| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 333 |
| تعداد مقالات | 2,460 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,609,296 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,576,210 |
مدل راهبردی فرزندآوری از منظر امام علی (ع) | ||
| فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی | ||
| دوره 17، شماره 36، مهر 1404، صفحه 7-61 اصل مقاله (1.23 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/soci.2026.11397.2115 | ||
| نویسندگان | ||
| زینب شمس* 1؛ حسین ستار2 | ||
| 1دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران (نویسنده مسئول) | ||
| 2دانشیار علوم قرآن و حدیث، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: کاهش نرخ موالید بهدلیل پیامدهای گسترده در ابعاد اقتصادی (کاهش نیروی کار، فشار بر نظام تأمین اجتماعی)، امنیتی (تضعیف قدرت ملی)، فرهنگی (فروکاست نهاد خانواده و کمرنگ شدن روابط خانوادگی) و اجتماعی (افزایش انزوای سالمندان، فردگرایی) یکی از مسائل کلان بسیاری از کشورها (از جمله ایران) است؛ زیرا تداوم روند کاهشی جمعیت، بحرانهای ساختاری غیرقابلجبرانی ایجاد مینماید. از جمله دلایل این مسئله تغییر نگرش افراد به فرزندآوری است که عمدتاً مبتنی بر الگوهای برونزا و غیربومی میباشد. برخی افراد تحتتأثیر فرهنگ مدرن، فرزند را مانعی برای رشد علمی و اقتصادی والدین تلقی مینمایند و حتی ضرورت وجود فرزند را زیر سؤال میبرند. راهکارهای متعارف ارائهشده، غالباً بهدلیل عدم انطباق با مبانی فرهنگی-اعتقادی جامعه، برونداد مطلوبی نداشتهاند. در مقابل، اندیشه معصومینb بهعنوان گنجینهای غنی از رهنمودهای الهی، میتواند پایهای مستحکم برای طراحی الگوهای درونزا و کارآمد باشد. این پژوهش با تمرکز بر سیره و روایات حضرت علیj درصدد است تا مدلی جامع و راهبردی برای فرزندآوری استخراج نماید. تمرکز بر امام علیj نه صرفاً بهدلیل انتساب، بلکه بهدلیل جامعیت ایشان در حوزههای حکمرانی، قضاوت، تعلیم و تربیت و مواجهه با چالشهای عینی جامعه است. روایات ایشان بهمثابه تجربه زیسته حکومتی، منبعی غنی برای استخراج مدلی کاربردی محسوب میشود که پاسخگوی خلأ الگوهای بومی و هماهنگ با ارزشهای اسلامی-ایرانی است. هدف اصلی پژوهش، تدوین مدل فرزندآوری از منظر آن حضرت است. سؤال اصلی تحقیق این است که این مدل چگونه است و سؤال فرعی به شناسایی اجزای الگوی پارادایمی (شامل شرایط علّی، زمینهای، مداخلهگر، پدیده اصلی، کنشهای راهبردی و پیامدها) در منظومه فکری ایشان میپردازد. روش تحقیق: این پژوهش از نوع بنیادی و با روش کیفی انجام شده است. برای کشف مدل، از روش نظریه دادهبنیاد (GT) با کاربست رهیافت نظاممند استراوس و کوربین استفاده شد. جامعه آماری تحقیق، کتب اربعه حدیثی شیعه بود و با جستجوی کلیدواژههای مرتبط، ۳۸ روایت منسوب به امام علیj گردآوری شد. پس از حذف موارد تکراری و نامرتبط، نهایتاً ۱۸ روایت بهعنوان دادههای نهایی تحلیل شدند. فرایند تحلیل در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی با کمک نرمافزار MAXQDA انجام شد. در کدگذاری باز، ۳۴ کد پایه از متون روایات استخراج شد. در مرحله کدگذاری محوری، این کدها در قالب مقولات ششگانه الگوی پارادایمی دستهبندی و ارتباط بین آنها ترسیم شد. فرایند کدگذاری محوری بهگونهای انجام شد که