| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 337 |
| تعداد مقالات | 2,482 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,738,402 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,673,641 |
شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی جذب سرمایهگذاری تولیدمحور در اقتصاد ایران با رویکرد اقتصاد مقاومتی و تأکید بر توسعه زنجیرههای ارزش | ||
| جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی | ||
| دوره 23، شماره 51، مهر 1405، صفحه 225-261 اصل مقاله (990.44 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/jee.2026.11956.2588 | ||
| نویسندگان | ||
| سعید فراهانی1؛ الهه کشتکار* 2؛ محمد حسن ملکی3 | ||
| 1استاد، گروه اقتصاد اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران | ||
| 2دانشجوی دکتری، گروه اقتصاد اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران (نویسنده مسئول) | ||
| 3استاد، گروه مدیریت، دانشگاه قم، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: زنجیرههای ارزش تولید بهعنوان مجموعهای از فعالیتهای بههمپیوسته از تأمین مواد اولیه تا عرضه محصول نهایی، نقش بنیادینی در شکلدهی به ساختار اقتصاد ایفا میکنند. این زنجیرهها از طریق بهبود فرآیندهای تولید با بهرهگیری از فناوریهای نوین، ارتقای کیفیت محصولات و تمرکز بر فعالیتهای با ارزشافزوده بالا، زمینه ارتقای بهرهوری و افزایش رقابتپذیری اقتصادی را فراهم میآورند. در چهارچوب اقتصاد مقاومتی، تقویت زنجیرههای ارزش تولید بهعنوان یکی از الزامات کلیدی تحقق رویکرد «سرمایهگذاری برای تولید» و ایجاد اقتصادی درونزا و برونگرای هوشمند تلقی میشود. در اقتصاد ایران، باوجود برخورداری از ظرفیتهای قابلتوجه تولیدی، چالشهایی مانند تحریمهای بینالمللی، ضعف زیرساختهای لجستیکی و محدودیتهای فناورانه، مانع از جذب مؤثر سرمایهگذاریهای هدفمند شده است. رابطه میان تقویت زنجیرههای ارزش تولید و جذب سرمایهگذاری هدفمند، رابطهای دوسویه و تقویتکننده است. از یکسو، بهبود کارایی و ارتقای فناوری در زنجیرههای تولید زمینه جذب سرمایهگذاری را فراهم میکند و از سوی دیگر، سرمایهگذاری داخلی از طریق ایجاد فرصتهای جدید برای بنگاههای کوچک و متوسط تقویت میشود. باوجود اهمیت موضوع، مرور ادبیات نشاندهنده شکاف پژوهشی در تحلیل ساختاری و نظاممند این رابطه در بستر اقتصاد ایران با محدودیتهای ساختاری و ژئوپلیتیکی است. بنابراین، هدف اصلی این پژوهش شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر جذب سرمایهگذاری تولیدمحور در اقتصاد ایران با رویکرد اقتصاد مقاومتی و تأکید بر نقش زنجیرههای ارزش، و تحلیل روابط ساختاری میان این عوامل با استفاده از رویکرد ترکیبی دلفی فازی و میکمک است. نوآوری پژوهش در تحلیل روابط ساختاری عوامل در بستر اقتصاد مقاومتی ایران و ارائه مبنایی برای سیاستگذاریهای اثربخش در جهت تحقق رشد اقتصادی پایدار است. روش: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، ترکیبی (کیفی-کمّی) است. جامعه آماری شامل خبرگان حوزه اقتصاد، اقتصاد مقاومتی، مدیریت زنجیره ارزش و سیاستگذاری سرمایهگذاری بود. نمونهگیری بهصورت هدفمند و زنجیرهای (گلولهبرفی)انجام شد و ۱۵ نفر از خبرگان واجد شرایط انتخاب شدند. معیارهای انتخاب شامل دارا بودن مدرک دکتری در رشتههای مرتبط، حداقل ۱۰ سال تجربه تدریس یا پژوهش، و داشتن آثاری در حوزههای اقتصاد مقاومتی، زنجیره ارزش یا جذب سرمایهگذاری بود. در مرحله اول، از طریق مرور نظاممند ادبیات داخلی و بینالمللی، ۲۸ عامل کلیدی مرتبط با جذب سرمایهگذاری هدفمند و تقویت زنجیرههای ارزش تولید استخراج شد. سپس با استفاده از تکنیک دلفی فازی و پرسشنامه لیکرت پنجدرجهای در دو مرحله، عوامل غربالگری شدند. عواملی که میانگین امتیاز اهمیت آنها کمتر از ۳/۵ بود حذف و در نهایت ۹ عامل نهایی انتخاب شدند. در مرحله کمّی، روابط متقابل بین عوامل با مدل میکمک تحلیل شد. خبرگان روابط بین عوامل را با مقیاس ۰ (بدون تأثیر) تا ۳ (تأثیر قوی) ارزیابی کردند. ماتریس تأثیر مستقیم تشکیل و سپس ماتریس تأثیر غیرمستقیم محاسبه شد. عوامل بر اساس نمودار اثرگذاری-اثرپذیری به چهار دسته پیشران، وابسته، مستقل و رابط طبقهبندی شدند. درجه پرشدگی ماتریس برابر ۸۶/۴۲ درصد بود که بیانگر وجود روابط