| تعداد نشریات | 9 |
| تعداد شمارهها | 337 |
| تعداد مقالات | 2,484 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,742,156 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,676,260 |
روششناسی در روان شناسی اسلامی | ||
| مطالعات اسلام و روانشناسی | ||
| مقاله 3، دوره 20، شماره 41، تیر 1405، صفحه 73-113 اصل مقاله (704.25 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/psy.2026.12039.2432 | ||
| نویسنده | ||
| محمدرضا احمدی* | ||
| دانشیار، گروه روانشناسی، مؤسسه امام خمینی (ره)، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: روششناسی راهبرد کلان یا طرح کلی یا فرایند و برنامهای است که هر محققی در مسیر انتخاب روش تحقیق خود اتخاذ میکند؛ به عبارت دیگر روششناسی شامل اصول و معیارهایی است که یک پژوهش را مدیریت و راهبری میکند. روششناسی هر علمی پیشفرضهایی دارد که مقدم بر مسیرهای ورود به واقعیت هستند و هر علمی، مبتنی بر معرفتشناسی و اصول موضوعهای است که زیربنای نظری و تجربی هر حوزهای از علم را مشخص میکند. یکی از جنبههای روششناسی همان پارادایم یا چارچوب نظری است که پژوهشگر میخواهد مسئله خاصی را در ضمن آن حل کند؛ در واقع پارادایم نخستین گام در روششناسی پژوهش است که یک نظام فکری برای پژوهشگر ایجاد میکند. در این نظام فکری، پیشفرضهای اساسی شامل سؤالات مهمی میشوند که باید پاسخ داده شوند، معماهایی که باید حل گردند و نیز فنون تحقیقاتی که باید به کار گرفته شوند. پس قبل از شروع به اصل پژوهش باید هدف پارادایمی پژوهشگر مشخص شود. در علوم انسانی معاصر، تاکنون دستکم سه رویکرد مهم به چشم میخورد: 1. پارادایم اثباتگرایی؛ 2. پارادایم تفسیری و 3. پارادایم انتقادی. این سه پارادایم با ترسیم مسیر پژوهشهای علمی و تعیین اهداف، چگونگی حرکت محقق را در مسیر پژوهش (روش آن) تعیین میکند. هر یک از پارادایمهای سهگانه اثباتگرایی، تفسیری و انتقادی از مبانی فلسفی عامی همچون مبانی هستیشناختی، الاهیاتی، معرفتشناختی، انسانشناختی و ارزششناختی متأثر است. روانشناسی اسلامی به عنوان یک رویکرد در کنار دیگر رویکردهای روانشناسی معاصر متکی بر مبانی خود از پارادایم متفاوتی برخوردار خواهد بود. پژوهش حاضر درصدد است ضمن معرفی پارادایم آن به بیان چارچوب روشی این رویکرد بپردازد. روش پژوهش: این تحقیق درصدد توسعه مجموعه دانستههای موجود درباره اصول و قوانین علمی است؛ بنابراین پژوهش پیشرو به لحاظ هدف تحقیق در دسته پژوهشهای بنیادی است و از نظر ماهیت روش در شمار پژوهشهای «توصیفیـ تحلیلی» قرار میگیرد، اما به لحاظ نحوه گردآوری اطلاعات، کتابخانهای و اسنادی به شمار میرود. در این تحقیق، نخست با مراجعه به منابع معتبر در روششناسی به توصیف و شناسایی انواع پارادایمهای روشی در علوم انسانی پرداخته شد. پس از آن به صورت نظامدار ویژگیها و اصول حاکم بر آنها مورد مطالعه، تجزیه و تحلیل قرار گرفت و سپس نتیجهگیری شد؛ بدینمنظور پژوهشگر از طریق منابع معتبر روشی و با تکیه بر منابع اسلامی و روانشناختی به پارادایم مورد پذیرش و اصول حاکم بر آن در قلمرو رویکرد روانشناسی اسلامی به توصیف و تحلیل آن پرداخت. یافتههای پژوهش: نتایج تحقیق نشان داد هیچیک از پارادایمهای سهگانه (اثباتگرایی، تفسیری و انتقادی) نمیتواند در رویکرد روانشناسی اسلامی مورد پذیرش قرار گیرد. پارادایم پذیرفتهشده در این رویکرد «پارادایم واقعگرایی عقلانی» است. این رویکرد روششناختی از جهانبینی اسلامی سرچشمه میگیرد. اسلام انسان را موجودی واقعطلب و همواره کنجکاو برای کشف واقع میداند. همۀ تکاپوهای علمی انسان برای