| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 322 |
| تعداد مقالات | 2,423 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,135,594 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,266,485 |
مفهوم پردازی پیشگیری از طلاق همسران بر اساس دیدگاه اسلامی | ||
| اسلام و روانشناسی خانواده | ||
| دوره 1، شماره 2، دی 1404، صفحه 37-64 اصل مقاله (601.79 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/ipf.2025.10790.1019 | ||
| نویسندگان | ||
| مسلم موحدی راد* 1؛ حسین عباسپور سیسی1؛ محمد زارعی توپخانه2 | ||
| 1دانشپژوه سطح چهار مشاوره اسلامی گرایش ازدواج و خانواده، مرکز تخصصی امام خمینی، قم، ایران | ||
| 2استادیار گروه خانواده پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| مقدمه و اهداف: خانواده بهعنوان نهاد پایدار اجتماعی، نقش محوری در سلامت جامعه ایفا میکند. با این حال، این نهاد با آسیبهای متعددی از جمله طلاق مواجه است که پیامدهای فردی و اجتماعی گستردهای دارد. در دیدگاه اسلامی، با وجود جواز شرعی، طلاق امری مبغوض تلقی شده و بر پیشگیری از آن تأکید فراوان شده است. اگرچه پژوهشهای پیشین به عوامل طلاق و راهکارهای عمومی پیشگیری پرداختهاند، اما خلأ پژوهشی در مورد ارائه یک مدل نظاممند پیشگیری برای بازه زمانی بحرانی و قانونی «مراجعه به دادگاه تا اتمام عده» که نقطه بیبازگشت طلاق محسوب میشود، به وضوح احساس میشد. این بازه، آخرین فرصت عملی برای بازاندیشی، میانجیگری و اصلاح رابطه است. هدف اصلی این پژوهش، پر کردن این خلأ از طریق مفهومپردازی و تدوین یک مدل مفهومی پیشگیری از طلاق در همین بازه زمانی خاص، با اتکا به متون بنیادین اسلامی (قرآن و روایات معتبر) بود. سؤال محوری پژوهش این بود که براساس این منابع، چه عوامل، سازوکارها و راهبردهایی میتواند در این مرحله پایانی، زوجین را از اقدام قطعی به طلاق بازدارد و زمینهساز بازگشت و اصلاح رابطه شود؟ ارائه چنین مدلی میتواند چارچوبی ارزشمند برای مداخلات مشاورهای و اجتماعی فراهم آورد. روش: این پژوهش با روش ترکیبی (آمیخته) انجام شد که در آن بخش اصلی، تحلیل محتوای کیفی با رویکرد قیاسی بود و بخش تکمیلی، ارزیابی کمی روایی یافتهها توسط خبرگان. منابع داده: قلمرو پژوهش، قرآن کریم و کتب اربعه حدیثی شیعه (الکافی، من لا یحضره الفقیه، التهذیب، الاستبصار) بود. برای پوشش کامل، تمام آیات قرآن خط به خط و نه صرفاً با جستجوی واژگان کلیدی، مطالعه شد. همچنین، با بررسی لغتنامههای اصیل عربی و قرآنی)، شبکه واژگانی مرتبط با طلاق (مانند بت، سرح، خلع، خلیه) استخراج(جدول شماره 1و2) و در منابع حدیثی جستجو شد. فرایند تحلیل: پس از استخراج آیات و روایات مرتبط (14 آیه و 39 روایت نهایی)، دادهها با شیوه کدگذاری مایلز و هابرمن تحلیل شدند. در