā. [In Persian] Mīrbābāpūr, S. M., & Sājidī, A. (1392 H.sh./2013). Dīn wa mudirniyyih: Barrasī-yi rūykard-i furūkāhishī bih dīn dar nisbat bā mudirniyyih [Religion and modernity: Examining the reductive approach to religion in relation to modernity]. Maʿrifat-i Kalāmī, 1, 93-114. [In Persian] Mīrkhandān, S. ʿA. (1401 H.sh./2022). Barrasī-yi kārkardhā-yi jāmiʿahshinākhtī-yi sargarmī bā rūykard-i Islāmī [Investigating the sociological functions of entertainment with an Islamic approach]. Islām wa ʿUlūm-i Ijtimāʿī, 27, 75-89. doi: 10.30471/soci.2022.8210.1742 [In Persian] Mīrkhandān, S. ʿA. (1404 H.sh./2025). Chālīshhā-yi mukhāṭabshinākhtī-yi rasānah-ʾi millī dar ḥawzih-ʾi sargarmī wa rāhhā-yi burūnaft [Audience-related challenges of the national media in the domain of entertainment and ways to overcome them] [Interview]. Qom: Markaz-i Pizhūhishhā-yi Islāmī-yi Ṣidā wa Sīmā. [In Persian] Mīrkhandān, S. ʿA. (1404 H.sh./2025). Chālīshhā-yi rasānah, mukhāṭab wa sargarmī az manẓar-i akhlāq-i Islāmī [Challenges of media, audience, and entertainment from the perspective of Islamic ethics]. Qom: Ṣidā wa Sīmā-yi Jumhūrī-yi Islāmī-yi Īrān, Idārih-ʾi Kull-i Pizhūhishhā-yi Islāmī-yi Rasānah, Nashr-i Dīn wa Rasānah. [In Persian] Najafpūr, Sh. (1393 H.sh./2014). Akhlāq dar rasānah; chālīshhā-yi asāsī wa tawṣīyihhā-yi millī [Ethics in media: Key challenges and national recommendations]. Akhlāq dar ʿUlūm wa Fannāwarī, 2, 97-105. [In Persian] Qāsimī, S. (1399 H.sh./2020). Naqsh wa kārkard-i rasānahhā dar taʿlīm wa tarbiyat: Rūykardī nū dar ʿulūm-i tarbiyatī [The role and function of media in education: A new approach in educational sciences]. Rūykard-i Nū dar ʿUlūm-i Tarbiyatī, 4, 76-82. Retrieved from https://ensani.ir/fa/article/435270/ [In Persian] Sālimī, M. (1399 H.sh./2020). Ḥikmat-i ṭanz: Mabānī-yi naẓarī wa kārburdī wa jāygāh-i ān dar rasānah [The wisdom of humor: Theoretical foundations, applications, and its position in media]. Qom: Nashr-i Dīn wa Rasānah. [In Persian] Sharaf al-Dīn, S. H. (1390 H.sh./2011). Algow-yi maṭlūb-i sargarmī dar yak rasānah-ʾi dīnī (bā taʾkīd bar rasānah-ʾi millī) [The ideal pattern of entertainment in a religious media (emphasizing the national media)]. Maʿrifat-i Farhangī Ijtimāʿī, 8, 73-102. [In Persian] Sharaf al-Dīn, S. H. (1394 H.sh./2015). Sargarmī-yi rasānahʾī: Rūykardī Islāmī-Irtibāṭī bih sargarmī dar sīmā-yi millī [Media entertainment: An Islamic-communicational approach to entertainment in national broadcasting]. Qom: Muʾassisih-ʾi Imām Khumaynī. [In Persian] Smelser, N. J., & Baltes, P. B. (2001). International encyclopedia of the social & behavioral sciences. Elsevier Science. Sullivan, J. L. (2013). Media audiences: Effects, users, institutions, and power. Sage Publications. Tājariyān, A. (1394 H.sh./2015). Chālīshhā-yi imrūz-i rasānahhā dar fażā-yi nawīn-i rasānahʾī; hamgarāyī-yi rasānahʾī wa iḍṭirāb-i iṭṭilāʿātī [Today's challenges of media in the new media space; media convergence and information anxiety]. Duvvumīn Humāyish-i Bayn al-Milalī-yi Mudīriyyat-i Rasānah. Retrieved from https://civilica.com/doc/439726 [In Persian] Tilak, G. (2020). The study and importance of media ethics. International Journal of Disaster Recovery and Business Continuity, 11(1), 448-466. Retrieved from https://www.researchgate.net/publication/349685490 Vāʿiẓī, A. M. (1401 H.sh./2022). Barrasī-yi chālīshhā-yi Ṣidā wa Sīmā-yi Jumhūrī-yi Islāmī-yi Īrān wa mīkānīsmhā-yi taḥawwul [Investigating the challenges of the Islamic Republic of Iran Broadcasting (IRIB) and mechanisms of transformation]. Retrieved from https://iranthinktanks.com [In Persian] Zikāyī, M. S. (1391a H.sh./2012a). Sabkhā-yi farāghatī-yi jawānān [Youth leisure styles]. Tehran: Nashr-i Tīsā. [In Persian] Zikāyī, M. S. (1391b H.sh./2012b). Farāghat, maṣraf wa jāmiʿih; guftārhā-yi intiqādī [Leisure, consumption, and society: Critical discourses]. Tehran: Nashr-i Oxford English Dictionary. (2012). Oxford English dictionary. Oxford University Press.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 110 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 25 |
||