قوی و ساختاریافته میان متغیرها است. استفاده از ترکیب دلفی فازی و میکمک بهدلیل توانایی این رویکردها در مدیریت عدم قطعیت نظرات خبرگان و تحلیل پیچیدگی روابط ساختاری انتخاب شد. نتایج: نتایج غربالگری دلفی فازی نشان داد که از میان ۲۸ عامل اولیه، ۹ عامل دارای بیشترین درجه اهمیت و اجماع میان خبرگان بودند. این عوامل عبارتند از: دیجیتالیسازی زنجیره تأمین، بهرهگیری از فناوریهای نسل چهارم صنعتی، توسعه ظرفیتهای داخلی، ثبات نهادی و اقتصادی، بهبود لجستیک و حملونقل، ایجاد مزیت مکانی از طریق بهبود زیرساختها، استفاده از هوش مصنوعی در بهینهسازی زنجیره ارزش، ارتقای بینبخشی زنجیرههای ارزش، و جهتدهی سرمایه به تولید. تحلیل میکمک نشان داد که مؤلفههای دیجیتالیسازی زنجیره تأمین، ثبات نهادی و اقتصادی، بهبود لجستیک و حملونقل و فناوریهای نسل چهارم صنعتی در ناحیه عوامل پیشران قرار گرفتهاند. این عوامل دارای قدرت نفوذ بالایی بر کل سیستم بوده و میتوانند مسیر تحولات سرمایهگذاری تولیدمحور را تعیین کنند. در مقابل، مؤلفههایی مانند هوش مصنوعی، ارتقای بینبخشی و جهتدهی سرمایه به تولید در گروه عوامل وابسته قرار گرفتند؛ به این معنا که این متغیرها بیش از آنکه آغازگر تغییر باشند، تحت تأثیر کیفیت عملکرد سایر عوامل قرار دارند. از نظر اثرات مستقیم، دیجیتالیسازی زنجیره تأمین دارای بیشترین میزان اثرگذاری مستقیم بود. در تحلیل اثرات غیرمستقیم، توسعه ظرفیتهای داخلی دارای بیشترین مجموع اثرگذاری و اثرپذیری بود که بیانگر نقش محوری این عامل در پایداری ساختار جذب سرمایهگذاری است. درجه پرشدگی ماتریس ۸۶/۴۲ درصد نشاندهنده سیستمی پویا و درهمتنیده است که تغییر در برخی متغیرهای کلیدی میتواند پیامدهای گستردهای بر کل ساختار اقتصادی داشته باشد. بحث و نتیجهگیری: نتایج تحلیل ساختاری میکمک نشان داد که دیجیتالیسازی زنجیره تأمین، بهبود لجستیک و حملونقل، فناوریهای نسل چهارم صنعتی و ثبات نهادی و اقتصادی مهمترین عوامل پیشران در نظام جذب سرمایهگذاری تولیدمحور محسوب میشوند. این یافته بیانگر آن است که موفقیت در جذب سرمایهگذاری بیش از آنکه صرفاً به حجم منابع مالی وابسته باشد، متأثر از کیفیت زیرساختهای نهادی، فناورانه و زنجیرههای ارزش است. نتایج پژوهش با یافتههای لوو و خو (2018)، وانگ و همکاران (2017) و شجاعی و همکاران (۱۴۰۳) همسو است که بر نقش زیرساختهای فیزیکی و دیجیتال و فناوریهای نوین در ارتقای جایگاه کشورها در زنجیرههای ارزش تأکید کردهاند. همچنین، ثبات نهادی و اقتصادی از مهمترین عوامل اثرگذار بر جذب سرمایهگذاری است که با نتایج اندرویک (2005)، فتحی (1392) و اسماعیلیراد و همکاران(1399)همخوانی دارد. توسعه ظرفیتهای داخلی بهعنوان یک متغیر دووجهی، هم از عوامل پیشران تأثیر میپذیرد و هم بر سایر متغیرها اثرگذار است. در مجموع میتوان نتیجه گرفت که تقویت زنجیرههای ارزش، توسعه زیرساختهای فناورانه و لجستیکی، ارتقای ثبات نهادی و سرمایهگذاری در ظرفیتهای داخلی، مهمترین الزامات جذب سرمایهگذاری تولیدمحور در اقتصاد ایران هستند. بر اساس یافتهها، توصیههای سیاستی شامل اولویتهای کوتاهمدت (تقویت ثبات نهادی و شفافسازی قوانین، بهبود سریع زیرساختهای لجستیک) و میانمدت (اجرای برنامه جامع دیجیتالیسازی زنجیره تأمین، توسعه خوشههای صنعتی) پیشنهاد میشود. تحقق این الزامات میتواند ضمن افزایش بهرهوری و رقابتپذیری، زمینه تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی، کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و افزایش تابآوری اقتصادی کشور را فراهم کند. تقدیر و تشکر: نویسندگان از کلیه خبرگان و متخصصانی که با صرف وقت و ارائه نظرات ارزشمند خود در مراحل دلفی فازی و تکمیل ماتریس تأثیرات متقابل، این پژوهش را یاری نمودند، صمیمانه تشکر و قدردانی مینمایند. تعارض منافع: نویسندگان اعلام میدارند که هیچگونه تعارض منافعی در رابطه با پژوهش حاضر وجود ندارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| سرمایهگذاری هدفمند؛ زنجیرههای ارزش تولید؛ تحلیل میکمک؛ تابآوری اقتصادی؛ اقتصاد مقاومتی؛ دیجیتالیسازی | ||
| مراجع | ||
|