این فرآیند، ابتدا کدهای توصیفی (مفاهیم عینی و مستقیم) و سپس از طریق ادغام و استنباط، کدهای الگویی (مفاهیم انتزاعی سطح بالاتر) شناسایی گردیدند. بررسی روایی: مدل اولیه حاصل از کدگذاری، جهت اعتبارسنجی در اختیار 8 نفر از خبرگان (دارای تخصص همزمان در روانشناسی/مشاوره و علوم حوزوی) قرار گرفت. نظرات آنان با استفاده از دو شاخص کمی نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) سنجیده شد. حداقل نمره قابل قبول برای CVR با توجه به جدول لاوشه 0.75 و برای CVI مقدار 0.79 در نظر گرفته شد. نتایج: تحلیل محتوای منابع اسلامی منجر به استخراج یک مدل مفهومی پنجبعدی با 5 مؤلفه و 10 زیرمؤلفه شد. ساختار این مدل و مستندات کلیدی آن به شرح زیر است: مؤلفه شناختی: * اراده زوجین بر اصلاح رابطه (مستند: آیات 228 بقره، 35 نساء). * بینشدهی از قبح طلاق در نزد خدا (مستند: روایات مبغوض بودن طلاق). مؤلفه عاطفی: * پرهیز از ایجاد هیجانات منفی در دوران عده و کمک به تسکین خشم (مستند: آیه 6 طلاق؛ روایات بیانکننده علل طلاق-خشم و غضب، عدم رغبت-). * ترساندن از عواقب طلاق و ترغیب به اطاعت (مستند: روایت امام رضاj درباره فلسفه عده مبنی بر ترساندن و تأدیب). مؤلفه رفتاری: * انتخاب همزمان حکم از خانواده زن و مرد (مستند: آیه 35 نساء). * کاهش افعال غیرمطلوب و افزایش کارهای رغبتآور در دوران عده (مستند: روایات نشانه بودن خشم از کراهت و توصیه به آراستگی زن در عده). * تلاش مرد در جهت تأمین نفقه همسر (مستند: روایات ارتباط نفقه و طلاق). مؤلفه محیطی: * فراهم کردن زمینه نزدیکی زوجین (حمایت مالی و فراهمآوری مکان مناسب) (مستند: آیات مربوط به نفقه و اسکان در عده). * مانع نشدن اطرافیان از بازگشت زوجین در صورت رضایت (مستند: آیه 232 بقره). مؤلفه حاکمیتی و قانونی: * کاهش سهولت ایقاع طلاق (مستند: روایات ناظر به شروط طلاق، مانند لزوم شهود، طلاق در طهر، منع طلاق سفهی). نتایج ارزیابی کمی خبرگان (جدول شماره 3) نشان داد که تمامی 5 مؤلفه و 10 زیرمؤلفه، نمرات CVR و CVI بالاتر از حداقل قابل قبول را کسب کرده و تأیید شدند. لازم به ذکر است که در فرایند روایی سنجی مؤلفه ها، زیرمؤلفه شناختی (توجه به خدا و نیکوکاری دانستن انتخاب نکردن طلاق)؛ زیرمؤلفه عاطفی (پرهیز همسران از هیجانات منفی هنگام گفتگو)؛ زیرمؤلفه رفتاری(ایجاد توافق و تراضی بر امرخوب بین زوجین)؛ زیرمؤلفههای محیطی(عجله نکردن در طلاق و قرار دادن فرصت برای بازگشت احتمالی از قصد طلاق) و (حمایت مادی ولیّمرد از زن در نبود شوهرش؛ نمره لازم در CVI & CVR را به دست نیاورده و از جمع مؤلفهها کنار رفتند. بحث و نتیجهگیری: یافتههای این پژوهش مؤید آن است که منابع اسلامی، نگاهی چندسطحی و عمیق به مقوله پیشگیری از طلاق حتی در آخرین مراحل دارد. مدل ارائهشده، تنها بر بعد فردی یا اخلاقی