برای هر یک از ۱۸ روایت نهایی، شش مقوله پارادایمی (علّی، زمینهای، مداخلهگر، اصلی، راهبردی و پیامد) به شرح زیر بهطور مجزا مشخص شد. پدیده اصلی: ایدۀ بنیادی که بقیه مؤلفهها حول آن ساخته میشوند؛ شرایط زمینهای: بافت و زمینههای محیطی، اجتماعی، تاریخی، فرهنگی و غیره که قول در آن صادر شده؛ شرایط علّی: محرک اصلی و عاملی که سبب بروز کنش میشود؛ کنشهای راهبردی: اقدامات یا پاسخهای نظری صورت گرفته؛ شرایط مداخلهگر: عوامل تسهیل کننده و بازدارنده که با تقویت و تضعیفشان بر شکلگیری کنش تأثیر داشتهاند؛ پیامدها: نتایج و بروندادهای حاصل اجرای راهبردها. این رویکرد امکان ردیابی دقیق ارتباط علّی و تأثیر متقابل مقولات را فراهم کرد. سپس ۸۳ کد محوری در جدولی منسجم خوشهبندی شدند. در نهایت و در کدگذاری گزینشی، هسته مرکزی مدل مشخص شد. جهت اعتبارسنجی یافتهها از معیارهای چهارگانه گوبا و لینکلن (باورپذیری، انتقالپذیری، تأییدپذیری و اطمینانپذیری) و راهکارهای «عرضه به قرآن و روایات دیگر معصومینb» و «نظرخواهی از خبرگان» استفاده شد. نتایج: تحلیل دادهها به استخراج مدلی جامع با هسته مرکزی «ارزشگذاری چندبُعدی بر فرزندآوری» منجر شد. این مدل در قالب یک الگوی پارادایمی ششبعدی ارائه شد که نشان میدهد فرزندآوری در نگاه امام علیj پدیدهای تکبعدی نبوده و در تعامل پیچیدهای از عوامل مختلف شکل میگیرد. هفت مضمون اصلی از دادهها استخراج شد که در چهار بُعد کلان دستهبندی میشوند: بُعد زیستی: با مضامین «قداست و حقمندی حیات جنین»؛ بُعد حقوقی-هویتی: شامل مضامین «صیانت از نسب و جلوگیری از طرد اجتماعی»، «عدالت باروری» و «تثبیت حقمندی اجتماعی نوزاد از بدو تولد»؛ بُعد ساختاری-اجتماعی: مشتمل بر مضمون «حمایت حقوقی و اقتصادی از زنان باردار/مادران»؛ بُعد فرهنگی-معنوی: دربرگیرنده مضامین «اصلاح باورهای نادرست» و «معنابخشی الهی به فرزند و فرزندآوری». هریک از هفت مضمون اصلی، منظومه حمایتی ویژهای را تشکیل میدهد. بهعنواننمونه، مضمون «عدالت باروری» پاسخ به شرایط علّی اختلال زیستی مرد است و از طریق کنش راهبردی «اعطای حق فسخ به زن» به پیامد «تداوم نسل با احقاق حق زن» میانجامد. این شبکه درهمتنیده نشاندهنده هوشمندی و آیندهنگری مدل علوی است. یافتهها حاکی از آن است که امام علیj با کنشهای راهبردی در سه عرصه فقهی-حقوقی (مانند تعیین دیه جنین، تضمین نفقه)، فرهنگی-اجتماعی (اصلاح نگرشها و باورهای نادرست رایج) و علمی-پزشکی (مانند جواز اقدام پزشکی برای نجات جنین)، در پی ایجاد پیامدهایی همچون حفظ کرامت انسان، تحقق عدالت اجتماعی، استمرار نسل و تقویت انگیزههای معنوی برای فرزندآوری بودهاند. بحث و نتیجهگیری: مدل بهدستآمده نشان میدهد که از منظر امام علیj، فرزندآوری صرفاً یک کنش زیستی نیست، بلکه کنشی استراتژیک، فرهنگی و حقوقی است که هدف نهایی آن، استمرار حیات انسانی با کرامت و در چهارچوب عدالت اجتماعی است. این مدل برخلاف الگوهای تکبعدی رایج، رویکردی کلنگر، نظاممند و کرامتمحور دارد. یافتههای این پژوهش میتواند چهارچوب نظری ارزشمندی برای بازنگری در سیاستهای جمعیتی ایران فراهم کند. کاربردیسازی این مدل مستلزم تدوین سیاستهایی یکپارچه در چهار حوزه است: 1. تقویت صیانت زیستی از طریق توسعه خدمات سلامت باروری؛ 2. تحکیم صیانت حقوقی-هویتی با تضمین قوانین حمایتی از کودک و خانواده؛ 3. ارائه حمایتهای