| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 337 |
| تعداد مقالات | 2,475 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,724,748 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,665,489 |
اجتماعاتِ علمی، سلامتِ پژوهش و سازمانهای مرزی: پژوهشی نظری در امکان حفظِ سلامتِ پژوهش در اجتماعاتِ علمی در ایران | ||
| روش شناسی علوم انسانی | ||
| مقاله 6، دوره 32، شماره 127، تیر 1405، صفحه 177-215 اصل مقاله (635.65 K) | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/mssh.2026.11748.2716 | ||
| نویسنده | ||
| کیوان الستی* | ||
| موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور (گروه پژوهشی مطالعات نظری علم، فناوری و نوآوری) | ||
| چکیده | ||
| مقدمه و اهداف: پژوهشهای علمی، نه توسط دانشمندان بهطور مجزا، بلکه درونِ یک اجتماع و به واسطۀ مناسبتهای موجود در آن اجتماع انجام میشود. یک اجتماع علمی، زمانی به درستی کار خواهد کرد که هنجارها و «اخلاق» خاصی در آن برقرار باشد، به عبارتی اجتماع دارای یکپارچگی باشد. همچنین پژوهشهای علمی نیازمند پول هستند و حامیان علم، از جمله، دولت، بازار و صنعت، به درستی انتظار دارند که دامنۀ مسائل «علمی» وسیعتر از مسائل سنتی علم، و مرتبطتر با سطح دولتی یا صنعتی شود. به عبارتی اجتماع علمی، زایایی داشته باشد. هرچند این دو خصلت (یعنی یکپارچگی و زایایی) مجزا قلمداد میشوند امّا تأمل بیشتر و مراجعه به برخی نظریات، از ارتباط تنگاتنگتری میان این دو مفهوم حکایت دارد، که اگر اینطور باشد سیاستگذاری درخصوص آن نیز نیازمند توجه همزمان به هر دو مفهوم خواهد بود. در این مقاله ادعا خواهد شد که مسئله زایایی (آنچه در ایران به ارتباط علم با صنعت مشهور است) حل نخواهد شد مگر اینکه مسئله یکپارچگی اجتماعات علمی (یا همان موضوع سوءرفتارهای علمی در ایران) مورد توجه قرار گیرد. همچنین شرح داده میشود که راهحل مسئله سوءرفتارهای علمی (نه صرفأ با فعالیتهای حقوقی بلکه) با شکلدادن به سازمانهای مرزی، که در میانۀ اجتماع علمی و حامیان علم شکل میگیرد، قابل ارائه خواهد بود. و در نهایت اینکه این مرز، در موقعیتی تصادفی و تنها با تصمیمگیریهای درونوزارتی و انجام روالهای سیاستی مرسوم، قابلشکلگیری نیست. درنهایت از این نتایج، فرضیههایی درخصوص معضلاتِ نهادهای مرتبط با پژوهش در ایران، موسوم به «عرضهمحور و تقاضامحور»، استخراج خواهد شد. روش: ماهیت پژوهش حاضر نظری و فلسفی است، و از مفاهیمی که به لحاظ نظری مورد تحلیل قرار خواهند گرفت برای توضیح پدیده و معضل مشخصی در موضوعِ پژوهش (یعنی مسئله یکپارچگی پژوهش) در ایران استفاده خواهد شد. در بخش اوّل از دادههای اسنادی و کتابخانهای و همچنین تحلیل مفهومی استفاده خواهد شد، و شرحی از روالها و روابط علّی که در شکلگیری اجتماعات علمی و نهادهای مرزی (در سطح بینالمللی) نقش دارند ارائه شده، و با تحلیل مفهومی شرح داده میشود که چگونه اجتماعات علمی با واسطۀ سازمانهای مرزی میتوانند دو ارزش متضاد (یعنی یکپارچگی و زایایی) را در کنار هم حفظ کنند. روشِ بخش دوم، مطالعۀ تطبیقی است. در این مرحله با پیشفرض قرار دادن الگوی مفهومی بدست آمده در بخش اول، برخی رویدادهای متناظر در ایالات متحده (در شکلگیری سازمانهای مرزی) با رخدادهای متناظر در ایران (برای شکلگیری نهادهای «عرضهمحور» و «تقاضامحور») مقایسه میشوند، تا فرضیهای برای برخی معضلات مرتبط با یکپارچگی پژوهش در نهادهای علمی ایران ارائه شود. نتایج: مطابق تحلیلی مفهومی انجامشده میتوان (در حالت ایدهال) برای سازوکار اعتباردهی یک اجتماعِ علمیِ خودگردان، یک قاعدۀ پیشینی ساده (مطابق مدلِ سود و زیان فردی) ارائه کرد: اینکه دانشمندانی که از یک اجتماع علمی اعتبار میگیرند تلاش خواهند کرد که اعتبار آن اجتماع را حفظ کنند، چراکه ازدسترفتنِ اعتبار آن اجتماع مستقیماً در اعتبار خود ایشان مؤثر خواهد بود. این قاعده، توضیح میدهد که چرا در اجتماعات علمی خودگردان، یکپارچگی علمی تا حد زیادی حفظ خواهد شد. در چنین شرایطی دانشمندان (مثلاً در امر همتاداوری) نه آنقدر آسانگیر خواهند بود که متن یا گفتاری بدون کیفیت وارد فضای علمی شود و نه آنقدر سختگیر که آن اجتماع، عاری از محصول شود. همچنین اجتماعات علمی همیشه در حمایت موجودیتی قدرتمند (بهعنوان حامی) قرار دارند. بااینحال، قاعدۀ اعتباردهی زمانی حافظ یکپارچگی خواهد بود که حامی کمترین دخالت را داشته و اجتماعات علمی خودگردان باشند. لذا قاعدۀ اعتباردهی توضیح میدهد که چرا خصلت خودگردانیِ برای اجتماعات علمی تا مدتها بهعنوان یک ارزش بلامنازع فرض شده است. ارزشمند بودن خصلت خودگردانی، قرارداد و مرز میان علم و حامیان را (در نوع تولید دانش یک) تعیین میکرد. نکته دوم این است که با کاهش خودگردانی اجتماعات علمی (و شکلگیری شیوۀ تولید دانش نوع دو)، اعتباردهی در اجتماعات علمی دچار سوگیریهایی میشود و لذا مرز میان علم و سیاست تغییر میکند. در این شرایط ممکن است نتایجِ پژوهش یا داوریهای مرتبط با پژوهش به سمت ارزشهای حامیِان خاص سوگیری پیدا کند: مثلاً بخشی از نتایج پژوهش که با منافع حامی درتضاد است توسط پژوهشگر ارائه نشود یا داورانِ پیشنهادههای پژوهشی برای جاری شدن بیشتر پول به اجتماع علمی، قضاوتهایی سادهانگارانهتری انجام دهند. این موارد یکپارچگیِ علم را کاهش داده و در نتیجۀ آن، بهمرور اعتمادِ عمومی نسبت به علم کاهش مییابد. کاهش اعتماد عمومی نسبت به علم، به معنای تغییر کردن قراردادهای پیشین است که درنتیجه آن ممکن است ارزشهایی متعلق به جامعه بزرگتر (ازجمله محیطزیست و سلامت افراد) آسیب ببیند. در این شرایط، طبیعیترین انتظار این است که (نمایندگانِ) جامعۀ بزرگتر، برای جبرانِ اعتماد به خطر افتاده تلاش کنند. این تلاش ممکن است به منازعهای منجر شود که تنها زمانی خاتمه خواهد یافت که مرزهای جدیدی (میان علم و حامی علم) شکل بگیرد. همتکاملیِ ایجاد شده، دستکم در برخی کشورها از جمله ایالات متحده به شدت یافتن برخی سازوکارهای نظارتی از سوی جامعه بزرگتر منجر شده است، و در نهایت سازمانهایی مرزی شکل گرفتهاند که قادرند تضاد منافع میان جامعه بزرگتر و اجتماعات علمی را در شرایط متفاوت تنظیم