متمرکز نیست، بلکه سطح تحلیل را از درون فرد (شناخت و هیجان) به تعاملات زوجین (رفتار)، بستر خانواده و اجتماع (محیط) و قوانین کلان (حاکمیت) گسترش میدهد. این یافته با پژوهشهای روانشناختی که بر چندعاملی بودن طلاق تأکید دارند همسوست. مؤلفه "کاهش سهولت ایقاع طلاق" به عنوان یک راهکار حقوقی-حکومتی، بیانگر توجه اسلام به نقش **ساختارها و قوانین در هدایت رفتارهای اجتماعی** است. ایجاد موانع (مانند نیاز به شاهد، دوره انتظار) فرصتی برای خنثیشدن تصمیمهای هیجانی و شتابزده فراهم میکند. از سوی دیگر، مؤلفههای عاطفی و رفتاری (مانند توصیه به آراستگی در عده) نگاهی فعال و امیدبخش به بحران دارد و طلاق را به عنوان یک فرایند خطی و قطعی نمیبیند، بلکه برای بازگشت و ترمیم رابطه حتی در آستانه جدایی، راهکارهای عملی ارائه میدهد. در نتیجه این مدل مفهومی میتواند به عنوان چارچوبی جامع برای اقدامات عملی مورد استفاده قرار گیرد: طراحی بستههای آموزشی برای زوجین متقاضی طلاق، آموزش مشاوران خانواده براساس مبانی اسلامی، و ارائه پیشنهادهایی به نهادهای قانونگذار برای تقویت سازوکارهای اصلاحی در فرایندهای دادگاهی. پیشنهاد میشود در پژوهشهای آتی، این مدل در سایر منابع اسلامی نیز بررسی شده و بر مبنای آن، پروتکلهای مداخلهای مشخص طراحی و اثربخشی آنها سنجیده شود. تقدیر و تشکر: از کلیه استادان و خبرگانی که در مراحل مختلف این پژوهش با ارزیابیها و راهنماییهای ارزشمند خود ما را یاری نمودند، صمیمانه سپاسگزاریم. تعارض منافع: براساس اظهار نویسندگان، تعارض منافعی در ارتباط با این پژوهش وجود ندارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| پیشگیری؛ طلاق؛ مدل مفهومی؛ منابع اسلامی | ||
| مراجع | ||
|
منابع
* قرآن کریم
آرامی، حسین؛ شفیعآبادی عبدالله و زهراکار، کیانوش (1402)، «مطالعه کیفی شناسایی مؤلفههای پیشگیرانه از فروپاشی خانواده»، خانوادهدرمانی کاربردی، دوره 4، ش1 (پیاپی 15)، ص312-339.
ابنبابویه، محمد بن علی (1413)، من لایحضره الفقیه، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
ابندرید، ابی بکر محمد بن الحسن (1987م)، جمهرة اللغة، بیروت: دارالعلم الملایین.
ابنفارس، احمد بن فارس (1404)، معجم مقاییس اللغة، چ1، قم: انتشارات مکتب الاعلام الاسلامی.
ابوالمعالی، خدیجه (1400)، پژوهش کیفی از نظریه تا عمل، چ2، تهران: نشر علم.
احمدیخوئی، شاهپور؛ مهداد، علی و کشتی آرای، نرگس (1397)، «ﺗﺪوﯾﻦ ﺑﺴﺘﻪ آﻣﻮزشی پیشگیری از ﻃﻼق و ﺗﻌﯿﯿﻦ اﺛﺮﺑﺨشی آن ﺑﺮ رﺿﺎﻣﻨﺪی ﻫﻤﺴﺮان و ﻃﻼق عاطفی»، ﻣﺠﻠﻪ دانشکده پرستاری و مامایی ارومیه، دوره 16، ش 5 (پیاپی۱۰۶)، ص335-345.
اکبری زیارانی، مرتضی؛ فهرستی، زهرا و وزیری، مجید (1401)، «راهکارهای قرآنی فقهی پیشگیری از آسیب اجتماعِی طلاق و تأثیر آن بر سلامت اجتماعی»، فصنامه قرآن و طب، دوره 7، ش5، ص67-76.
