| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 333 |
| تعداد مقالات | 2,460 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,609,447 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,576,337 |
تحلیل ساختاری رابطه سرمایه فرهنگی خانواده و دینداری فرزندان با نقش میانجی جامعه پذیری مذهبی | ||
| فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی | ||
| دوره 17، شماره 36، مهر 1404، صفحه 101-136 اصل مقاله (1009.83 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/soci.2026.11206.2094 | ||
| نویسنده | ||
| محمد رضا حشمتی* | ||
| دانش آموخته، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه کاشان، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: پایبندی مذهبی یکی از مهمترین شاخصهای هویت فرهنگی و دینی در جوامع به شمار میرود و انتقال ارزشها و باورهای دینی به نسل جدید از طریق نهادهای اجتماعی مختلف، بهویژه خانواده، صورت میگیرد. خانواده بهعنوان نخستین و مهمترین نهاد جامعهپذیرکننده، نقش اساسی در شکلگیری نگرشها، باورها و رفتارهای دینی فرزندان ایفا میکند. یکی از مفاهیم مهم در این زمینه، سرمایه فرهنگی خانواده است که در نظریه بوردیو به مجموعهای از دانشها، نگرشها، مهارتها و منابع فرهنگی اشاره دارد که در فرایندهای تربیتی و اجتماعی از والدین به فرزندان منتقل میشود. این سرمایه میتواند از طریق فراهم آوردن محیطی فرهنگی، دسترسی به منابع آموزشی و فرهنگی، و مشارکت در فعالیتهای فرهنگی و مذهبی، بر شکلگیری نگرشها و رفتارهای دینی فرزندان تأثیر بگذارد. با وجوداین، انتقال ارزشهای دینی صرفاً به وجود سرمایه فرهنگی محدود نمیشود و سازوکارهای اجتماعی و تربیتی درون خانواده نیز در این فرایند نقش دارند. یکی از مهمترین این سازوکارها، جامعهپذیری مذهبی است که طی آن ارزشها، هنجارها و باورهای دینی از طریق تعاملات خانوادگی، الگوبرداری از والدین و مشارکت در مناسک مذهبی درونی میشوند. نوجوانی یکی از حساسترین دورههای زندگی در شکلگیری هویت فردی و اجتماعی است و تجربیات خانوادگی در این دوره میتواند نقش مهمی در تثبیت یا تغییر نگرشهای دینی داشته باشد. با توجه به پیچیدگیهای فرهنگی و اجتماعی کلانشهر تهران و تنوع سبکهای زندگی در آن، بررسی عوامل مؤثر بر پایبندی مذهبی نوجوانان از اهمیت ویژهای برخوردار است. براساساین، هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی رابطه میان سرمایه فرهنگی خانواده و پایبندی مذهبی فرزندان با در نظر گرفتن نقش میانجی جامعهپذیری مذهبی در میان دانشآموزان نوجوان شهر تهران است. روش: پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، کمّی و مبتنی بر پیمایش میدانی است. جامعه آماری این پژوهش شامل دانشآموزان ۱۵ تا ۱۷ ساله مقطع متوسطه دوم در شهر تهران است. نمونهگیری بهصورت خوشهای چندمرحلهای انجام شد و حجم نمونه براساس فرمول کوکران ۳۸۴ نفر تعیین شد. برای گردآوری دادهها از پرسشنامههای استاندارد و محققساخته استفاده شد که سه متغیر اصلی سرمایه فرهنگی خانواده، جامعهپذیری مذهبی و پایبندی مذهبی فرزندان را اندازهگیری میکردند. گویههای مربوط به سرمایه فرهنگی خانواده بر اساس نظریه بوردیو طراحی شد و شاخصهایی مانند سطح تحصیلات والدین، دسترسی به منابع فرهنگی، وجود کتابهای دینی، مشارکت در فعالیتهای فرهنگی و مذهبی و الگوهای رفتاری دینی والدین را شامل میشد. جامعهپذیری مذهبی نیز از طریق شاخصهایی مانند آموزش ارزشهای دینی، گفتوگوهای مذهبی در خانواده، مشارکت در مناسک مذهبی و الگوبرداری از رفتارهای دینی والدین سنجیده شد. پایبندی مذهبی فرزندان نیز با استفاده از ابعاد اعتقادی، مناسکی و ارزشی مورد اندازهگیری قرار گرفت. روایی ابزار پژوهش از طریق نظر متخصصان و تحلیل عاملی تأییدی بررسی شد و پایایی آن با استفاده از آلفای کرونباخ و آلفای ترکیبی مورد تأیید قرار