| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 337 |
| تعداد مقالات | 2,475 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,723,815 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,664,909 |
اثربخشی آموزش مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی بر تاب آوری خانواده و دلزدگی زناشویی | ||
| مطالعات اسلام و روانشناسی | ||
| مقاله 2، دوره 20، شماره 41، تیر 1405، صفحه 41-71 اصل مقاله (703.36 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/psy.2026.11550.2390 | ||
| نویسندگان | ||
| زینب الیاس پوریان1؛ جعفر هوشیاری* 2 | ||
| 1طلبه سطح سه، رشته مشاورخانواده با رویکرد اسلامی، مدرسه تخصصی فاطمه الزهرا اطهر (س)، ایلام، ایران | ||
| 2استادیار، گروه روانشناسی مجتمع آموزش عالی علوم انسانی اسلامی جامعه المصطفی، قم، ایران (نویسنده مسئول) | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: خانواده بهعنوان اصیلترین نهاد اجتماعی، نقشی بیبدیل در تعالی فردی و اجتماعی انسان ایفا میکند؛ با این حال، تحولات سریع فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی چالشهای فراوانی را در دهههای اخیر پیشروی این نهاد قرار داده است. از مهمترین این مخاطرات، کاهش تابآوری خانواده در مواجهه با تنشها و بروز دلزدگی زناشویی است که میتواند به کاهش رضایت، افزایش تعارضات و حتی گسست کانون خانواده بینجامد. تابآوری خانواده بهعنوان ظرفیت سیستم خانواده برای بازیابی تعادل و عملکرد مؤثر پس از بحرانها تعریف میشود و دلزدگی زناشویی نیز سندرمی سهوجهی شامل فرسودگی هیجانی، مسخ شخصیت و کاهش احساس کارآمدی در رابطه است. در این میان، یکی از عوامل ساختاری تأثیرگذار بر این دو متغیر، نابهنجاری مرزهای خانواده، بهویژه مرزهای زیرمنظومه زوجینی است. مرزهای زوجینی خطوط فرضی ناشی از الگوهای رفتاری، قوانین و انتظارات هستند که زیرسیستم زوجی را از سایر زیرسیستمها و محیط بیرون جدا میکنند و براساس نظریه ساختاری مینوچین، مرزهای روشن و بهنجار امکان صمیمیت همراه با حفظ خودمختاری را فراهم میآورند؛ درحالیکه مرزهای منتشر یا صلب به ترتیب به درهمتنیدگی یا گسستگی هیجانی میانجامند. با توجه به نارسایی نظریههای غربی در تطابق با مبانی دینی جوامع مسلمان، الگوی اسلامی مرزهای زوجینی بر پایه چارچوب هنجاری فقهی و اخلاقی تبیین میشود که هدف غایی آن تعالی معنوی و تحقق وظایف الهی در خانواده است. با وجود تحقیقات پیشین درباره اثربخشی بستههای آموزشی مبتنی بر منابع اسلامی بر متغیرهای مختلف، تاکنون تأثیر همزمان این آموزش بر تابآوری خانواده و دلزدگی زناشویی بررسی نشده است؛ از اینرو پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی آموزش مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی بر تابآوری خانواده و دلزدگی زناشویی در زنان متأهل شهر ایلام انجام شد. روش: پژوهش حاضر از نوع نیمهآزمایشی با طرح پیشآزمون ـ پسآزمون با گروه کنترل غیرهمتا و مرحله پیگیری دوماهه بود. جامعه آماری شامل تمامی زنان متأهل ساکن شهر ایلام در سال ۱۴۰۴ بود که از میان آنها ۳۰ نفر با روش نمونهگیری در دسترس انتخاب و بهصورت تصادفی در دو گروه آزمایش (۱۵ نفر) و کنترل (۱۵ نفر) جایگزین شدند. معیارهای ورود به پژوهش شامل گذشت حداقل یک سال از تاریخ ازدواج، عدم سابقه مراجعه به مراکز رواندرمانی و مشاوره در شش ماه اخیر و تمایل آگاهانه به مشارکت بود و افراد دارای غیبت بیش از یک جلسه از تحلیل حذف شدند. گروه آزمایش، بسته آموزشی «تنظیم مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی» (خرمی، هوشیاری و تقییان، ۱۴۰۲) را در ده جلسه دوساعته دریافت کرد و گروه کنترل هیچ مداخلهای دریافت نکرد. ابزارهای گردآوری دادهها شامل پرسشنامه تابآوری خانواده سیکبی (۲۰۰۵) با ۶۶ گویه و مقیاس دلزدگی زناشویی پاینز با بیست گویه بود که پایایی آنها در مطالعات داخلی تأیید شده است. دادهها در سه مرحله پیشآزمون، پسآزمون و پیگیری جمعآوری و با استفاده از شاخصهای توصیفی (میانگین، انحراف معیار) و آزمون تحلیل کوواریانس در نرمافزار SPSS نسخه ۲۸ تحلیل شد. پیشفرضهای آماری شامل نرمال بودن توزیع (آزمون کلموگروف ـ اسمیرنوف)، همگنی واریانس (آزمون لون) و همگنی شیب خطوط رگرسیون بررسی و تأیید شدند. نتایج: یافتههای توصیفی نشان داد که میانگین نمره تابآوری خانواده در گروه آزمایش از ۷۱/۴ (انحراف معیار ۰۳/۱۴) در پیشآزمون به ۷۹/۸ (انحراف معیار ۷۹/۱۱) در پسآزمون افزایش معناداری یافت درحالیکه گروه کنترل، تغییر محسوسی نشان نداد؛ همچنین میانگین نمره دلزدگی زناشویی در گروه آزمایش از ۴۱/۶۸ (انحراف معیار ۳۱/۱۶) در پیشآزمون به ۴۱/۴ (انحراف معیار ۰۳/۱۰) در پسآزمون کاهش یافت. نتایج آزمون تحلیل کوواریانس برای متغیر تابآوری خانواده نشان داد که پس از حذف اثر پیشآزمون، تفاوت معناداری بین گروهها در مرحله پسآزمون وجود دارد (۲۵/۹۷=F، ۲۷= df، ۰۰۰/۰< P)؛ همچنین تحلیل کوواریانس برای متغیر دلزدگی زناشویی هم تفاوت معناداری را بین گروهها نشان داد (۱۸/۱۱=F، ۲۷=df، ۰۰۰/۰< P). این اثرها در مرحله پیگیری دوماهه نیز پایدار ماند که گویای ماندگاری تأثیر مداخله آموزشی است؛ بدینترتیب هر دو فرضیه فرعی پژوهش مبنی بر افزایش تابآوری خانواده و کاهش دلزدگی زناشویی در گروه آزمایش تأیید شد. بحث و نتیجهگیری: یافتههای پژوهش نشان داد آموزش ساختاریافته مرزهای زوجینی مبتنی بر منابع اسلامی با شفافسازی انتظارات متقابل، احترام به حریم شخصی و تقویت مهارتهای ارتباطی، ظرفیت خانواده را برای سازگاری مؤثر با بحرانها و چالشهای زندگی افزایش میدهد. این مداخله آموزشی با الهام از چارچوب هنجاری اسلام و مفاهیم بنیادینی چون سکینه، مودت و رحمت، انگیزه درونی زوجین برای پایبندی به مرزهای سالم را تقویت کرده، نظام اعتقادی قویتری برای مدیریت استرس و حل تعارضات را فراهم میسازد. کاهش معنادار دلزدگی زناشویی نیز احتمالاً ناشی از کاهش تعارضات نقشی، افزایش صمیمیت عاطفی، جلوگیری از درهمتنیدگیهای غیرضروری و ایجاد فضای امن برای بیان نیازها و احساسات است. این نتایج با یافتههای پژوهشهای پیشین در زمینه اثربخشی بستههای آموزشی مبتنی بر منابع اسلامی همراستا و مؤید کارآمدی الگوهای بومی و دینی در مداخلات خانوادهدرمانی است. از محدودیتهای پژوهش حاضر میتوان به استفاده از نمونه زنان متأهل شهر ایلام، روش نمونهگیری در دسترس و تعمیمناپذیری نتایج به مردان یا فرهنگهای دیگر اشاره کرد. پیشنهاد میشود این بسته آموزشی در مراکز مشاوره خانواده، خانههای سلامت و برنامههای آموزش پیش از ازدواج بهکار رود و پژوهشهای آتی اثربخشی آن را در نمونههای مردانه، زوجین بهصورت مشترک و با دورههای پیگیری طولانیتر بررسی کنند. نویسندگان مقاله هیچگونه تعارض منافعی در مورد انجام و انتشار این پژوهش ندارند و از کلیه شرکتکنندگان و مراکز همکار در شهر ایلام که در فرایند جمعآوری دادهها مساعدت کردند، صمیمانه تقدیر و تشکر میکنند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| مرزهای زوجینی؛ تاب آوری خانواده؛ دلزدگی زناشویی؛ آموزش اسلامی؛ زوجین؛ سلامت روان | ||
| مراجع | ||
|
منابع
* قرآن کریم.