ساختاری-اجتماعی پایدار از مادران (امنیت شغلی، اقتصادی)، و 4. اجرای برنامههای فرهنگی-معنوی برای بازسازی گفتمان مثبت درباره منزلت خانواده و معنابخشی به فرزندآوری. این مدل حاوی پیامی راهبردی برای سیاستگذاران است: موفقیت در افزایش جمعیت مستلزم فراتر رفتن از مشوقهای مقطعی اقتصادی و پرداختن همزمان به بنیانهای فکری (اصلاح نگرش)، ساختارهای حقوقی (امنیت قانونی) و حمایتهای نهادی (تأمین اجتماعی) است. به عبارت دیگر، باید «فرزندآوری با کرامت» به گفتمان مسلط سیاستهای کلان تبدیل شود. در نتیجه، سیاست مؤثر جمعیتی باید از سطح مشوقهای کوتاهمدت فراتر رفته و بر بازسازی بنیانهای فرهنگی، حقوقی و ساختاری موثر بر تصمیم به فرزندآوری متمرکز شود. پیشنهاد میگردد پژوهشهای آتی به مدلسازی این موضوع از منظر دیگر معصومینb بپردازند تا تصویر جامعتری از الگوی اسلامی فرزندآوری حاصل آید. | ||
| کلیدواژهها | ||
| فرزندآوری؛ افزایش جمعیت؛ حضرت علی (ع)؛ نظریه مبنایی (GT) | ||
| مراجع | ||
|
* قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند. تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى.
آرام، محمدرضا، و عزیزی، مجتبی (1402ش). تحلیل عوامل افزایش و کاهش جمعیت براساس آموزههای قرآن و حدیث. فرهنگی تربیتی زنان و خانواده، 18 (63). 213-240. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26454955.1402.18.63.13.9
ترکیان ولاشانی، صاحب جان، زمانی علویجه، فرشته، حیدری، زهرا، شوشتری مقدم، الهه (1398). فرزندآوری: عوامل سوق دهنده و بازدارنده، پایش، 18 (3)، 241-249.
حبیبی، آرش (۱۴۰۰). روش پژوهش پیشرفته. تهران: نارون دانش.
داناییفرد، حسن، امامی، سید مجتبی (1387). استراتژیهای پژوهش کیفی: تأملی بر نظریهپردازی دادهبنیاد، اندیشه مدیریت، 1 (2)، 69-97.
درویش، زهرا، و فتاحیزاده، فتحیه (1404ش). تحلیل محتوای روایات ترغیب به فرزندآوری (مطالعه موردی: احادیث کتاب کافی)، کتاب قیم، 15(1)، 211-234. https://doi.org/10.30512/kq.2024.20656.3755
دهقان دهجمالی، حسن (1396ش). فرزندآوری و افزایش جمعیت از دیدگاه قرآن کریم و اهلبیتb. فصلنامۀ علمی مطالعات بینرشتهای دانش راهبردی. 29(29)، 147-170.
صدوق، محمد بن علی. (1376ش). الأمالی. تهران: کتابچی.
صدوق، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه، (مصحح: على اکبر غفارى). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طوسی، محمد بن الحسن (1390ق). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار(مصحح: حسن الموسوی خرسان. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
طوسی، محمد بن الحسن (1407). تهذیب الأحکام (مصحح: حسن الموسوی خرسان). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
طیبحسینی، خدیجه، شجاعی، محمدصادق، و طیبحسینی، محمود (1403س). سبکهای نگرش به فرزند و فرزندآوری براساس منابع اسلامی. پژوهشنامۀ روانشناسی اسلامی. 10(2)، 131-154.
عباسیشوازی، محمدجلال، و حسینی چاوشی، میمنت (1390). تحولات باروری، تنظیم خانواده و سیاستهای جمعیتی در ایران. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 15(3). 8-25.
عباسیشوازی، محمدجلال، و قربانی، زهرا (1397). بررسی تأثیر جهتگیریهای ارزشی–نگرشی بر ایدهآلهای فرزندآوری در ایران. تهران: دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی.