کشف واقعیتها بوده، و مبتنی بر فطرت حقیقتجوی اوست. پارادایم واقعگرایی عقلانی تابع اصول و قواعدی است که عبارتند از: 1. بهرهگیری از روشهای مختلف به منظور کشف واقعیتهای مورد مطالعه و نه انحصار در روشی خاص؛ 2. بهرهگیری از روشهای کمّی، کیفی و آمیخته به منظور پیبردن به تمام ابعاد وجودی انسان در مقابل انحصار در روش کمّی، کیفی یا هر روش انحصاری دیگر و 3. مرجعیت عقل در تثبیت همه روشها و تأیید نهایی یافتهها در روشهای گوناگون. بحث و نتیجهگیری: پارادایم مختار در رویکرد روانشناسی اسلامی «پارادایم واقعگرایی عقلانی» است؛ زیرا این رویکرد در مسیر کشف واقعیتهای بیرونی و شناخت قانونمندیهای حاکم بر روان انسان است. از سوی دیگر با توجه به آنکه واقعیتهای انسانی به چهار دستۀ حسی، عقلانی، شهودی و وحیانی تقسیم میشوند، پژوهشگر درصدد کشف واقعیت در هر یک از این چهار عرصه برخواهد آمد. البته این پارادایم از اصولی پیروی میکند که عبارتند از: الف) بهرهگیری از روشهای مختلف: کثرتگرایی در روش، زمینه را برای شناسایی جزئیات روانشناختی انسان، چگونگی شکلگیری شخصیت، تغییرات کمّی و کیفی و نیز ویژگیهای هر یک از مراحل تحول انسان، بهتر فراهم میکند؛ به بیان دیگر رویکرد روانشناسی اسلامی در مسیر کشف واقعتهای بیرونی و شناخت قانونمندیهای حاکم بر روان انسان راههای فراوانی را به رسمیت میشناسد؛ ب) بهرهگیری از روشهای کمّی و کیفی: با توجه به چالشها و موانعی که در هر یک از دو روش کمّی و کیفی، استفاده از روش تلفیقی کمّیـ کیفی در رویکرد اسلامی میتواند راهگشا باشد؛ ج) بهرهگیری از مطالعات تجربی جهت محکزدن: گاهی مسئله مورد پژوهش یک مسئلهای است که تاکنون درباره آن یا هیچ پژوهشی صورت نگرفته و یا بسیار اندک است. در چنین مواردی نیز امکان پژوهش به روش کمّی عملاً امکانپذیر نیست، بلکه نخست با روش کیفی مبنای نظری چنین مسئلههایی بررسی میشود که زمینه مطالعه آن در یک محیط عینی و خارجی فراهم شود تا بتوان با مطالعات تجربی آن مسئله را محک زد؛ د) با توجه به آنکه قوه و سازوکار روانشناختیای که سره از ناسره را در عرصههای حسی، عقلانی، شهودی و وحیانی با قوه عقل تشخیص میدهد، این رویکرد را «واقعگرایی عقلانی» مینامند. واژگان کلیدی: روششناسی، روانشناسی اسلامی، روشهای تلفیقی، واقعگرایی عقلانی. | ||
| کلیدواژهها | ||
| روششناسی؛ روانشناسی اسلامی؛ روشهای تلفیقی؛ واقعگرایی عقلانی | ||
| مراجع | ||
|
منابع آذربایجانی، مسعود (1399)، فلسفه روانشناسی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. آیزنک، هانسیورگن (1379)، افول امپراتوری فرویدی، ترجمه یوسف کریمی، تهران: سمت. ایمان، محمدتقی (1388)، مبانی پارادایمی، روشهای تحقیق در تحقیق کمّی و کیفی در علوم انسانی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. حسینزاده، محمد (1387)، معرفت لازم و کافی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. دلاور، علی (1387)، روش تحقیق در روانشناسی و علوم تربیتی، تهران: نشر ویرایش. دهخدا، علیاکبر (1373)، لغتنامه، تهران: دانشگاه تهران. دیویی، جان (1369)، منطق تئوری تحقیق، ترجمه علی شریعتمداری، اصفهان: دانشگاه اصفهان. روشهای تحقیق در علوم رفتاری عباس بازرگان - الهه حجازی سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس؛ حجازی، الهه (1376)، روشهای تحقیق در علوم رفتاری، تهران: انتشارات آگاه. سهیر، اندرو (1388)، روش در علوم اجتماعی: رویکردی رئالیستی، ترجمه عماد افروغ، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. شاله، فلیسین (1378)، شناخت روش علوم یا فلسفه علمی؛ ترجمه یحیی