References Ahmed, V., Suleri, A. Q., & Javed, A. (2015). Strengthening South Asia value chain: Prospects and challenges. South Asia Economic Journal, 16(2_suppl), 55S-74S. https://doi.org/10.1177/1391561415594900 Ambos, B., Brandl, K., Perri, A., Scalera, V. G., & Van Assche, A. (2021). The nature of innovation in global value chains. Journal of World Business, 56(4), 101221. https://doi.org/10.1016/j.jwb.2021.101221 Antràs, P., & De Gortari, A. (2020). On the geography of global value chains. Econometrica, 88(4), 1553-1598. https://doi.org/10.3982/ECTA15362 Arcade, J., Godet, M., Meunier, F., & Roubelat, F. (1999). Structural analysis with the MICMAC method and actors’ strategy with MACTOR method. In Futures Research Methodology (pp. 1-69). American Council for the United Nations University. Āvandeh, M. A., Tabrīziyān, B., & Tīmūriyān, M. (2023). “Designing a Model for Determining Factors Affecting the Attraction of Foreign Direct Investment with an Emphasis on Green Marketing in the Energy Sector.” Iranian Energy Economics Research Journal, 11(44), 11-39. [In Persian] Bihishtī, M. B., & Zālī, N. (2011). “Identifying Key Factors of Regional Development Using a Planning Approach by Scenario-Making: A Case Study of East Azerbaijan Province.” Journal of Planning and Management of Space, 1, 41-63. [In Persian] Cattaneo, O., Gereffi, G., Miroudot, S., & Taglioni, D. (2013). Joining, upgrading and being competitive in global value chains: A strategic framework. World Bank Policy Research Working Paper No. 6406. Chen, J. (2020). An extensional MICMAC method to identify the key factors. Academic Journal of Business & Management, 2, 75-81. https://doi.org/10.25236/AJBM.2020.020508 Criscuolo, C., & Timmis, J. (2017). The relationship between global value chains and productivity. International Productivity Monitor, 32, 61-83. Dānishvar, M., Ḥājī-Āqā Rizvānī, S. H., & Ālish Lankarānī, M. (2023). “Identifying and Modeling the Factors Affecting Tax Behavior.” Tax Research Journal, 30(104), 125-148. [In Persian] Dūdāngī, M. (2016). “Factors Affecting the Attraction of Domestic and Foreign Investment in Iran.” Economic Growth and Development Research, 6(23), 131-147. [In Persian] Enderwick, P. (2005). Attracting “desirable” FDI: Theory and evidence. Transnational Corporations, 14(2), 93-119. Fatḥī, A. (2013). “The Position of Improving the Business Environment in Attracting Foreign Investment.” Economic Journal, 13(3), 5-20. [In Persian] Gereffi, G., Humphrey, J., Kaplinsky, R., & Sturgeon, T. J. (2001). Introduction: Globalisation, value chains and development. IDS Bulletin, 32(3), 1-8. Godet, M., & Durance, P. (2011). Strategic Foresight. UNESCO Publishing. Gordon, T. J. (1994). Trend impact analysis. In Futures Research Methodology. AC/UNU Millennium Project. Habibi, A., Jahantigh, F. F., & Sarafrazi, A. (2015). Fuzzy Delphi technique for forecasting and screening items. Asian Journal of Research in Business Economics and Management, 5(2), 130-143. Helmsing, A. H. J., & Vellema, S. (2011). Value Chains, Social Inclusion and Economic Development. Routledge. Humphrey, J. (2004). Upgrading in global value chains. SSRN Electronic Journal. SSRN 908214. Ismāʿīlī-Rād, A., Zāriʿ Shahniḥ, M. M., & Hātifī Majūmird, M. (2020). “Investigating the Power of Legal Institutions on Capital Flight and Attraction of Foreign Direct Investment.” Quarterly Journal of Fiscal and Economic Policies, 7(28), 7-33. [In Persian] Johnson, R. C. (2018). Measuring global value chains. Annual Review of Economics, 10(1), 207-236. https://doi.org/10.1146/annurev-economics-080217-053600 Khān-Zādeh, M., Dāvūdī, P., Samsāmī, H., & Murīdī Farīmānī, F. (1402/2023). “Identifying Production Chains in Iran’s Domestic Environment and Examining the Performance of Iran’s Foreign Trade in Those Chains.” Quarterly Journal of Applied