مطالعه تطبیقی روند تحول گرایش به تفکر انتقادی در دانشجویان کارشناسی دانشگاه فرهنگیان (رشته‎ الهیات و مشاوره) و طلاب حوزه علمیه (سطح یک)

منابع

اقبالی، علی؛ کاردان‎حلوائی، ژیلا (1403)، «آموزش تفکر انتقادی و جایگاه باورهای معرفت‎‎شناختی در آن»، پژوهش‎های فلسفی، س18، ش49، ص111-130. https://doi.org/10.22034/jpiut.2024.61480.3755

امینی، محمدرضا؛ وکیلی، نجمه؛ محبی، علی (1402)، «نقش پیش‎بینی‎کننده فلسفه‎های آموزشی بر سبک‎های تدریس مدرسان دانشگاه فرهنگیان کرمانشاه»، مطالعات برنامه درسی آموزش عالی، س13، ش26، ص85-104. DOR: 20.1001.1.25382241.1401.13.26.4.7

بهرام‎زاده، احمد؛ شجاعی، محمدصادق (1403)، «مدل مفهومی تفکر انتقادی براساس منابع اسلامی»، قرآن و علم، س18، ش35، ص81-108. https://qve.journals.miu.ac.ir/article_10015.html?lang=en

پاک‎مهر، حمیده؛ میردورقی، فاطمه؛ غنایی چمن‎آباد، علی؛ کرمی، مرتضی (1392)، «رواسازی، اعتباریابی و تحلیل عاملی مقیاس گرایش به تفکر انتقادی ریکتس در مقطع متوسطه»، اندازه‎گیری تربیتی، س4، ش11، ص33-54. https://jem.atu.ac.ir/article_2678.html?lang=en

حبیبی، آرش؛ سرآبادانی، منا (1401)، آموزش کاربردی SPSS، تهران: ناراوان. https://www.ketabium.com/product/

رحمانی الهه؛ نورائی سمیه (1404)، «بررسی وضعیت مهارت‎های تفکر انتقادی در دانشگاه‎های ایران: مرور نظام‎مند(۱۴۰۳-۱۳۸۱)»، آموزش عالی ایران، س17، ش۱، ص۲۶-۵۰. http://ihej.ir/article-1-2102-fa.html

رفیعی، حمید؛ عبداللهی، محمدصادق (1401)، «بررسی چالش‎های فراروی دانشگاه فرهنگیان»، تهران: مرکز پژوهش‎های مجلس شورای اسلامی. https://sid.ir/paper/1047979/fa

ساجدی‎راد، هادی؛ جهانی، جعفر؛ شفیعی سروستانی، مریم؛ محمدی، مهدی (1400)، «طراحی الگوی آموزش تفکر انتقادی و اثربخشی آن بر مهارت‎های تفکر انتقادی دانش‎آموزان پایه ششم ابتدائی»، پژوهش در برنامه‎ریزی درسی، س18، ش43، ص113-134. https://sid.ir/paper/957306/fa

سعیدی، زهره (1401)، «ظرفیت داستان در تقویت تفکر انتقادی: ارزیابی داستان‎های نوجوانان از منظر تفکر انتقادی»، تفکر و کودک، س13، ش2، ص133-165. https://doi.org/10.30465/fabak.2023.7686

شریفی، صابر؛ سیف نراقی، مریم؛ نادری، عزت‎الله؛ احقر، قدسی (1397)، «جایگاه تفکر انتقادی در اسناد بالادستی آموزش و پرورش ایران»، پژوهش در نظام‎های آموزشی، س12، ش40، ص249- 266. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2267912/

شعبانی، رسول؛ ناطقی، فائزه؛ فقیهی، علیرضا (1398)، «ارزشیابی نظام آموزشی حوزه علمیه سطح یک کاشان با استفاده از الگوی CIPP»، مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، س3، ش4 (پیاپی 9)، ص67-94. doi:10.29252/qaiie.3.4.67

