| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 333 |
| تعداد مقالات | 2,460 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,609,298 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,576,213 |
مطالعه کیفی دینداری به مثابه میدان چانه زنی ارزشی؛ تحلیل تجربه زیستۀ دانشجویان دختر براساس نظریه ارزشهای شوارتز (مورد مطالعه دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان) | ||
| فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی | ||
| دوره 17، شماره 36، مهر 1404، صفحه 63-99 اصل مقاله (824.29 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/soci.2026.11943.2175 | ||
| نویسندگان | ||
| زهرا آبیار* 1؛ جعفر شانظری2 | ||
| 1استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران (نویسنده مسئول). | ||
| 2استاد،گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در جهان معاصر، نسل جوان بهویژه دانشجویان، در تقاطع پیچیدهای از سنتهای دینی و ارزشهای مدرن قرار گرفتهاند که روند دینداری آنان را تحتتأثیر قرار داده است. این نسل در فضای اجتماعی و فرهنگی دنیای امروز تلاش میکند تا میان ارزشهای غالب سنتی و خواستههای جدید فردی و جمعی تعادل برقرار کند. دیالکتیک درونی جوانان میان پایبندی به دینداری و پذیرفتن سبک زندگی مدرن، تصویری چندلایه و پیچیده از هویت دینی آنان و رابطه آن با انتخابهای زندگی آنها ترسیم میکند. بررسی این موضوع از اهمیت بسیاری برخوردار است؛ زیرا شناخت دقیق چگونگی تلاقی دینداری و سبک زندگی نسلی میتواند به برنامهریزان فرهنگی، آموزشی و اجتماعی کمک کند تا سیاستهایی متناسب با واقعیتهای نسل جوان تدوین کنند. مطالعه حاضر با بهرهگیری از چهارچوب نظری ارزشهای شوارتز، یکی از ساختههای معتبر در حوزه ارزششناسی، کوشیده است تا رابطه میان تجربه دینداری و انتخابهای زندگی دانشجویان در یک نمونه دانشگاهی را به شکل عمیق تحلیل کند. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی مضامین بنیادین و سازوکاری است که نسل جوان با آنها در میدان تنشهای ارزشی زندگی میکند و نیز ارائه نقشه شناختی از گسلهای نسلی و راهبردهای مقابلهای آنان است. بهویژه، هدف این تحقیق بررسی این مسئله است که چگونه ارزشهای دینی و هنجارهای اجتماعی با گرایشهای فردی جوانان همزیستی و همسویی پیدا میکند یا به تعارض میانجامد و این تعارض چگونه در رفتار و انتخابهای زندگی آنان منعکس میشود. همچنین، این پژوهش میکوشد نشان دهد که دینداری برای نسل جوان بهعنوان پروژهای فعال برای سازگاری و تلفیق نظامهای ارزشی مختلف تبدیل شده است، نه صرفاً یک امر تحمیلی یا سنتی محدودکننده. روش: این پژوهش بهصورت مطالعه کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون انجام شد، که یکی از روشهای معتبر در پژوهشهای علوم انسانی به شمار میآید. جمعآوری دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته صورت گرفت و ۱۲ پرسش کلیدی طراحی شد که هدف آنها بررسی تجربه دینداری و تأثیر ارزشها بر انتخابهای زندگی بود. بیش از ۲۰۰ دانشجوی کارشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان در این تحقیق شرکت کردند و پاسخهای آنها بهصورت مستند ضبط و طبقهبندی شد. دادهها با روش کدگذاری استقرایی به تجزیه و تحلیل گذاشته شدند؛ بدینمعناکه پژوهشگر از دادهها بدون پیشداوری یا فرضیات اولیه مفاهیم و دستهبندیهای مرتبط را استخراج کرد. پردازش دادهها شامل خواندن دقیق متن مصاحبهها، استخراج کدهای اولیه، تدوین مضامین و در نهایت سازماندهی آنها با توجه به چهارچوب