فرهادیان، فاطمه، و افشار، نرگس (1400ش). تبیین الگوی خانواده در باروری با رویکرد تحلیلی و استناد برآموزههای قرآنی. پژوهشهای میان رشتهای زنان. 3(2). 81-108.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407). الکافی (مصحح: على اکبر غفارى و محمد آخوندى). دارالکتب الاسلامیه.
کنعانی، محمدامین، و بخشی، سعادت (1393). گسترش فردگرایی و مسئله کم فرزندآوری (مطالعهای در شهر رشت). نامه انجمن جمعیتشناسی ایران. 9(18)، 7-30.
محمدیپور، احمد (1397)، روش در روش: درباره ساخت معرفت در علوم انسانی، قم: لوگوس.
References Abbasi-Shavazi, M. J., & Ghorbani, Z. (2018/1397). Barrasī-ye Ta'thīr-e Jahat-gīrīhā-ye Arzeshī-Negarashī bar Īde'ālhā-ye Farzand-āvarī dar Īrān [Examining the Effect of Value-Oriented Attitudes on Childbearing Ideals in Iran]. Tehran: University of Tehran, Faculty of Social Sciences. [In Persian] Abbasi-Shavazi, M. J., & Hosseini-Chavoshi, M. (2011/1390). "Taḥavvolāt-e Bārvarī, Tanẓīm-e Khānevādeh va Sīyāsathā-ye Jam'īyatī dar Īrān" [Fertility Changes, Family Planning, and Population Policies in Iran]. Moṭāle'āt-e Ma'refatī dar Dāneshgāh-e Eslāmī, 15(3), 8-25. [In Persian] Aram, M. R., & Azizi, M. (2023/1402). "Taḥlīl-e 'Avāmel-e Afzāyesh va Kāhesh-e Jam'īyat bar Asās-e Āmūzehā-ye Qur'ān va Hadīth" [Analysis of the Factors Increasing and Decreasing Population Based on the Teachings of the Qur'an and Hadith]. Farhangī Tarbīyatī-ye Zanān va Khānevādeh, 18(63), 213-240. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26454955.1402.18.63.13.9 [In Persian] Corbin, J., & Strauss, A. (1990). "Grounded Theory Research: Procedures, Canons, and Evaluative Criteria." Qualitative Sociology, 13(1), 3-21. Creswell, J. (2007). Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing among Five Approaches. Thousand Oaks: Sage Publications. Danaeefard, H., & Emami, S. M. (2008/1387). "Rāhburdhā-ye Pažūhesh-e Keyfī: Ta'ammolī bar Naẓarīyeh-pardāzī-ye Dādeh-bonyād" [Qualitative Research Strategies: A Reflection on Grounded Theory]. Andīsheh-ye Modīrīyat, 1(2), 69-97. [In Persian] Darvish, Z., & Fattahi-Zadeh, F. (2025/1404). "Taḥlīl-e Moḥtavā-ye Ravāyāt-e Targhīb be Farzand-āvarī (Moṭāle'eh-ye Moredī: Aḥādīth-e Ketāb-e Kāfī)" [Content Analysis of Narrations Encouraging Childbearing (Case Study: Hadiths of Al-Kafi)]. Ketāb-e Qayyim, 15(1), 211-234. https://doi.org/10.30512/kq.2024.20656.3755 [In Persian] Dehghan Deh-Jamali, H. (2017/1396). "Farzand-āvarī va Afzāyesh-e Jam'īyat az Dīdgāh-e Qur'ān-e Karīm va Ahl al-Bayt" [Childbearing and Population Growth from the Perspective of the Holy Qur'an and Ahl al-Bayt (AS)]. Faṣlnāmeh-ye 'Elmī-ye Moṭāle'āt-e Beyn-e Reshteh'ī-ye Dānesh-e Rāhburdī, 29(29), 147-170. [In Persian] Durkheim, E. (1897). Le Suicide: Étude de Sociologie. Paris: F. Alcan. Elder, G. H. (1994). "Time, Human Agency, and Social Change: Perspectives on the Life Course." Social Psychology Quarterly, 57(1), 4-15. Farhadian, F., & Afshar, N. (2021/1400). "Tabyīn-e Olgū-ye Khānevādeh dar Bārvarī bā Rūykard-e Taḥlīlī va Estenād bar Āmūzehā-ye Qur'ānī" [Explaining the Family Model in Fertility with an Analytical Approach Based on Qur'anic Teachings]. Pažūheshhā-ye Mīān Reshteh'ī-ye Zanān, 3(2), 81-108. [In Persian] Folbre, N. (2001). The Invisible Heart: Economics and Family