کنند. بحث و نتیجهگیری: این نتایج زمینهای را برای ارائۀ فرضیههایی درخصوص شرایط ایران و وضعیت پژوهش و حمایت مالی از آن، و نسبت آن با خودگردانی، یکپارچگی و زایایی ایجاد خواهد کرد که میتوان آن را به صورت زیر خلاصه کرد: اولاً تقویت خصلتِ زایاییِ علم (ازجمله با حمایتهای هدفمند پژوهشی) ممکن است به تضعیفِ یکپارچگیِ اجتماعات علمی بیانجامد و در ایران نیز تخصیصِ بودجۀ پژوهش به منظور حلمسائل عمومی یا صنعتی، (یا همان تقویت زایایی پژوهش) توزیع میشود که بهناچار تأثیری منفی در خصلتِ یکپارچگی پژوهش خواهد داشت. وجود گزارشاتی در وسعت یافتن بیشتر سوءرفتارهای علمی یا مالی (از انواع متفاوت) در پژوهشهای ایران تأییدکننده چنین شرایطی است. مطابق آنچه گفته شد، این انتظار وجود دارد که تلاشهایی (از سوی جامعه بزرگتر) برای ایجاد قراردادهای جدید و برای جبران، یا پیشگیری از ازدسترفتنِ اعتمادِ میان اجتماعات علمی و جامعه بزرگتر ایجاد شود: در ایالات متحده این نوع تلاشها به شکلگیری سازمانهایی مرزی همانند ORI منجر شده. خصلتِ این نوع از سازمانها (که امکان احیا یکپارچگی را دارند) این است که در مرز میان اجتماعات علمی و جامعه بزرگتر ایجاد میشوند و با ایجاد اشیای مرزی (از جمله دستورالعملهای مشخص) امکان ایجاد قراردادهای جدید، میان جامعه بزرگتر و اجتماعات علمی را ایجاد کنند. اما در ایران، پیگیریِ موضوع یکپارچگی پژوهش تنها با برخی فعالیتهای وزارت علوم از سال 1396 و با ایجاد سازوکارهای حقوقی برای مقابله با سوءرفتارهای علمی ایجاد شد. با این حال وزارت علوم نهادی مرزی محسوب نمیشود و از قضا نهادی است که منافع آن با منافع اجتماعات علمی همراستا است، و طبیعی است که افراد و نهادهایی همانند وزارت علوم که عضو یک اجتماع علمی محسوب میشوند، در منازعاتی که میان اجتماع علمی و جامعه بزرگتر رخ میدهد در سمتِ اجتماعِ علمی و ملاحظات آن بایستند و لذا وجود نقص در یکپارچگی علم را (که نمود آن سوءرفتارهای علمی است) منکر شوند. نتیجه این بوده است که ملاحظات مرتبط با یکپارچگی پژوهش در ایران بعد از مدتی متوقف میشود و معضل یکپارچگی پژوهش در ایران همچنان حفظ شده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| اجتماعات علمی؛ سلامت پژوهش؛ سازمان مرزی؛ زایایی علمی؛ سوءرفتارهای علمی؛ پژوهش در ایران؛ اخلاق علم؛ اخلاق پژوهش | ||
| مراجع | ||
|
الستی، کیوان (2023) تحلیل تاریخی نیم سده تلاش باری ساماندهی پژوهش در ایران، روش شناسی علوم انسانی، 29(117) 97-118
الستی، کیوان (2022). مطالعه نقش دستورالعملهای مقابله با سوءرفتارهای علمی در سلامت علمی. سیاست علم و فناوری، 14(4)، 17-32.
الستی کیوان. (2022). علم پساعادی و عقلانیت فعالیت علمی: بررسی تحول نقش ارزش ها در «عصر پساعادی».
صفرپور، اسحاق، عباسپور، و سلیمی. (2022). کاوش تجربیات و دیدگاههای اعضای هیئت علمی حوزه علوم انسانی و هنر دانشگاه شیراز در مورد آییننامه ارتقا. نشریه مطالعات دانشپژوهی، 1(1)، 29-54.
موسوی، آرش، و الستی، کیوان. (2019). چارچوبی برای تحلیل نظام مند اخلاق سیاستگذاری علم و فناوری.