گرفت. برای تحلیل دادهها از نرمافزار SmartPLS و روش مدلیابی معادلات ساختاری (PLS-SEM) استفاده شد. همچنین، برای بررسی نقش میانجی جامعهپذیری مذهبی در رابطه میان سرمایه فرهنگی خانواده و پایبندی مذهبی فرزندان از آزمون سابل بهره گرفته شد. نتایج: یافتههای پژوهش نشان میدهد که بین سرمایه فرهنگی خانواده، جامعهپذیری مذهبی و پایبندی مذهبی فرزندان روابط مثبت و معناداری وجود دارد. نتایج تحلیل همبستگی نشان میدهد که سرمایه فرهنگی خانواده با پایبندی مذهبی فرزندان دارای ضریب همبستگی 0.552 و با جامعهپذیری مذهبی دارای ضریب همبستگی 0.477 است که هر دو در سطح معناداری 0.01 معنادار هستند. همچنین، قویترین رابطه بین جامعهپذیری مذهبی و پایبندی مذهبی فرزندان با ضریب همبستگی 0.609 مشاهده شد. نتایج مدلیابی معادلات ساختاری نیز نشان داد که سرمایه فرهنگی خانواده اثر مثبت و معناداری بر جامعهپذیری مذهبی دارد (β=0.537 ، t=15.19 ، p<0.001). افزونبراین، سرمایه فرهنگی خانواده تأثیر مستقیمی بر پایبندی مذهبی فرزندان دارد (β=0.400 ، t=10.16 ، p<0.001). همچنین جامعهپذیری مذهبی نیز اثر مثبت و معناداری بر پایبندی مذهبی فرزندان نشان داد (β=0.461 ، t=11.13 ، p<0.001). نتایج آزمون سابل نیز نشان داد که جامعهپذیری مذهبی نقش میانجی معناداری در رابطه میان سرمایه فرهنگی خانواده و پایبندی مذهبی فرزندان ایفا میکند؛ بهطوریکه اثر غیرمستقیم این رابطه برابر با 0.247 و مقدار آماره Z برابر با 9.06 به دست آمد که نشاندهنده معناداری اثر میانجی در سطح اطمینان بالاست. همچنین، نتایج بررسی روایی و پایایی سازهها نشان میدهد که تمامی متغیرهای پژوهش دارای آلفای کرونباخ بالاتر از 0.7 و شاخص AVE بالاتر از 0.5 هستند که بیانکننده اعتبار مناسب ابزار پژوهش است. بحث و نتیجهگیری: نتایج این پژوهش نشان میدهد که سرمایه فرهنگی خانواده نقش مهمی در شکلگیری پایبندی مذهبی نوجوانان دارد و این اثر افزونبر مسیر مستقیم، از طریق فرایند جامعهپذیری مذهبی نیز تقویت میشود. بهدیگرسخن، خانوادههایی که از سطح بالاتری از سرمایه فرهنگی برخوردارند، از طریق ایجاد محیط فرهنگی و دینی مناسب، مشارکت در فعالیتهای مذهبی و گفتوگوهای دینی درون خانواده، زمینه درونیسازی ارزشها و باورهای دینی را در فرزندان خود فراهم میکنند. یافتههای پژوهش با نظریه سرمایه فرهنگی بوردیو همخوانی دارد که بر نقش خانواده در انتقال ارزشها و الگوهای فرهنگی به نسل بعد تأکید میکند. همچنین، نتایج با دیدگاههای جامعهپذیری دینی و کنش متقابل نمادین سازگار است که بر نقش تعاملات خانوادگی در شکلگیری معانی و رفتارهای دینی تأکید دارند. نتایج این مطالعه با بسیاری از پژوهشهای داخلی و خارجی نیز همسو است که نشان دادهاند دینداری والدین و محیط فرهنگی خانواده از طریق فرایند جامعهپذیری مذهبی به نسل بعد منتقل میشود. در مجموع میتوان نتیجه گرفت که جامعهپذیری مذهبی سازوکاری کلیدی در تبدیل سرمایه فرهنگی خانواده به پایبندی مذهبی فرزندان است. براساساین، تقویت سرمایه فرهنگی خانواده و ارتقای تعاملات دینی درون خانواده میتواند نقش مهمی در افزایش پایبندی مذهبی نوجوانان داشته باشد. بنابراین، پیشنهاد میشود نهادهای فرهنگی و آموزشی با طراحی برنامههای آموزشی برای والدین، تقویت گفتوگوهای خانوادگی درباره ارزشهای دینی و فراهمسازی منابع فرهنگی مناسب برای نوجوانان، زمینه تقویت جامعهپذیری مذهبی در خانوادهها را فراهم کنند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| سرمایه فرهنگی خانواده؛ جامعه پذیری مذهبی؛ پایبندی مذهبی؛ نوجوانان؛ خانواده؛ تهران | ||
| مراجع | ||
|
ابراهیمی، قربانعلی، جانعلیزاده چوببستی، حیدر، و بولاغی، مهدی (۱۳۹۶). بررسی جامعهشناختی تأثیر سرمایه فرهنگی بر سبک زندگی دینی دانشجویان (مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه مازندران). جامعهشناسی نهادهای اجتماعی، ۱۰(۴)، ۱۱۳-۱۳۸.