نظری شوارتز بود. این چهارچوب شامل 10 بُعد ارزشی است که هر یک نمایانگر مجموعهای از باورها و انگیزهها میباشد. این رویکرد به محقق امکان داد تا بهصورت ساختاریافته به کشف ارتباط میان ارزشها و تجربه دینداری و سبک زندگی بپردازد. برای حفظ اعتبار مطالعه از اقدامات متعددی مانند بررسی تقاطعی دادهها، بازنگری توسط همکاران، و تضمین دقت و پایایی تحلیلها استفاده شد. ترکیب تعداد قابلتوجه مشارکتکنندگان و دقت روش کیفی، توانسته است تصویر واقعبینانه و قابلاتکایی از وضعیت موجود ارائه دهد. نتایج: تحلیل دادههای جمعآوریشده، هفت مضمون فراگیر را در رابطه میان تجربه دینداری و انتخابهای زندگی دانشجویان آشکار کرد. نخست، خودتعالی بهعنوان محور اصلی و بنیادین دینداری دانشجویان شناسایی شد. آنها دینداری را بهعنوان نقشی اخلاقی و معنوی تجربه کردند که به تعالی فردی و رشد شخصیت مرتبط است. دوم، بخشی از معنویت آنها حالتی عاطفهمحور دارد که تأکید بر احساس، نزدیکی و تعهد قلبی نسبت به دین و دینداری است. سوم، حفظ سنت یکی از مضامین مهم است که شامل پایبندی به ارزشها و سنتهای دینی- اجتماعی است که در جامعه از آنها انتظار میرود. باوجوداین، این ارزشها متضاد با مضمون چهارم، یعنی چانهزنی عملی قرار میگیرند؛ راهبردی که دانشجویان به موجب آن میکوشند میان ارزشهای سنتی و خواستههای شخصی و مدرن خود مصالحه کنند. چانهزنی عملی، درواقع، فرایندی است که طی آن جوانان با انعطاف و خلاقیت شخصی سعی در تعادلبخشی دارند. پنجم، گشودگی به تغییر بهعنوان میل به نوآوری، استقلال و پیشرفت فردی نمایان شد که برخلاف ارزشهای حفظ سنت قرار دارد. ششم، خودگسترشی نشاندهنده خواستههای گسترش فردی، تحقق آرزوها و رشد اجتماعی است. هفتم، مقاومت علیه تملک اجتماعی، بیانکننده میل به حفظ استقلال از کنترل و فشارهای بیرونی در مقولههایی همچون دینداری است. این یافتهها بیانکننده آن است که دانشجویان در تعارضی میان پایبندی به آموزههای دینی و ارزشهای سنتی ازیکسو و خواستههای مدرن برای استقلال و انعطافپذیری ازسویدیگر قرار دارند. راهبرد غالب این نسل، تلفیق این نظامهای متضاد از طریق چانهزنی هوشمندانه است که تلاش میکنند با مدیریت فشارهای فرهنگی و اجتماعی، هویت دینی خود را حفظ کنند؛ اما درعینحال محدودیتهای آن را نیز کاهش دهند. همچنین، تأکید بر دینداری بهعنوان پروژهای پویا، که در آن ارزشهای اخلاقی و معنوی جایگزین شکلهای ظاهری و تحمیلی سنت شدهاند، از نتایج کلیدی پژوهش قلمداد میشود. بحث و نتیجهگیری: تحلیلهای حاضر نشان میدهد تجربه دینداری دانشجویان نسل جوان در فضایی از تعامل و تعارض میان ارزشهای متنوع شکل میگیرد؛ تعارضاتی که اساساً در مرز ارزشهای دوگانه حفظ سنت و گشودگی به تغییر استوارند. این یافتهها مفهوم رایج تقابل دین و مدرنیته را بهگونهای عمیقتر و منسجمتر تبیین میکنند؛ بهطوریکه تعارض میان ارزشها نه صرفاً در سطح «دین» و «دنیا»، بلکه در درون نظامهای ارزشی رقیب نمایان میشود. براساس یافتهها، جوانان برای مقابله با این تعارض ساختاری، راهبردی کارا و فعالانه از تلفیق و چانهزنی اتخاذ میکنند که این خود بیانکننده پویایی در هویت دینی آنان است. دینداری برای آنها صرفاً سنتی خشک و محدودکننده نیست، بلکه به پروژهای معنابخش و اخلاقی برای تحقق خودتعالی بدل شده است. این راهبرد که افراد در آن میکوشند میان احترام به هنجارهای دینی و اراده به استقلال فردی تعادل برقرار کنند، تمایز مهمی ایجاد مینماید که میتواند راهگشای سیاستهای فرهنگی و دینی باشد. از دیدگاه سیاستگذاری، نتایج تأکید دارند که برنامههای ترویج دینداری باید