صابری، رضا (1401)، «تبیین پیامدهای ضمنی برنامه درسی دانشگاه فرهنگیان: روایت دانشجویان و استادان دانشگاه فرهنگیان کرمان»، مطالعات برنامه درسی، س16، ش63، ص69-90. https://sid.ir/paper/1051410/fa

صادقی، محمدحسین؛ کاظمیان، علی؛ مهرابخانی، مریم (1403)، «مقایسه مهارت‎های تفکر انتقادی در دانشجویان رشته‎های دندان‎پزشکی، مهندسی و حقوق: یک مطالعه مقطعی در مشهد»، دانشکده دندان‎پزشکی مشهد، س48، ش4، ص925-935. https://doi.org/10.22038/jmds.2024.25180

عابدی، محمدتقی؛ امیدی، احد؛ احمدی، محمدرضا (1404)، «مدل مفهومی تفکر انتقادی مبتنی بر منابع اسلامی»، مطالعات اسلام و روان‎شناسی، س19، ش37، ص73-96. https://doi.org/10.30471/psy.2024.9874.2207

عسگری، محمد (1403)، «روند تحول تفکر انتقادی دانشجویان دوره کارشناسی روان‎شناسی دانشگاه علامه طباطبائی»، روان‎شناسی تربیتی، س20، ش73، ص7-39. https://doi.org/10.22054/jep.2024.78137.3978

علی‎نژاد، محمدمهدی؛ پهلوان‎زاده، باقر؛ بهمئی، جمشید؛ خرازی‎نژاد، ابراهیم (1403)، «مطالعه مهارت‎های تفکر انتقادی در میان دانشجویان پزشکی دانشگاه علوم پزشکی آبادان»، پزشکی علمی جندی شاپور، س22، ش6، ص724-734. https://jsmj.ajums.ac.ir/article_189634.html

عیسی‎نظر، عادله؛ ریحانیان، ظهیر؛ احمدی، سیدعلیرضا؛ میرفرهادی، نسترن (1401)، «ارتباط گرایش به تفکر انتقادی با خودکارآمدی تحصیلی در کارآموزان و کارورزان پزشکی»، پژوهش در آموزش علوم پزشکی، س14، ش3، ص10-17. http://rme.gums.ac.ir/article-1-1220-fa.html

کاوئی، محمدرضا؛ جلیل‎پور اردکانی، علی؛ بهبودی، سحر؛ عباسجوئی، آزاد (1403)، «اثربخشی یادگیری مبتنی بر پروژه بر رشد تفکر انتقادی در دانش‎آموزان»، تحقیقات راهبردی در تعلیم و آموزش و پرورش، س1، ش14، ص125-135. http://dl.pantajournals.ir/uploads/pdf/2024430124146366.pdf

کرمی، علی؛ مهدیخانی سروجهانی، سیدحسن (1402)، «انتظارات از حوزه علمیه تمدنی با نگاه به بیانات مقام معظم رهبری؛ بررسی انتقادی برنامه جدید ابلاغی مرکز مدیریت حوزه‎های علمیه در سال 1401»، آینده‎پژوهی انقلاب اسلامی، ش4، ص11-37. DOR: 20.1001.1.27173674.1402.4.1.1.6

کریمی، وجیهه (1399)، «بررسی تأثیر گرایش به تفکر انتقادی بر توانایی حل مسئله خلاق در دانشجویان»، پیشرفت‎های نوین در روان‎شناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، س3، ش30، ص155-168. https://jonapte.ir/showpaper/4149704

کریمیان، حسن؛ ناطقی، فائزه؛ سیفی، محمد (1399)، «جایگاه تفکر انتقادی در تعلیم و تربیت اسلامی مبتنی بر سند برنامه درسی»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، س25، ش34، ص151- 133. DOR:  20.1001.1.22516972.1396.25.34.5.5

کلاته‎میمری، حمیده (1401)، «بررسی رابطه تفکر انتقادی با تعلیم و تربیت اسلامی در حوزه علمیه شهرستان سبزوار»، هشتمین همایش ملی مطالعات و تحقیقات نوین در حوزه علوم تربیتی، روان‎شناسی و مشاوره ایران، تهران. https://civilica.com/doc/1494425

کلانتری، مهدی؛ ذوالفقاری زعفرانی، رشید؛ رمضانی قاسم‎آباد، احمد (1398)، «ارائه مدل توسعۀ تفکر انتقادی بر اساس رویکردهای مطالعه و سبک‎های یادگیری دانشجویان در دانشگاه آزاد اسلامی استان گیلان»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، س9، ش33، ص565-586. http://ciu.nahad.ir/article_746.html

محمودی، محمود (1402)، «بررسی مسائل آموزش دروس معارف اسلامی در دانشگاه فرهنگیان»، پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، س4، ش2، ص7-28. DOI: 10.22034/riet.2023.14467.1188

موسیوند، محبوبه؛ سلگی، مریم (1401)، «نقش تفکر انتقادی و سرمایه‎های روان‎شناختی در پیش‎بینی رضایت شغلی معلمان متأهل شهر تهران»، مطالعات آموزشی و آموزشگاهی، س11، ش2، ص577-599. DOR: 20.1001.1.2423494.1401.11.2.22.6

ناموران‎گلی، کبری؛ ملکی‎آوارسین، صادق؛ خان‎گلدی، المیرا (1401)، «بررسی مقایسه‎ای مهارت‎های تفکر انتقادی دانشجویان رشته‎های مختلف دکتری تخصصی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز»، آموزش و ارزشیابی، س15، ش60، ص173-193. doi: 10.30495/jinev.2023.1982569.2851

References

ʿĀbidī, Muḥammad Taqī; Umīdī, Aḥad; Aḥmadī, Muḥammad Riḍā (1404/2025). “A Conceptual Model of Critical Thinking Based on Islamic Sources.” Muṭāliʿāt-i Islām va Ravānshināsī, 19(37), 73-96. [In Persian] https://doi.org/10.30471/psy.2024.9874.2207

ʿAlīNizhād, Muḥammad Mahdī; Pahlavānzādeh, Bāqir; Bahmanī, Jamshīd; Kharāzīnizhād, Ibrāhīm (1403/2024). “A Study of Critical Thinking Skills Among Medical Students of Abadan University of Medical Sciences.” Pizishkī-i ʿIlmī-i Jundī-Shāpūr, 22(6), 724-734. [In Persian]

Altun, M. (2023). A review of listening skills in language learning. International Social Sciences and Educational Studies, 10(1), 106-110. https://doi.org/10.23918/ijsses.v10i1p56

Amīnī, Muḥammad Riḍā; Vakīlī, Najmah; Muḥibbī, ʿAlī (1402/2023). “The Predictive Role of Educational Philosophies on Teaching Styles of Instructors at Farhangian University of Kermanshah.” Muṭāliʿāt-i Barnāmah-i Darṣī-i Āmūzish-i ʿĀlī, 13(26), 85-104. [In Persian]

Andreucci-Annunziata, P., Riedemann, A., Cortés, S., Mellado, A., del Río, M. T., & Vega-Muñoz, A. (2023). Conceptualizations and instructional strategies on critical thinking in higher education: A systematic review of systematic reviews. Frontiers in Education, 8, 1141686. https://doi.org/10.3389/feduc.2023.1141686

ʿAsgarī, Muḥammad (1403/2024). “The Evolution Process of Critical Thinking of Undergraduate Psychology Students at Allameh Tabataba’i University.” Ravānshināsī-i Tarbiyatī, 20(73), 7-39. [In Persian] http://doi.org/10.22054/jep.2024.78137.3978

Bahrāmzādeh, Aḥmad; Shujāʿī, Muḥammad Ṣādiq (1403/2024). “A Conceptual Model of Critical Thinking Based on Islamic Sources.” Qurʾān va ʿIlm, 18(35), 81-108. [In Persian] https://qve.journals.miu.ac.ir/article_10015.html?lang=en

Basak, R., & Yucel, E. (2024). Critical thinking dispositions of undergraduate art education and history students. Education and Literacy Studies, 12(2), 191-199.