Economic Theories, 10(4), 1-32. [In Persian] Kumari, S., Bharti, N., & Tripathy, K. K. (2021). Strengthening agriculture value chain through collectives: Comparative case analysis. International Journal of Rural Management, 17(1_suppl), 40S-68S. https://doi.org/10.1177/0973005221991438 Lim, S. H. (2008). How investment promotion affects attracting foreign direct investment: Analytical argument and empirical analyses. International Business Review, 17(1), 39-53. https://doi.org/10.1016/j.ibusrev.2007.09.001 Loewendahl, H. (2001). A framework for investment promotion. Transnational Corporations, 10(1), 3-42. Luo, X., & Xu, X. (2018). Infrastructure, value chains, and economic upgrades. World Bank Policy Research Working Paper No. 8547. https://doi.org/10.1596/1813-9450-8547 Maḥmūdiyān, M. S. (2021). “A Review of Attracting Domestic and Foreign Capital, Considering Iran’s Rich Investment Resources and Grounds.” International Conference on Management and Humanities Research in Iran. [In Persian] Qiang, C. Z., Liu, Y., & Steenbergen, V. (2021). An Investment Perspective on Global Value Chains. Washington, DC: World Bank. Qurbānī, M., & Shūvalpūr, S. (2015). “Modeling Factors Affecting the Promotion of the Share of Research and Technology Units in the Value Added of Iran’s Agricultural Export Products: A Case Study of Saffron and Barberry.” Journal of Saffron Agronomy and Technology, 3(4), 61-75. [In Persian] Sāliḥī, G., Siḥat, S., & Salāmī, S. R. (1399/2020). “Identifying and Prioritizing the Most Influential Factors and Drivers of Economic Growth in Iran.” Islamic Economics Studies, 13(1), 339-366. [In Persian] Shāh-Ābādī, A., Pūrān, R., & Khudādādī, A. (2022). “The Effect of Efficiency and Market Size on Attracting Foreign Direct Investment.” Biannual Journal of Business Strategies, 28(2), 50-65. [In Persian] Shujāʿī, S. H., Ibrāhīmī, M., & Zāriʿ, H. (2024). “Investigating the Effect of Using Artificial Intelligence in Reforming the Macroeconomic Structure of Iran.” Journal of Economics and Business Research, 15(32), 89-104. [In Persian] Snieksa, V., & Zykiene, I. (2015). City attractiveness for investment: Characteristics and underlying factors. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 213, 48-54. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.11.402 Sturgeon, T. J. (2001). How do we define value chains and production networks? IDS Bulletin, 32(3), 9-18. Taqvī, M., & Riḍāʾī, M. (2010). “The Effect of Factors Other Than Liberalization Policy on Attracting Foreign Direct Investment in Iran’s Free Trade-Industrial Zones.” Economic Research Journal, 10(1), 15-40. [In Persian] Thorpe, J. (2018). Procedural justice in value chains through public-private partnerships. World Development, 103, 162-175. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2017.10.004 Timmer, M. P., Erumban, A. A., Los, B., Stehrer, R., & De Vries, G. J. (2014). Slicing up global value chains. Journal of Economic Perspectives, 28(2), 99-118. https://doi.org/10.1257/jep.28.2.99 UNCTAD. (2013). Global Value Chains and Development: Investment and Value Added Trade in the Global Economy. United Nations. UNCTAD. (2024). World Investment Report 2024: Investment Facilitation and Digital Government. United Nations. Wang, Z., Wei, S. J., Yu, X., & Zhu, K. (2017). Characterizing global value chains: Production length and upstreamness. NBER Working Paper No. 23261. https://doi.org/10.3386/w23261 World Bank. (2024). World Development Indicators: Foreign Direct Investment, Net Inflows (% of GDP). World Bank Group.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 165 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 43 |
||