پاینده، ابوالقاسم (1363)، نهج الفصاحه، تهران: انتشارات دنیای دانش.
جوهرى، اسماعیل بن حماد (1376ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، 6جلد، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ: اول.
دهخدا، علیاکبر (1373)، لغتنامه، 15ج، تهران: ناشر روزنه.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412)، مفردات الفاظ القرآن، چ1، بیروت و دمشق: دارالقلم و دارالشامیة.
ریاحی، محمداسماعیل؛ علیوردینیا، اکبر و بهرامی کاکاوند، سیاوش (1386)، «تحلیل جامعهشناختی میزان گراﻳﺶ ﺑﻪ ﻃﻼق» (ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردی ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن ﻛﺮﻣﺎﻧﺸﺎه)، پژوهش زنان، دوره 5، ش3، ص109-140.
رئیسی، لیلا؛ قاسمی، زهرا و سالاریفر، محمدرضا (1401)، «تدوین بسته آموزشی پیشگیری از طلاق عاطفی زوجین مبتنی بر آموزههای اسلامی»، مطالعات اسلام و روانشناسی، دوره 17، ش33، ص119ـ149.
زرگر، فاطمه و حمیدطاهر، نشاط دوست (1386)، «بررسی ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ در ﺑﺮوز ﻃﻼق در ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن ﻓﻼورﺟﺎن»، خانوادهپژوهشی، س3، ش11، ص737-749.
زمخشری، محمود بن عمر (1979)، أساس البلاغة، چ1، بیروت: دارصادر.
زهراکار، کیانوش و جعفری، فروغ (1398)، مشاوره خانواده (ویراست دوم)، چ10، تهران: انتشارات ارسباران.
صفری، علیآقا و مضفراف، مسعود (1398)، «راهکارهای اجتماعی پیشگیری از طلاق از منظر قرآن»، دوفصلنامه مطالعات قرآن و علوم، س3، ش5، ص110-146.
طریحی، فخرالدین بن محمد (1375)، مجمع البحرین، چ3، تهران: مرتضوی.
طوسی، محمد بن الحسن (1390)، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، چ1، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
طوسی، محمد بن الحسن (1407)، التهذیب، چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
غیاثی، پروین؛ معین، لادن و روستا، لهراسب (1389)، «بررسی علل اجتماعی گرایش ﺑﻪ ﻃﻼق در بین زﻧﺎن ﻣﺮاﺟﻌﻪﻛﻨﻨﺪه ﺑﻪ دادگاه ﺧﺎﻧﻮادۀ شیراز»، فصلنامه زن و جامعه، س1، ش3، ص70-104.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409)، کتاب العین، چ2، قم: نشر هجرت.
فولادیوندا، محمد (1399)، «آسیبشناسی خانواده؛ واکاوی علل و عوامل»، معرفت، س29، ش3 (پیاپی 270)، ص45-58.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407)، الکافی، چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
گلدنبرگ، هربرت و گلدنبرگ، آیرین (1397)، خانواددرمانی، ترجمه مهرداد فیروزبخت (ویراست هشتم)، چ3، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
مرادی، امید؛ اسماعیلی، معصومه؛ شفیعآبادی، عبدالله و کیامنش، علیرضا (1391)، «بررسی اثربخشی الگوی یکپارچه مشاوره پیشگیری از طلاق بر کیفیت زندگی و انصراف از طلاق زوجهای در آستانه طلاق»، فصلنامه مشاوره و رواندرمانی خانواده، س2، ش4، ص500-518.
مصطفوی، حسن (1430)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چ1، تهران: ناشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
نورمن ب. اپستین و دونالد ه. باکوم (1401)، زوجدرمانی شناختی ـ رفتاری پیشرفته یک رویکرد بافتمدار، چ3، تهران: ارجمند.