دلشاد، ساره، پوریانی، محمدحسین، و شهیدی، محمود (۱۴۰۲). بررسی جامعهشناختی عوامل مؤثر بر جامعهپذیری دینی در جوانان ۱۸-۲۸ ساله استان مرکزی. مطالعات توسعه اجتماعی ایران، ۱۵(۴)، ۲۹-۴۵.
رستگار خالد، امیر. (۱۳۹۲). سرمایه اجتماعی خانواده و دینداری جوانان. تحقیقات فرهنگی ایران، ۶(۳)، ۵۵-۸۶.
زارع شاهآبادی، اکبر، اسدنژاد، فرزانه، و تیموری، فاطمه. (۱۳۹۹). مقایسه نقش خانواده و مدرسه در جامعهپذیری دینی دانشآموزان دختر مقطع متوسطه فیروزآباد. جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی، ۱۵(۳۲)، ۹۳-۱۱۶. https://doi.org/10.30471/edu.2018.3918.1757
ساعی، منصور. (1401). الگوهای ارتباطات میان فردی والدین و فرزندان در خانواده (تحلیل تجربه فرزندان در خانواده های تهرانی). مطالعات فرهنگ - ارتباطات، 23(58 (مسلسل 90) )، 297-327. SID. https://sid.ir/paper/1039066/fa
کاظمی خوبان، سیده زهرا، و چابکی، سیدعزیز. (1396). رابطه عملکرد خانواده و سبکهای هویت در دانش آموزان دختر دبیرستانهای شهرکرج. روانشناسی و روانپزشکی شناخت، 4(1 )، 26-37. SID. https://sid.ir/paper/263463/fa
سفیری، خدیجه، کمالی، افسانه، و مصلح، نرجس خاتون. (۱۳۹۳). بررسی رابطه سرمایه اجتماعی خانواده و مشارکت دینی با هویت دینی نوجوانان. جامعهشناسی ایران، ۱۵(۳)، ۷۹-۱۰۲.
فرامرزی، فاطمه. (۱۴۰۲). اهمیت انتقال اصول و ارزشهای دینی به کودکان و نوجوانان. در مجموعه مقالات اولین کنفرانس بینالمللی پژوهشهای مدیریت، تعلیم و تربیت در آموزش و پرورش (صص. ۵۴۵۶-۵۴۶۱).
مظاهری، محمدعلی، صالحی، مهدیه، فرزاد، ولی اله، و شهابی زاده، فاطمه. (1390). مذهبی بودن والدین و کارکرد خانواده در جامعه پذیری مقابله مذهبی. تحقیقات روانشناختی، 3(12)، 0-0. SID. https://sid.ir/paper/481180/fa
میرفردی، اصغر، مختاری، مریم، و ولینژاد، عبدالله. (۱۳۹۶). میزان دینداری و ارتباط آن با استفاده از شبکههای اجتماعی اینترنتی (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه یاسوج). جامعهشناسی کاربردی، ۲۸(۲)، ۱-۱۶.https://sid.ir/paper/509086/fa
نیازی، محسن، و کارکنان، محمد. (۱۳۸۶). تبیین جامعهشناختی رابطه سرمایه فرهنگی خانواده با هویت اجتماعی جوانان. مطالعات ملی، ۸(۳۱)، ۵۷-۸۰.
پوررحیمی، سحر، کنعانی، محمدامین، و حلاجزاده، هدا. (۱۳۹۹). نقش سرمایه فرهنگی خانواده در سبکهای فرزندپروری: مطالعهای در میان سرپرستان خانوادههای رشت. فصلنامه خانواده و پژوهش، ۱۷(۴۷)، ۹۷-۱۱۸.
نوری، نجیبالله، موسوی، سیدجواد، و جدیری، جعفر.. (۱۳۹۷). مقایسه کارآمدی خانواده در گروههای متفاوت از نظر پایبندی مذهبی و سبکهای هویتی. پژوهشهای روانشناسی اسلامی، ۱(۱)، ۱۰۵-۱۲۳.
References Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241-258). Greenwood Press. Cornwall, M. (2022). The influence of parental religiosity on the health of children: Mediating role of adolescent religiosity and health behaviors. Sociological Perspectives. https://doi.org/10.1177/07311214221093148 Delshad, S., Pouryani, M. H., & Shahidi, M. (2023/1402). "Barrasī-ye Jāme'eh-shenāsī-ye 'Avāmel-e Mo'asser bar Jāme'eh-pazīrī-ye Dīnī dar Javānān 18-28 Sāleh-ye Ostān-e Markazī" [A Sociological Investigation of Factors Affecting Religious Socialization among Young People Aged 18-28 in Markazi Province]. Moṭāle'āt-e Tose'eh-ye Ejtemā'ī-ye Īrān, 15(4), 29-45. [In Persian] Eaves, S. H., et al. (2023). Family determinants of religiosity of people in emerging adulthood. Religions, 15(1), 136. https://doi.org/10.3390/rel15010136 Ebrahimi, Gh. A., Janalizadeh Choobbasti, H., & Boulaghi, M. (2017/1396). "Barrasī-ye Jāme'eh-shenāsī-ye Ta'thīr-e Sarmāye-ye Farhangī bar Sabk-e Zendegī-ye Dīnī-ye Dāneshjūyān (Moṭāle'eh-ye Moredī: Dāneshjūyān-e Dāneshgāh-e Māzandarān)" [A Sociological Study of the Impact of Cultural Capital on Students' Religious Lifestyle (Case Study: University of Mazandaran Students)]. Jāme'eh-shenāsī-ye Nahādhā-ye Ejtemā'ī, 10(4), 113-138. [In Persian] Faramarzi, F. (2023/1402). "Ahammīyat-e Enteqāl-e Oṣūl va Arzeshhā-ye Dīnī be Kūdakān va Nowjavānān" [The Importance of Transmitting Religious Principles and Values to Children and Adolescents]. In Majmū'e-ye Maqālāt-e Avvalīn Konferānse-ye Beyn-ol-Melalī-ye Pažūheshhā-ye Modīrīyat, Ta'līm va Tarbīyat dar Āmūzesh va Parvaresh (pp. 5456-5461). [In Persian] Freeman, J. A. (2022). The influence of parental religiosity on the health of children: Mediating role of adolescent religiosity and health behaviors. Sociological Perspectives. https://doi.org/10.1177/07311214221093148 Gemar, A. (2023). Parental influence and intergenerational transmission of religious belief, attitudes, and practices: Recent evidence from the United States. Religions, 14(11), 1373. https://doi.org/10.3390/rel14111373 George Herbert Mead. (1934). Mind, Self, and Society. University of Chicago Press. Herbert Blumer. (1969). Symbolic Interactionism: Perspective and Method. University of California Press. Jackson, R., Pereira Coutinho, J., & Franca, M. (2024). Less gives less, more gives more: Religious socialisation and religiosity in the Lisbon Metropolitan Area. Social Compass. https://doi.org/10.1177/00377686241200000 Kazemi Khuban, S. Z., & Chabaki, S. A. (2017/1396). "Rābetah-ye 'Amalkard-e Khānevādeh va Sabkhā-ye Hovīyat dar Dānesh-āmūzān-e Dokhtar-e Dabīrestānhā-ye Shahr-e Karaj" [The Relationship between Family Functioning and Identity Styles in Female High School Students in Karaj]. Ravānshenāsī va Ravānpezeshkī-ye Shenākht, 4(1), 26-37. https://sid.ir/paper/263463/fa [In Persian] Mazaheri, M. A., Salehi, M., Farzad, V. A., & Shahabizadeh, F. (2011/1390). "Mazhabī būdan-e Vāledeyn va 'Amalkard-e Khānevādeh dar Jāme'eh-pazīrī-ye Moqābeleh-ye Mazhabī" [Parental Religiosity and Family Functioning in the Religious Coping Socialization Process]. Taḥqīqāt-e Ravān-shenāsī, 3(12). https://sid.ir/paper/481180/fa [In Persian] Mirfardi, A., Mokhtari, M., & Valinezhad, A. (2017/1396). "Mīzān-e Dīndārī va Ertebāt-e Ān bā Estefādeh az Shabakehhā-ye Ejtemā'ī-ye Interneṭī (Mored-e Moṭāle'eh: Dāneshjūyān-e Dāneshgāh-e Yāsūj)" [The Level of Religiosity and