پاینز، آیالا مالاک (۱۳۸۱)، چه کنیم تا عشق رویایی به دلزدگی نینجامد، ترجمه فاطمه شاداب، تهران: انتشارات ققنوس.
حسینی علمداری، مریم (۱۳۹۵)، «فرهنگ سازی در قرآن براساس نظام الگوسازی»، نشریه گلستان، س8، ش۳، ص۵۲-۷۰. http://www.golestanjournal.ir
خرمی، عباس؛ هوشیاری، جعفر؛ تقییان، حسن (۱۴۰۳)، ساخت بسته آموزشی تنظیم مرزهای همسران براساس منابع اسلامی و امکانسنجی آن بر افزایش رضایتمندی زناشویی، قم: مؤسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت. https://ethics-edu.ac.ir
سالاریفر، محمدرضا (۱۳۸۸)، «مرزها در خانواده از دیدگاه اسلام و مکتب ساخت نگر»، روششناسی علوم انسانی، س۱۶، ش۴، ص۸۹-۱۱۲. http://jhsr.atu.ac.ir
شیرچی، فاطمه؛ هوشیاری، جعفر (۱۴۰۱)، پیشبینی کارآمدی خانواده براساس تمایزیافتگی و همدلی عاطفی زوجین با میانجی گری مرزهای ارتباطی زوجینی، قم: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قم، دانشکده علوم انسانی. https://qom-iau.ac.ir
صفورایی پاریزی، محمدمهدی؛ نوری احمدآبادی، لیلا (۱۴۰۲)، «احساس تنهایی زوجین متقاضی طلاق؛ نقش پیشبینیکننده مرزهای زوجینی و آشفتگی روانشناختی»، نشریه مطالعات اسلامی زنان و خانواده، س۱۰، ش۲، ص۸۸-۱۱۰.
غلامیان، پروانه؛ هوشیاری، جعفر (۱۴۰۲)، «پیشبینی روابط فرازناشویی براساس روابط ابژه و مرزهای زوجینی با میانجیگری احساس تنهایی در زنان متأهل»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، س۱۱، ش۳۱، ص۸۹-۱۱۲.
فقیهی، نجمه؛ هوشیاری، جعفر (۱۴۰۳)، «پیشبینی انسجام خانوادگی براساس تمایزیافتگی و مرزهای زوجینی»، نشریه اسلام و پژوهشهای روانشناختی، س۵، ش۲، ص۴۵-۶۷.
کچویی، فرزانه؛ هوشیاری، جعفر؛ محمدیان، مرضیه (۱۴۰۲)، «پیشبینی رضایت زناشویی براساس خرد و صمیمیت زوجین: نقش میانجی مرزهای زوجینی»، نشریه مطالعات اسلامی زنان و خانواده، س۱۰، ش۱۹، ص۱۱۲-۱۳۵.
محمدی ری شهری، محمد (۱۳۸۹)، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ترجمه حمیدرضا شیخی، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
مینوچین، سالوادور (۱۴۰۲)، خانواده و خانوادهدرمانی، ترجمه باقر ثنایی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
هوشیاری، جعفر (۱۳۹۹)، «ارزیابی مرزهای خانواده در روانشناسی از نگاه قرآن و روایات»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، ش۲۰، ص۷۷-۱۰۲.
هوشیاری، جعفر؛ صفورایی پاریزی، محمدمهدی؛ جزایری، سیدحمید؛ تقیان، حسن (۱۴۰۰)، «ساخت و اعتباریابی پرسشنامه سنجش مرزهای روانشناختی خانواده براساس قرآن کریم»، مطالعات اسلام و روانشناسی، س۱۵، ش۳۰، ص۵۵-۷۸.
هوشیاری، جعفر (۱۴۰۰)، تبیین مرزهای خانواده براساس قرآن کریم و ساخت پرسشنامه سنجش آن، رساله دکتری، مجمع آموزش عالی علوم انسانی اسلامی، قم: جامعه المصطفی العالمیه. http://eprints.al-mustafa.ac.ir
هوشیاری، جعفر؛ تقییان، حسن (۱۴۰۴)، «تدوین فرم کوتاه پرسشنامه مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی و بررسی ویژگیهای روانسنجی آن»، مطالعات اسلام و روانشناسی، س۱۹، ش۳۷، ص۱-۱۶.