به سمت تقویت دینداری اخلاقمحور و معنویتگرا حرکت کنند که با ذائقه نسل جوان همسویی بیشتری دارد و فضای سازندهای برای پرسشگری و گفتگوی انتقادی بیننسلی فراهم میآورد. چنین رویکردی میتواند از شکلگیری دینداری سطحی، ریاکارانه یا تقابلی جلوگیری کند و بر عمق و اصالت دینداری بیفزاید. همچنین، شناسایی گسلها و نقاط حساس تنش نظیر مسائلی چون حجاب، روابط جنسیتی و سبک زندگی از یافتههای حائز اهمیت این پژوهش است که هشدار میدهد سیاستهای قهری و تحمیلی نتیجه عکس خواهند داشت. بهجای آن، تعریف گفتمان تبلیغی نوینی با زبان عقلانیت، اخلاق و انعطافپذیری ضرورت دارد تا نسلی با دینداری آگاه و متعادل پرورده شود. در نهایت، پژوهش بهمثابه آینهای است که تصویر واقعی، پیچیده و صادقانهای از دنیای درونی نسل جوان ارائه میدهد و نشاندهنده این است که مسیر سازگاری نسل جوان با دینداری، مسیری فعال و در حال «چانهزنی» و «تلفیق» است و نه مسیر تسلیم یا تقابل صرف. | ||
| کلیدواژهها | ||
| دینداری؛ انتخابهای زندگی؛ ارزشهای شوارتز؛ تحلیل مضمون؛ دانشجویان؛ تضاد ارزشی | ||
| مراجع | ||
|
ایمانی، الهه؛ کلدی، علیرضا؛ ساروخانی، باقر(1400). «بررسی علل فاصله بیننسلی و تعارض گفتمان دانشآموزان با نظام ارزشی جامعه شهری»، نشریه مطالعات جامعهشناختی شهری، شماره 41، 63 - 98. بوستانی، داریوش، و چاری صادق، مسعود (1392). بررسی ساختار و محتوی ارزشی نسلها (مطالعه موردی شهروندان بالای 18 سال شهر کرمان). فصلنامه راهبردی اجتماعی و فرهنگی، 2(6)، 7-41. پیمایش ملی ارزشها و نگرشهای ایرانیان (موج ششم). (۱۳۹۹). مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا). توسلی، غلامعباس، و مرشدی، ابوالفضل (1385). بررسی وضعیت دینداری و گرایشهای دینی دانشجویان (مورد مطالعه دانشگاه صنعتی امیرکبیر). جامعهشناسی ایران، 7(5)، 96-118. حبیبزاده خطبهسرا، رامین (1384). بررسی انواع دینداری در بین دانشجویان دانشگاه تهران. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس. حسنپور، آرش، و معمار، ثریا (1394). مطالعه وضعیت دینورزی جوانان با تأکید بر دینداری خود مرجع (ارائه یک نظریه زمینهای). فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 8(3)، 99-131. رضایی، محمد، و عبداللهیان، حمید (۱۴۰۱). تجربه تعارض هویتی در میان جوانان شهر اصفهان: یک مطالعه کیفی. مجله مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، ۲۰(۱)، ۱۲۵-۱۵۰. سراجزاده، حسین (1383). بررسی تعریف عملیاتی دینداری در پژوهشهای اجتماعی، چالشهای دین و مدرنیته، تهران: طرح نو. کلاته ساداتی، احمد، صبوحی گلکار، زینب، و سیاوشی، نگار (1403). درک و تجربه دینداری در نسل زد؛ مطالعهای کیفی در شهر یزد. جامعهشناسی اقتصادی و توسعه، 13(2)، 173-198. کلاتی ساداتی، احمد، و رضوی، عسل (1403). مطالعهای کیفی از تجریه دینداری در نسل دهه هفتاد و تحصیلکرده در یزد. پژوهشهای راهبردی مسائل اجتماعی ایران، سال سیزدهم، شماره پیاپی (46)، سال سوم، 27-50. فرجی، مهدی، و کاظمی، عباس (1388). «بررسی وضعیت دینداری در ایران: با تأکید بر دادههای پیمایشهای سه دهه گذشته. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 2(2)، 79–95. مرشدی، ابوالفضل (1389). زیست جهان دانشجویان: به سوی چندگانگی؛ مطالعه موردی: دانشگاه صنعتی امیرکبیر. تحلیل اجتماعی نظم و نابرابری اجتماعی، 4(59)، 171–207. میرسندســی، محمد (1383). «سنجش میزان و انواع دینداری در میان دانشجویان»، پایاننامه دکتری جامعهشناسی، دانشگاه تربیت مدرس. References Ammerman, N. T. (2014). Sacred Stories, Spiritual Tribes: Finding Religion in Everyday Life. Oxford: Oxford University Press. Beck, U., & Beck-Gernsheim, E. (2002). Individualization: Institutionalized Individualism and Its Social and Political Consequences. SAGE Publications. Berger, P. L. (1967). The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion. Garden City, NY: Anchor Books. Bostānī, Dārīūsh, & Chārī Ṣādegh, Masʿūd (2013). "Barrasī-ye Sākhtār va Moḥtavā-ye Arzeshī-ye Naslhā (Moṭāle'eh-ye Moredī: Shahrvandān-e Bālā-ye 18 Sāl-e Shahr-e Kermān)" [The Structure and Value Content of Generations (A Case Study of Citizens Above 18 Years Old in Kerman)]. Faṣlnāmeh-ye Rāhburd-e Ejtemā'ī va Farhangī, 2(6), 7-41. [In Persian] Bourdieu, P. (1990). The Logic of Practice. Stanford University Press. Braun, V., & Clarke, V. (2006). "Using Thematic Analysis in Psychology." Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101. Braun, V., & Clarke, V. (2021). Thematic Analysis: A Practical Guide. SAGE Publications. Farajī, Mahdī, & Kāzemī, 'Abbās (2009). "Barrasī-ye Vaz'īyat-e Dīndārī dar Īrān: bā Ta'kīd bar Dādehhā-ye Peymāyeshhā-ye Seh Deheh-ye Gozashteh" [Examining the Status of Religiosity in Iran: With Emphasis on Survey Data from the Past Three Decades]. Faṣlnāmeh-ye Taḥqīqāt-e Farhangī-ye Īrān, 2(2), 79-95. [In Persian] Giddens, A. (1991). Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age. Stanford University Press. Goudarzī, Moḥsen, et al. (2021). "Taḥavvolāt-e Dīndārī dar Īrān: Taḥlīl-e Ṣānevi-ye Peymāyeshhā-ye Mellī" [Transformations of Religiosity in Iran: A Secondary Analysis of National Surveys]. Moṭāle'āt-e Ejtemā'ī-ye Ravān-shenākhtī-ye Zanān, 19(2), 7-34. [In Persian] Ḥabībzādeh Khotbehsarā, Rāmīn (2005). Barrasī-ye Anvā'-e Dīndārī dar Beyn-e Dāneshjūyān-e Dāneshgāh-e Tehrān [A Study of Types of Religiosity among University of Tehran Students] (Master's thesis). Tarbiat Modares University. [In Persian] Ḥasanpūr, Ārash, & Ma'mār, Sorayyā (2015). "Moṭāle'eh-ye Vaz'īyat-e Dīnvarzī-ye Javānān bā Ta'kīd bar Dīndārī-ye Khodmarja' (Arā'eh-ye Yek Naẓarīyeh-ye Zamineh'ī)" [The Status of Youth Religiosity with Emphasis on Self-Referential Religiosity (Presenting a Grounded Theory)]. Faṣlnāmeh-ye Taḥqīqāt-e Farhangī-ye Īrān, 8(3), 99-131. [In Persian] Imānī, Elāheh, Kaldī, 'Alīrezā, & Sārūkhānī, Bāqer (2021). "Barrasī-ye 'Alal-e Fāṣeleh-ye Beyn-e Neslī va Ta'āroż-e Goftemān-e Dānesh-āmūzān bā Neẓām-e Arzeshī-ye Jāme'eh-ye Shahrī" [Investigating the Causes of Generational Gap and Conflict between Students' Discourse and the Value System of Urban Society]. Nashrīyeh-ye Moṭāle'āt-e Jāme'eh-shenāsī-ye Shahrī, No. 41, 63-98. [In Persian] Inglehart, R., & Baker, W. E. (2000). "Modernization, Cultural Change, and the Persistence of Traditional Values." American Sociological Review, 65(1), 19-51. Iranian Students' Opinion Polling Center (ISPA) (2020). Peymāyesh-e Mellī-ye Arzeshhā va Negarashhā-ye Īrānīyān (Mowj-e Shashom) [National Survey of Iranian Values and Attitudes (Sixth Wave)]. Tehran. [In Persian] Kalāteh