Values. New York: The New Press. Gauthier, A. H. (2007). "The Impact of Family Policies on Fertility in Industrialized Countries: A Review of the Literature." Population Research and Policy Review, 26, 323-346. https://doi.org/10.1007/s11113-007-9033-x Graham, M. (2023). "Pronatalism." In Encyclopedia of Sociology, 2(5), 210-215. Oxford University Press. Habibi, A. (2021/1400). Ravesh-e Pažūhesh-e Pīshrafteh [Advanced Research Methods]. Tehran: Narvan Danesh. [In Persian] Kenani, M. A., & Bakhshi, S. (2014/1393). "Gostaresh-e Fardgarā'ī va Moshkel-e Kam-Farzand-āvarī (Moṭāle'eh-ī dar Shahr-e Rasht)" [Expansion of Individualism and the Issue of Low Fertility (A Study in Rasht City)]. Nāmeh-ye Anjoman-e Jāme'eh-shenāsī-ye Īrān, 9(18), 7-30. [In Persian] Kulaynī, M. ibn Y. (1407 AH). Al-Kāfī (Eds. A. A. Ghaffari & M. Akhundi). Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Arabic] Lawshe, C. H. (1975). "A Quantitative Approach to Content Validity." Personnel Psychology, 28(4), 563-575. McDonald, P. (2000). "Gender Equity in Theories of Fertility Transition." Population and Development Review, 26(3), 427-439. Mohammadipour, A. (2018/1397). Ravesh dar Ravesh: Dar bāreh-ye Sākht-e Ma'refat dar 'Olūm-e Ensānī [Method within Method: On the Construction of Knowledge in the Humanities]. Qom: Logos. [In Persian] Polit, D. F., & Beck, C. T. (2006). "The Content Validity Index: Are You Sure You Know What's Being Reported? Critique and Recommendations." Research in Nursing & Health, 29, 489-497. Sadūq, M. ibn 'A. (1376 SH). Al-Amālī. Tehran: Ketābchī. [In Arabic] Sadūq, M. ibn 'A. (1413 AH). Man Lā Yaḥḍuruhu al-Faqīh (Ed. A. A. Ghaffari). Qom: Daftar-e Enteshārāt-e Eslāmī. [In Arabic] Saunders, M., Lewis, P., & Thornhill, A. (2009). Research Methods for Business Students (5th ed.). Harlow: Pearson Education. Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. Tayyeb-Hosseini, K., Shojaei, M. S., & Tayyeb-Hosseini, M. (2024/1403). "Sabkhā-ye Negarash be Farzand va Farzand-āvarī bar Asās-e Manābe'-e Eslāmī" [Styles of Attitudes Toward Children and Childbearing Based on Islamic Sources]. Pažūhesh-nāmeh-ye Ravān-shenāsī-ye Eslāmī, 10(2), 131-154. [In Persian] Thévenon, O. (2011). "Family Policies in OECD Countries: A Comparative Analysis." Population and Development Review, 37(1), 57-87. https://doi.org/10.1111/j.1728-4457.2011.00390.x Torkian Valashani, S. J., Zamani Alavijeh, F., Heydari, Z., & Shoushtari Moghaddam, E. (2019/1398). "Farzand-āvarī: 'Avāmel-e Sūq Dāhandeh va Bāzadārandeh" [Childbearing: Driving and Deterring Factors]. Pāyesh, 18(3), 241-249. [In Persian]
Ṭūsī, M. ibn al-Ḥasan (1390 AH). Al-Istibṣār fīmā Ikhtalafa min al-Akhbār (Ed. Ḥasan al-Mūsawī Khorsān). Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Arabic] Ṭūsī, M. ibn al-Ḥasan (1407 AH). Tahdhīb al-Aḥkām (Ed. Ḥasan al-Mūsawī Khorsān). Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Arabic] WHO (World Health Organization). (2023). World Health Statistics 2023: Monitoring Health for the SDGs, Sustainable Development Goals. https://digitallibrary.un.org/record/4050652?v=pdf | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 299 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 22 |
||