References Ahari, A., Miri, M. R., Ramazani, A. A., Dastjerdi, R., & Hamid Tabasi, V. (2018/1397). “Barrasī-ye ‘Avāmel-e Mo’asser bar Ravābeṭ-e Zanāshū’ī va ‘Avāmel-e Mortabeṭ beh Marākiz-e Jāme’eh’ī-ye Farhangī dar Manāṭeq-e Rūstā’ī-ye Bīrjand” [Investigation of the Couple Burnout and Its Related Factors among Couples Referring to Comprehensive Health Services Centers in Marginalized Rural Areas of Birjand during 2016]. Journal of Health Sciences and Technology, 2(1), 42-48. https://jhs.mums.ac.ir [In Persian] Ahari, A., Miri, M. R., Ramazani, A. A., Dastjerdi, R., & Hamid Tabasi, V. (2018). “Investigation of the Couple Burnout and Its Related Factors among Couples Referring to Comprehensive Health Services Centers in Marginalized Rural Areas of Birjand during 2016.” Journal of Health Sciences and Technology, 2(1), 42-48. https://jhs.mums.ac.ir Alsawalqa, R. O. (2019). “Marriage Burnout: When the Emotions Exhausted Quietly Quantitative Research.” Iranian Journal of Psychiatry and Behavioral Sciences, 13(2), e68833. https://doi.org/10.5812/ijpbs.68833 E’tebar Jahromi, N. (2010/1389). [Title not provided in source]. [In Persian] Gholamian, P., & Houshyari, J. (2023/1402). “Pīshbīnī-ye Ravābeṭ-e Fara-zanāshū’ī bar Asās-e Ravābeṭ-e ‘Azīqī va Marz-hā-ye Zanāshū’ī bā Mīānjīgarī-ye Tanhā’ī-ye Zanān-e Motā’ahhel” [Predicting Extramarital Relations Based on Object Relations and Marital Boundaries through the Mediating Role of Loneliness among Married Women]. Islamic Research Journal on Women and Family, 11(31), 89-112. [In Persian] Hosseini Alamdari, M. (2016/1395). “Tose’eh-ye Farhangī dar Qur’ān bar Asās-e Model-e Jāme’eh-sāzī” [Cultural Development in the Qur’an Based on the Modelling System]. Golestan Journal, 8(3), 52-70. [In Persian] Houshyari, J. (2020/1399). “Sanjesh-e Marz-hā-ye Khānevādeh dar Ravān-shenāsī az Manẓar-e Qur’ān va Ḥadīth” [Assessing Family Boundaries in Psychology from the Qur’anic and Hadith Perspectives]. Islamic Research Journal on Women and Family, 20(77), 102. [In Persian] Houshyari, J. (2021/1400). Tabyīn-e Marz-hā-ye Khānevādeh bar Asās-e Qur’ān-e Karīm va Sākht-e Maqyās-e Mortabeṭ [Explaining Family Boundaries Based on the Holy Qur’an and Constructing a Related Assessment Questionnaire] (Doctoral dissertation). Qom: Al-Mustafa International University. http://eprints.al-mustafa.ac.ir [In Persian] Houshyari, J., & Taghian, H. (2025/1404). “Tadvīn-e Form-e Kūtāh-e Porsesh-nāmeh-ye Marz-hā-ye Zojīnī bar Asās-e Manābe’-e Eslāmī va Barrasī-ye Vīzhegī-hā-ye Ravān-sanjī-ye Ān” [Development of the Short Form of the Marital Boundaries Questionnaire Based on Islamic Sources and Examination of Its Psychometric Properties]. Islamic Studies and Psychology, 19(37), 1-16. [In Persian] Houshyari, J., Safouraee Parizi, M. M., Jazayeri, S. H., & Taghiyan, H. (2021/1400). “Sākht va E’tebār-sāzī-ye Maqyās-e Marz-hā-ye Ravān-shenākhtī-ye Khānevādeh bar Asās-e Qur’ān-e Karīm” [Construction and Validation of the Family Psychological Boundaries Scale Based on the Holy Quran]. Islamic Studies and Psychology, 15(30), 55-78. [In Persian] Kachouei, F., Houshyari, J., & Mohammadian, M. (2023/1402). “Pīshbīnī-ye Rezāyat-e Zanāshū’ī bar Asās-e Hekmat va Samīmīyat-e Zavjīn: Naqsh-e Mīānjīgarī-ye Marz-hā-ye Zanāshū’ī” [Predicting Marital Satisfaction Based on Couples’ Wisdom and Intimacy: The Mediating Role of Marital Boundaries]. Islamic Studies on Women and Family Journal, 10(19), 112-135. [In Persian] Kalantari, A., et al. (2011/1390). [Title not provided in source]. [In Persian] Khorrami, A., Houshyari, J., & Taghiyan, H. (2024/1403). Tadvīn-e