مهدوی، تهران: دانشگاه تهران. کاسیرو، ارنست (1373)، رسالهای در باب انسان، ترجمه بزرگ نادرزاده، چ2، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. کرسول، جاندبلیو (1394)، طرح پژوهش رویکردهای کمّی، کیفی و ترکیبی، ترجمه علیرضا کیامنش و مریم دانای طوسی، تهران: جهاد دانشگاهی. کوهن، تامس س. (1962)، ساختار انقلابهای علمی، ترجمه سعید زیباکلام، تهران: سمت. گال، مردیت؛ بورگ، والتر؛ گال، جویس (1383)، روشهای تحقیق کمّی و کیفی در علوم تربیتی و روانشناسی، ترجمه علیرضا نصر و همکاران، تهران: سمت و دانشگاه شهید بهشتی. گنون، رنون (1361)، سیطره کمیّت و علائم آخرالزمان، ترجمه علیمحمد کاردان، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. لطفآبادی، حسین (1388)، روششناسی پژوهش در روانشناسی و علوم تربیتی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. محمدپور، احمد (1392)، روش تحقیق کیفی، ضد روش: منطق و طرح در روششناسی کیفی، تهران: نشر جامعهشناسان. مصباح یزدی، محمدتقی (1389)، آموزش عقاید، قم: جامعه مدرسین. مصباح یزدی، محمدتقی (1377)، اخلاق در قرآن، تحقیق و نگارش محمدحسین اسکندری، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. نوری، نجیبالله (1389)، آشنایی با مقدمات روش تحقیق در روانشناسی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. References Ādharbāyjānī, Mas’ūd (1399/2020). Falsafeh-ye Ravān-shenāsī [Philosophy of Psychology]. Qom: Pažūheshgāh-e Ḥawzeh va Dāneshgāh. [In Persian] Audi, Robert (1995). The Cambridge Dictionary of Philosophy. Cambridge University Press. Bāzargān, ‘Abbās, & Ḥejāzī, Elāheh. Raveshhā-ye Taḥqīq dar ‘Olūm-e Raftārī [Research Methods in Behavioral Sciences]. Tehran: Enteshārāt-e Āgāh. [In Persian] Cassirer, Ernst (1373/1994). Resāleh’ī dar bāb-e Ensān [An Essay on Man] (B. Nāderzādeh, Trans., Vol. 2). Tehran: Pažūheshgāh-e ‘Olūm-e Ensānī va Moṭāle’āt-e Farhangī. [In Persian] Choudhury, M. A. (1989). Islamic Economic Co-Operation. London: Macmillan Press LTD. Creswell, John W. (1394/2015). Ṭarḥ-e Pažūhesh: Rūykardhā-ye Kammī, Keyfī va Tarkībī [Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches] (‘A. Kīāmanesh & M. Dānā-ye Ṭūsī, Trans.). Tehran: Jihād-e Dāneshgāhī. [In Persian] Dehkhodā, ‘Alī-Akbar (1373/1994). Lughat-nāmeh [Dictionary]. Tehran: University of Tehran. [In Persian] Delavar, ‘Alī (1387/2008). Ravesh-e Taḥqīq dar Ravān-shenāsī va ‘Olūm-e Tarbīyatī [Research Method in Psychology and Educational Sciences]. Tehran: Nashr-e Vīrāyesh. [In Persian] Dewey, John (1369/1990). Manteq-e Sūrī-ye Taḥqīq [Logic: The Theory of Inquiry] (‘A. Sharī’atmadārī, Trans.). Isfahan: University of Isfahan. [In Persian] Eysenck, Hans Jürgen (1379/2000). Ofūl-e Emperātūrī-ye Freydī [The Decline and Fall of the Freudian Empire] (Y. Karīmī, Trans.). Tehran: SAMT. [In Persian] Gall, Meredith, Borg, Walter, & Gall, Joyce (1383/2004). Raveshhā-ye Taḥqīqī-ye Kammī va Keyfī dar ‘Olūm-e Tarbīyatī va Ravān-shenāsī [Quantitative and Qualitative Research Methods in Educational Sciences and Psychology] (‘A. Naṣr et al., Trans.). Tehran: SAMT & Shahīd Beheshtī University. [In Persian] Guénon, René (1361/1982). Seyṭareh-ye Kammīyat va ‘Alā’em-e Ākhar al-Zamān [The Reign of Quantity and