References Alasti, K. (2022a). “A Study on Legal Rules of Procedure for Dealing with Scientific Misconducts.” Journal of Science and Technology Policy, 14(4), 17-32. https://jstp.nrisp.ac.ir/article_13915.html?lang=en [In Persian] Alasti, K. (2022b). “Post Normal Science and Rationality of Scientific Work: The Study of the Role of Values in Science.” Methodology of Social Sciences and Humanities, 28(110), 33-52. https://doi.org/10.30471/mssh.2021.7752.2222 [In Persian] Alasti, K. (2023). “A Historical Analysis of Half a Century of Efforts to Organize Research in Iran.” Methodology of Social Sciences and Humanities, 29(117), 97-118. https://doi.org/10.30471/mssh.2024.9832.2511 [In Persian] Bohannon, J. (2014). “Study of Massive Preprint Archive Hints at the Geography of Plagiarism.” Science Insider, Dec 11, 2014. https://www.science.org/content/article/study-massive-preprint-archive-hints-geography-plagiarism Braun, D., & Guston, D. H. (2003). “Principal-Agent Theory and Research Policy: An Introduction.” Science and Public Policy, 30(5), 302-308. https://doi.org/10.3152/147154303781780290 Brown, J. R. (2008). “The Community of Science.” In M. Carrier, D. Howard, & J. A. Kourany (Eds.), The Challenge of the Social and the Pressure of Practice: Science and Values Revisited (pp. 189-216). University of Pittsburgh Press. Brown, M. J. (2019). “Is Science Really Value Free and Objective? From Objectivity to Scientific Integrity.” In K. C. Elliott & T. Richards (Eds.), What Is Scientific Knowledge? (pp. 226-241). Routledge. https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203703809-15 Callaway, E. (2016). “Publisher Pulls 58 Articles by Iranian Scientists over Authorship Manipulation.” Nature. https://doi.org/10.1038/nature.2016.20916 Gibbons, M., Limoges, C., Scott, P., Schwartzman, S., & Nowotny, H. (1994). The New Production of Knowledge: The Dynamics of Science and Research in Contemporary Societies. SAGE Publications. Guston, D. H. (1996). “Principal-Agent Theory and the Structure of Science Policy.” Science and Public Policy, 23(4), 229-240. https://doi.org/10.1093/spp/23.4.229 Guston, D. H. (2000). Between Politics and Science: Assuring the Integrity and Productivity of Research. Cambridge University Press. Kretser, A., Murphy, D., Bertuzzi, S., Abraham, T., Allison, D. B., Boor, K. J., ... & Yada, R. (2019). “Scientific Integrity Principles and Best Practices: Recommendations from a Scientific Integrity Consortium.” Science and Engineering Ethics, 25(2), 327-355. https://doi.org/10.1007/s11948-019-00094-3 Lal, K. K., & Sharma, B. (2023). “Research Integrity & Ethics: Scientific Misconduct.” In National Seminar on Academic Integrity and Research Ethics. https://www.researchgate.net/publication/373719345 Merton, R. K. (1938). “Science and the Social Order.” Philosophy of Science, 5(3), 321-337. https://doi.org/10.1086/286513 Merton, R. K. (1942). “The Normative Structure of Science.” In The Sociology of Science: Theoretical and Empirical Investigations (pp. 267-278). https://www.panarchy.org/merton/science.html Moussavi, A., & Alasti, K. (2019). “A Framework for Systematic Analysis of Ethical Issues in S&T Policy.” Journal of Science and Technology Policy, 12(2), 29-41. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20080840.1398.12.2.3.8 [In Persian] Polanyi, M. (1945). “The Autonomy of Science.” The Scientific Monthly, 60(2), 141-150. http://www.jstor.org/stable/18601 Politi, V. (2024). “The Value-Free Ideal, the Autonomy Thesis, and Cognitive Diversity.” Synthese, 204(1), 24. https://link.springer.com/article/10.1007/s11229-024-04673-1 Resnik, D. B. (2005). The Ethics of Science: An Introduction. Routledge. Resnik, D. B. (2006). The Price of Truth: How Money Affects the Norms of Science. Oxford University Press. Resnik, D. B. (2010). “Financial Interests and the Norms of Academic Science.” In The Commodification of Academic Research: Science and the Modern University (pp. 65-89). Rip, A. (2010). “Protected Spaces of Science: Their Emergence and Further Evolution in a Changing World.” In Science in the Context of Application (pp. 197-220). Springer Netherlands. Rip, A. (2018). Futures of Science and Technology in Society (pp. 49-74). Springer VS. Safarpour, I., Abbaspour, J., & Salimi, G. (2022). “Exploring the Experiences and Views of Art and Humanities Faculty Members on Promotion Regulation.” Journal of Knowledge-Research Studies, 1(1), 29-54. https://jkrs.tabrizu.ac.ir/jufile?ar_sfile=351193 [In Persian] Shahghasemi, E., & Akhavan, M. (2015). “Confessions of Academic Ghost Authors: The Iranian Experience.” Sage Open, 5(1), 2158244015572262. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2158244015572262 Stone, R. (2016). “A Shady Market in Scientific Papers Mars Iran’s Rise in Science.” Science, 9(453), 46. https://www.science.org/content/article/shady-market-scientific-papers-mars-iran-s-rise-science Sztompka, P. (2007). “Trust in Science: Robert K. Merton’s Inspirations.” Journal of Classical Sociology, 7(2), 211-220. https://doi.org/10.1177/1468795X07078038 Taylor, P. L. (2009). “Scientific Self-Regulation—So Good, How Can It Fail? Commentary on ‘The Problems with Forbidding Science’.” Science and Engineering Ethics, 15(3), 395-406. https://doi.org/10.1007/s11948-009-9123-8 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 501 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 57 |
||