Basteh-ye Āmūzeshī-ye Tanzīm-e Marz-hā-ye Zojīnī bar Asās-e Manābe’-e Eslāmī va Emkān-sanjī-ye Ān barā-ye Afzāyesh-e Rezāyat-e Zanāshū’ī [Development of an Educational Package for Marital Boundary Regulation Based on Islamic Sources and Its Feasibility for Enhancing Marital Satisfaction]. Qom: Institute of Ethics and Education. [In Persian] Minuchin, S. (2023/1402). Khānevādeh va Khānevādeh-Darmānī [Families and Family Therapy] (B. Sanā’ī, Trans.). Tehran: Amīr Kabīr Publications. [In Persian] Mohammadi Reyshahi, M. (2010/1389). Tahkīm-e Khānevādeh dar Partow-e Qur’ān va Ḥadīth [Family Consolidation in the Light of the Qur’an and Hadith] (H. Sheikh, Trans.). Qom: Dār al-Ḥadīth Scientific and Cultural Institute. [In Persian] Pines, A. (2013/1392). Del-zadegī-ye Zanāshū’ī: ‘Elal va Darmān [Couple Burnout: Causes and Cures]. Routledge. [In Persian] Qafihi, N., & Houshyari, J. (2024/1403). “Pīshbīnī-ye Hambastegī-ye Khānevādeh bar Asās-e Tamyīz-yāftagī va Ham-dilī-ye ‘Ātefī-ye Zavjīn: Naqsh-e Mīānjīgarī-ye Marz-hā-ye Zanāshū’ī” [Predicting Family Cohesion Based on Differentiation and Marital Empathy: The Mediating Role of Marital Boundaries]. Islamic Studies and Psychology, 4(5), 45-67. [In Persian] Safouraee Parizi, M. M., & Nouri Ahmadabadi, M. (2023/1402). “Pīshbīnī-ye Rezāyat-e Zanāshū’ī bar Asās-e Marz-hā-ye Zanāshū’ī va Samīmīyat-e Zojīn” [Predicting Marital Satisfaction Based on Marital Boundaries and Couple Intimacy]. Islamic Studies on Women and Family Journal, 10(19), 112-135. [In Persian] Salarifar, M. R. (2009/1388). “Marz-hā-ye Khānevādeh az Dīdgāh-e Eslām va Maktab-e Sākhtārgarā” [Family Boundaries from the Perspective of Islam and Structural School]. Methodology of Humanities, 16(4), 89-112. https://ijbs.atu.ac.ir [In Persian] Sen, B., Bulut Serin, N., & Karagülmez, K. (2023). “The Relationship between Marriage Satisfaction, Spouse Burnout and Psychological Well-Being in Married Individuals.” Turkish International Journal of Special Education and Guidance & Counselling (TIJSEG), 12(2), 106-120. Shirchi, F., & Houshyari, J. (2022/1401). “Pīshbīnī-ye ‘Amalkard-e Khānevādeh bar Asās-e Tamyīz-yāftagī va Ham-dilī-ye ‘Ātefī-ye Zavjīn: Naqsh-e Mīānjīgarī-ye Marz-hā-ye Zanāshū’ī” [Predicting Family Functioning Based on Differentiation and Emotional Empathy of Couples: The Mediating Role of Marital Boundaries]. Qom: Islamic Azad University, Faculty of Humanities. [In Persian] Shrivastava, A., & Desousa, A. (2016). “Resilience: A Psychological Construct for Psychiatric Disorders.” Indian Journal of Psychiatry, 58(1), 38-43. https://doi.org/10.4103/0019-5545.174365 Sixbey, M. T. (2005). Development of the Family Resilience Assessment Scale to Identify Family Resilience Constructs (Doctoral dissertation). University of Florida. Topkaya, N., Şahin, E., Terzioğulları Yılmaz, C., & Aşantugrul, N. (2024). “Predictors of Couple Burnout among Turkish Married Individuals.” Behavioral Sciences, 14(7), 561. https://doi.org/10.3390/bs14070561 Tsirigotis, K., & Łuczak, J. (2018). “Resilience in Women Who Experience Domestic Violence.” The Psychiatric Quarterly, 89(1), 201-211. https://doi.org/10.1007/s11126-017-9529-4 Zimmerman, M. A., Stoddard, S. A., Eisman, A. B., Caldwell, C. H., Aiyer, S. M., & Miller, A. (2013). “Adolescent Resilience: Promotive Factors That Inform Prevention.” Child Development Perspectives, 7(4), 215-220. https://doi.org/10.1111/cdep.12042 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 281 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 26 |
||