the Signs of the Times] (‘A. M. Kārdān, Trans.). Tehran: Markaz-e Nashr-e Dāneshgāhī. [In Persian] Hood, J. R., Ralph, W., Peter, C., Hill, & Spilka, Bernard (2009). The Psychology of Religion: An Empirical Approach. The Guilford Press, New York. Ḥoseynzādeh, Moḥammad (1387/2008). Ma’refat-e Lāzem va Kāfī [Necessary and Sufficient Knowledge]. Qom: Mo’asseseh-ye Āmūzeshī va Pažūheshī-ye Emām Khomeynī. [In Persian] Īmān, Moḥammad-Taqī (1388/2009). Mabānī-ye Pārādāymī, Raveshhā-ye Taḥqīq dar Taḥqīq-e Kammī va Keyfī dar ‘Olūm-e Ensānī [Paradigmatic Foundations: Research Methods in Quantitative and Qualitative Research in Humanities]. Qom: Pažūheshgāh-e Ḥawzeh va Dāneshgāh. [In Persian] Kuhn, Thomas S. (1962). Sākhtār-e Enqelābhā-ye ‘Elmī [The Structure of Scientific Revolutions] (S. Zībākalām, Trans.). Tehran: SAMT. [In Persian] Loṭfābādī, Ḥoseyn (1388/2009). Ravesh-shenāsī-ye Pažūhesh dar Ravān-shenāsī va ‘Olūm-e Tarbīyatī [Research Methodology in Psychology and Educational Sciences]. Qom: Pažūheshgāh-e Ḥawzeh va Dāneshgāh. [In Persian] Meṣbāḥ Yazdī, Moḥammad-Taqī (1377/1998). Akhlāq dar Qur’ān [Ethics in the Qur’an] (Researched and Written by M. H. Eskandarī). Qom: Mo’asseseh-ye Āmūzeshī va Pažūheshī-ye Emām Khomeynī. [In Persian] Meṣbāḥ Yazdī, Moḥammad-Taqī (1389/2010). Āmūzesh-e 'Aqā'ed [Teaching of Beliefs]. Qom: Jāme’eh-ye Modarresīn. [In Persian] Moḥammadpūr, Aḥmad (1392/2013). Ravesh-e Taḥqīq-e Keyfī, Żedd-e Ravesh: Manteq va Ṭarḥ dar Ravesh-shenāsī-ye Keyfī [Qualitative Research Method, Anti-Method: Logic and Design in Qualitative Methodology]. Tehran: Nashr-e Jāme’eh-shenāsān. [In Persian] Moses, Jonathon, & Torbjörn L. Knutsen (1998). Ways of Knowing: Competing Methodologies in Social and Political Research. pp. 12-13. Nūrī, Najībollāh (1389/2010). Āshnā'ī bā Moqaddamāt-e Ravesh-e Taḥqīqī dar Ravān-shenāsī [Introduction to Research Methodology in Psychology]. Qom: Mo’asseseh-ye Āmūzeshī va Pažūheshī-ye Emām Khomeynī. [In Persian] Sarmad, Zahrā, Bāzargān, ‘Abbās, & Ḥejāzī, Elāheh (1376/1997). Raveshhā-ye Taḥqīqī dar ‘Olūm-e Raftārī [Research Methods in Behavioral Sciences]. Tehran: Enteshārāt-e Āgāh. [In Persian] Sayer, Andrew (1388/2009). Ravesh dar ‘Olūm-e Ejtemā’ī: Rūykardī Re’ālīstī [Method in Social Science: A Realist Approach] (‘Emād Afrūgh, Trans.). Tehran: Pažūheshgāh-e ‘Olūm-e Ensānī va Moṭāle’āt-e Farhangī. [In Persian] Sayer, R. Andrew (1992). Method in Social Science: A Realist Approach. Shāleh, Filīsīn (1378/1999). Shenākht-e Ravesh-e ‘Olūm yā Falsafeh-ye ‘Elmī [Understanding the Method of Sciences or Philosophy of Science] (Y. Mahdavī, Trans.). Tehran: University of Tehran. [In Persian] Silverman, David (2000). Doing Qualitative Research: A Practical Handbook. London: Sage. Wright Mills, C. (2000). The Sociological Imagination. Oxford University Press, USA. Wulff, David M. (1997). Psychology of Religion: Classic & Contemporary. John Wiley & Sons, INC, New York. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 116 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 60 |
||