Sādātī, Aḥmad, & Razavī, 'Asal (2024). "Moṭāle'eh-ī Keyfī az Tajrobeh-ye Dīndārī dar Nasl-e Dahe-ye Haftād va Taḥṣīlkarde dar Yazd" [A Qualitative Study of the Experience of Religiosity among the 1970s Educated Generation in Yazd]. Pažūheshhā-ye Rāhburdī-ye Masā'el-e Ejtemā'ī-ye Īrān, 13(46), 27-50. [In Persian] Kalāteh Sādātī, Aḥmad, Ṣobūḥī Golkār, Zeynab, & Sīāvoshī, Negār (2024). "Dark va Tajrobeh-ye Dīndārī dar Nasl-e Z; Moṭāle'eh-ī Keyfī dar Shahr-e Yazd" [Understanding and Experiencing Religiosity in Generation Z: A Qualitative Study in the City of Yazd]. Jāme'eh-shenāsī-ye Eqteṣādī va Tose'eh, 13(2), 173-198. [In Persian] Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic Inquiry. SAGE Publications. Luckmann, T. (1967). The Invisible Religion: The Problem of Religion in Modern Society. New York: Macmillan. Mīr-Sandesī, Moḥammad (2004). Sanjesh-e Mīzān va Anvā'-e Dīndārī dar Mīyān-e Dāneshjūyān [Measuring the Level and Types of Religiosity among Students] (Doctoral dissertation). Tarbiat Modares University. [In Persian] Morshedī, Abolfażl (2010). "Zīst-e Jahān-e Dāneshjūyān: be Sū-ye Chandgāngī; Moṭāle'eh-ye Moredī: Dāneshgāh-e Ṣan'atī-ye Amīrkabīr" [Students' Lifeworld: Towards Pluralism; Case Study: Amirkabir University of Technology]. Taḥlīl-e Ejtemā'ī-ye Naẓm va Nābarrābarī-ye Ejtemā'ī, 4(59), 171-207. [In Persian] Reżā'ī, Moḥammad, & 'Abdollāhīān, Ḥamīd (2022). "Tajrobeh-ye Ta'āroż-e Hovīyatī dar Mīyān-e Javānān-e Shahr-e Eṣfahān: Yek Moṭāle'eh-ye Keyfī" [The Experience of Identity Conflict among Youth in Isfahan: A Qualitative Study]. Moṭāle'āt-e Ejtemā'ī-ye Ravān-shenākhtī-ye Zanān, 20(1), 125-150. [In Persian] Sagiv, L., & Schwartz, S. H. (2022). "Personal Values across Cultures." Annual Review of Psychology, 73, 517-546. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-020821-125100 Sandelowski, M. (1995). "Focus on Qualitative Methods: Sample Size in Qualitative Research." Research in Nursing & Health, 18(2), 179-183. Sarjāzādeh, Ḥoseyn (2004). "Barrasī-ye Ta'rīf-e 'Amalīātī-ye Dīndārī dar Pažūheshhā-ye Ejtemā'ī" [Examining the Operational Definition of Religiosity in Social Research]. In Chālesh-hā-ye Dīn va Modernīteh [Challenges of Religion and Modernity]. Tehran: Ṭarḥ-e Now. [In Persian] Schwartz, S. H. (2012). "An Overview of the Schwartz Theory of Basic Values." Online Readings in Psychology and Culture, 2(1), 1-20. https://doi.org/10.9707/2307-0919.1116 Swidler, A. (2001). Talk of Love: How Culture Matters. University of Chicago Press. Tavassolī, Gholām-'Abbās, & Morshedī, Abolfażl (2006). "Barrasī-ye Vaz'īyat-e Dīndārī va Gerāyeshhā-ye Dīnī-ye Dāneshjūyān (Mored-e Moṭāle'eh: Dāneshgāh-e Ṣan'atī-ye Amīrkabīr)" [Examining Religiosity and Religious Orientations of Students (Case Study: Amirkabir University of Technology)]. Jāme'eh-shenāsī-ye Īrān, 7(4), 96-118. [In Persian] Taylor, C. (2007). A Secular Age. Harvard University Press. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 245 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 35 |
||