Its Relationship with the Use of Internet Social Networks (Case Study: Yasouj University Students)]. Jāme'eh-shenāsī-ye Kārburdī, 28(2), 1-16. https://sid.ir/paper/509086/fa [In Persian] Niazi, M., & Karkonan, M. (2007/1386). "Tabyīn-e Jāme'eh-shenāsī-ye Rābetah-ye Sarmāye-ye Farhangī-ye Khānevādeh bā Hovīyat-e Ejtemā'ī-ye Javānān" [A Sociological Explanation of the Relationship between Family Cultural Capital and Youth Social Identity]. Moṭāle'āt-e Mellī, 8(31), 57-80. [In Persian] Noori, N., Mousavi, S. J., & Jeddiari, J. (2018/1397). "Moqāyeseh-ye Kārāmdī-ye Khānevādeh dar Gorūhhā-ye Mote'āref az Naẓar-e Pāybandī-ye Mazhabī va Sabkhā-ye Hovīyatī" [Comparing Family Functioning among Groups Differing in Religious Commitment and Identity Styles]. Pažūheshhā-ye Ravān-shenāsī-ye Eslāmī, 1(1), 105-123. [In Persian] Pourrahimi, S., Kanaani, M. A., & Hallajzadeh, H. (2020/1399). "Naqsh-e Sarmāye-ye Farhangī-ye Khānevādeh dar Sabkhā-ye Farzand-parvarī: Moṭāle'eh-ī dar Mīyān-e Sarparastān-e Khānevādehhā-ye Rasht" [The Role of Family Cultural Capital in Parenting Styles: A Study among Family Heads in Rasht]. Faṣlnāmeh-ye Khānevādeh va Pažūhesh, 17(47), 97-118. [In Persian] Rastegarkhaled, A. (2013/1392). "Sarmāye-ye Ejtemā'ī-ye Khānevādeh va Dīndārī-ye Javānān" [Family Social Capital and Youth Religiosity]. Retrieved from https://www.civilica.com/doc/541762 [In Persian] Saee, M. (2022/1401). "Olgūhā-ye Ertebāṭāt-e Mīān-e Fardī-ye Vāledeyn va Farzandān dar Khānevādeh (Taḥlīl-e Tajrobeh-ye Farzandān dar Khānevādehhā-ye Tehrānī)" [Patterns of Interpersonal Communication between Parents and Children in the Family (Analysis of Children's Experience in Tehran Families)]. Moṭāle'āt-e Farhang-Ertebāṭāt, 23(58), 297-327. https://sid.ir/paper/1039066/fa [In Persian] Sefiri, Kh., Kamali, A., & Mosleh, N. Kh. (2014/1393). "Barrasī-ye Rābetah-ye Sarmāye-ye Ejtemā'ī-ye Khānevādeh va Moshārakat-e Dīnī bā Hovīyat-e Dīnī-ye Nowjavānān" [The Relationship between Family Social Capital and Religious Participation with Adolescent Religious Identity]. Jāme'eh-shenāsī-ye Īrān, 15(3), 79-102. [In Persian] Serajizadeh, S. H., Rezaeian, A., Bilandi, N., & Moslehpoor, M. (2019/1398). "Rābetah-ye 'Amalkard-e Khānevādeh va Hovīyat-e Dīnī-ye Nowjavānān" [The Relationship between Family Functioning and Adolescents' Religious Identity]. Faṣlnāmeh-ye Takhāṣoṣī-ye 'Olūm-e Ejtemā'ī. https://www.sid.ir/fileserver/jf/4026314012705.pdf [In Persian] Shaikh, S., & Siddiqui, D. A. (2023). Effect of religiosity on citizenship and social competence with complementary role of materialism and mediatory role of religious socialization and empathy. SSRN. https://doi.org/10.2139/ssrn.3683241 Smith, L., et al. (2023). Do parenting styles and religious beliefs matter for child behavioral outcomes? Mediating role of religious socialization. Journal of Child Studies. https://doi.org/10.1186/s12345-023-01234 Zare' Shahabadi, A., Asadnejad, F., & Teymoori, F. (2020/1399). "Moqāyeseh-ye Naqsh-e Khānevādeh va Madrasah dar Jāme'eh-pazīrī-ye Dīnī-ye Dānesh-āmūzān-e Dokhtar-e Moṭavasseṭeh-ye Fīrūzābād" [Comparing the Role of Family and School in Religious Socialization among Female Middle School Students in Firouzabad]. Jostārhā-ye Eqteṣādī bā Rūykard-e Eslāmī, 15(32), 93-116. https://doi.org/10.30471/edu.2018.3918.1757 [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 242 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 35 |
||