نیلفروشان، پریسا؛ عابدی، محمدرضا و احمدی، سیداحمد (1400)، آسیبشناسی خانواده طبقهبندی و سنجش، چ4، اصفهان: دانشگاه اصفهان.
یوسفیمقدم، محمدصادق و دیندوست سرخابی، لیلا (1400)، «طلاق عاطفی و راهکارهای قرآنی پیشگیری از آن»، فصلنامه علوم قرآن و حدیث، س3، ش2 (پیاپی 8)، ص78-106.
References * Qur’an Ibn Babawayh, Muhammad ibn Ali, 1413 AH, Man La Yahduruhu al-Faqih, Islamic Publications Office affiliated with the Society of Teachers of the Qom Seminary, 2nd edition. [In Persian] Ibn Duraid, Abu Bakr Muhammad ibn al-Hasan, Jamhara al-Lugha, Dar al-‘Ilm al-Malayin, Beirut. [In Persian] Ibn Faris, Ahmad ibn Faris, 1404 AH, Mu‘jam Maqayis al-Lugha, Maktab al-I‘lam al-Islami, Qom, 1st edition. [In Persian] Abu al-Ma‘ali, Khadijeh, 1400 AH, Qualitative Research from Theory to Practice, Nashr-e Elm, 2nd edition. [In Persian] Ahmadi Khui, Shahpour; Mehdad, Ali; and Keshti Aray, Narges, 1397 SH, Development of an Educational Package for Divorce Prevention and Its Impact on Marital Satisfaction and Emotional Divorce, Journal of Pers Tari & Mamayi Orumiyeh, Vol. 16, No. 5, pp. 335–345. [In Persian] Akbari Ziarani, Morteza; Fehristi, Zahra; and Vaziri, Majid, 1401 SH, Qur’anic-Jurisprudential Strategies for Preventing the Social Harm of Divorce and Its Impact on Social Health, Scientific-Research Journal of Qur’an & Medicine, Vol. 7, No. 5, pp. 67–76. [In Persian] Arami, Hossein; Shafi‘ Abadi, Abdollah; and Zehrakar, Kianoush, 1402 SH, Qualitative Study to Identify Preventive Components Against Family Breakdown, Applied Family Therapy, Vol. 4, No. 1, pp. 312–339. [In Persian] Ackerman, 1996; Bowen, Roberto Forman, 2002; Minuchin, 1975; cited in Zehrakar, Kianoush & Jafari, Forough, 1398 SH, Family Counseling, 2nd edition, Arasbaran Publications, Tehran, 10th printing, pp. 144, 194, 237. [In Persian] Payandeh, Abolghasem, 1363 SH, Nahj al-Fasaha, Donyaye Danesh Publications, Tehran. [In Persian] Dehkhoda, Ali Akbar, 1373 SH, Dictionary, 15 vols., Ruzaneh Publications, Tehran. [In Persian] Raghib Isfahani, Hossein ibn Muhammad, 1412 AH, Mufradat Alfaz al-Qur’an, Dar al-Qalam – Dar al-Shamiya, Beirut-Damascus, 1st edition. [In Persian] Riahi, Mohammad Esmaeil; Alivardi Nia, Akbar; and Bahrami Kakavand, Siavash, 1386 SH, Comprehensive Analysis of Attitude Towards Divorce: A Case Study in Kermanshah County, Women’s Studies, Vol. 5, No. 3, pp. 109–140. [In Persian] Raeisi, Leila; Ghasemi, Zahra; and Salarifar, Mohammad Reza, 1401 SH, Development of an Educational Package for Preventing Emotional Divorce Based on Islamic Teachings, Islam & Psychology Studies, online publication. [In Persian] Zargar, Fatemeh; and Hamid Taher, Neshat Dust, 1386 SH, Review of Factors Affecting Divorce in Falavarjan County, Family Research, Vol. 3, No. 11, pp. 737–749. [In Persian] Zamakhshari, Mahmoud ibn Omar, 1979, Asas al-Balagha, Dar Sader, Beirut, 1st edition. [In Persian] Zehrakar, Kianoush & Jafari, Forough, 1398 SH, Family Counseling, 2nd edition, Arasbaran Publications, Tehran, 10th printing. [In Persian] Saeedian, Maryam; Arzani, Habib-Reza; and Yaraqi, Saeideh, 1392 SH, Family Pathology in Western Culture from the Perspective of the Supreme Leader Ayatollah Khamenei, Scientific-Promotional Ethics Quarterly, Vol. 3, No. 110, pp. 9–43. [In Persian] Safari, Ali Agha; and Modarraf, Masoud, 1398 SH, Social Strategies for Divorce Prevention from the Qur’anic Perspective, Specialized Scientific Journal of Qur’an and Sciences, Vol. 3, No. 5, pp. 110–146. [In Persian] Tarihi, Fakhr al-Din ibn Muhammad, 1375 SH, Majma‘ al-Bahrain, Mortezavi Publishing, Tehran, 3rd edition. [In Persian]
Tusi, Muhammad ibn al-Hasan, 1390 SH, Al-Istibsar fi Ma Ikhtalafa min al-Akhbar, Dar al-Kutub al-Islamiyya, Tehran, 1st edition. [In Persian] Tusi, Muhammad ibn al-Hasan, 1407 SH, Al-Tahdhib, Dar al-Kutub al-Islamiyya, Tehran, 4th edition. [In Persian] Ghiyasi, Parvin; Moein, Ladan; and Rousta, Lohrasb, 1389 SH, Review of Social Causes of Divorce among Women Visiting the Family Court in Shiraz, Women & Society Quarterly, Vol. 1, No. 3, pp. 70–104. [In Persian] Farahidi, Khalil ibn Ahmad, 1409 AH, Kitab al-‘Ayn, Hijrat Publishing, Qom, 2nd edition. [In Persian] Foladivanda, Mohammad, 1399 SH, Family Pathology: Investigating Causes and Factors, Ma‘refat, Vol. 29, No. 3, pp. 45–58. [In Persian] Kulayni, Muhammad ibn Ya‘qub, 1407 SH, Al-Kafi, Dar al-Kutub al-Islamiyya, Tehran, 4th edition. [In Persian] Moradi, Omid; Esmaeili, Masoumeh; Shafi‘ Abadi, Abdollah; and Kia Manesh, Alireza, 1391 SH, Effectiveness of an Integrated Divorce Prevention Counseling Model on Quality of Life and Divorce Withdrawal among Couples on the Verge of Divorce, Family Counseling & Psychotherapy Quarterly, Vol. 2, No. 4, pp. 500–518. [In Persian] Mostafavi, Hassan, 1430 AH, Al-Tahqiq fi Kalimat al-Qur’an al-Karim, Ministry of Culture and Islamic Guidance, Tehran, 1st edition. [In Persian] Epstein, Norman B.; and Baucom, Donald H., 1401 SH, Advanced Cognitive-Behavioral Couples Therapy: A Contextual Approach, Arjmand Publications, 3rd edition, Tehran. [In Persian] Nilforoushan, Parisa; Abedi, Mohammad Reza; and Ahmadi, Seyed Ahmad, 1400 SH, Family Pathology: Classification and Assessment, University of Isfahan Publications, 4th edition, Isfahan. [In Persian] Goldenberg, Herbert & Goldenberg, Irene, 1397 SH, Family Therapy, translated by Mehrdad Firoozbakht, 8th edition, Resa Cultural Services Institute, 3rd printing. [In Persian] Yousefi Moghadam, Mohammad Sadegh; and Din Doost Sarakhs, Leila, 1400 SH, Emotional Divorce and Qur’anic Strategies for Its Prevention, Scientific-Promotional Journal of Qur’an and Hadith Studies, Vol. 3, No. 2, pp. 78–106. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 400 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 28 |
||