Bellaera, L., Weinstein-Jones, Y., Ilie, S., & Baker, S. T. (2021). Critical thinking in practice: The priorities and practices of instructors teaching in higher education. Thinking Skills and Creativity, 41, 1-16. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2021.100856

Bezanilla, M. J., Fernández-Nogueira, P., Poblete, M., & Galindo-Domínguez, H. (2019). Methodologies for teaching-learning critical thinking in higher education: The teacher’s view. Thinking Skills and Creativity, 33(9), 100584. https://doi.org/10.1016/J.TSC.2019.100584

Dunne, G. (2025). Rethinking ‘thinking skills’ in 21st-century education: Combining conceptual clarity with a novel 4E cognitive framework. Studies in Philosophy and Education, 44, 493-511. https://doi.org/10.1007/s11217-025-09997-0

Franco-Mariscal, A. J., Cano-Iglesias, M. J., España-Ramos, E., & Blanco-López, Á. (2024). Critical thinking in science education and teacher training. The ENCIC-CT model for the development of critical thinking. In A. J. Franco-Mariscal (Ed.), Springer, Cham (pp. 3-42). DOI: 10.1007/978-3-031-78578-8_1

Güner, P., & Gökçe, S. (2021). Linking critical thinking disposition, cognitive flexibility and achievement: Math anxiety’s mediating role. Journal of Educational Research, 114, 458-473. DOI: 10.1080/00220671.2021.1975618

Ḥabībī, Ārash; Sarʾābādānī, Manā (1401/2022). Āmūzish-i Kārburdī-i SPSS. Tehran: Nāravān. [In Persian]

Hu, X., & Bi, H. (2025). Exploring and validating the componential model of students’ scientific critical thinking in science education. Thinking Skills and Creativity, 55, 101695. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2024.101695

Inda, A., & Sihes, A. J. (2022). Islamic and Western perspectives of critical thinking. International Research of Shariah, Muamalat and Islam, 4(10), 20-29. https://doi.org/10.35631/IRJSMI.410002

Iqbālī, ʿAlī; Kārdān Ḥalvāʾī, Zhīlā (1403/2024). “Teaching Critical Thinking and the Place of Epistemological Beliefs in It.” Pizhūhishhā-yi Falsafī, 18(49), 110-111. [In Persian] https://doi.org/10.22034/jpiut.2024.61480.3755

ʿĪsā Naẓar, ʿĀdilah; Rayḥāniyān, Ṭāhir; Aḥmadī, Sayyid ʿAlī Riḍā; Mīr Farhādī, Nastaran (1401/2022). “The Relationship Between Critical Thinking Disposition and Academic Self-Efficacy in Medical Trainees and Interns.” Pizhūhish dar Āmūzish-i ʿUlūm-i Pizishkī, 14(3), 10-17. [In Persian]

Kalāntarī, Mahdī; Zulfiqārī Zaʿfarānī, Rashīd; Ramaḍānī Qāsimābād, Aḥmad (1398/2019). “Presenting a Model for the Development of Critical Thinking Based on Study Approaches and Learning Styles of Students at Guilan Islamic Azad University.” Farhang dar Dānishgāh-i Islāmī, 9(33), 565-586. [In Persian]

Kalātah Mīmarī, Ḥamīdah (1401/2022). “Investigating the Relationship Between Critical Thinking and Islamic Education in the Seminary of Sabzevar.” The 8th National Conference on Modern Studies and Research in Educational Sciences, Psychology, and Counseling of Iran, Tehran. [In Persian]

Karakus, I. (2024). University students’ cognitive flexibility and critical thinking dispositions. Frontiers in Psychology, 15, 1420272. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1420272

Karamī, ʿAlī; Mahdīkhānī Sarvijānī, Sayyid Ḥasan (1402/2023). “Expectations from the Civilized Seminary with a Look at the Statements of the Supreme Leader; A Critical Review of the New Program Announced by the Management Center of Seminaries.” Āyandah-Pizhūhī-i Inqilāb-i Islāmī, 4(1), 11-37. [In Persian]

Karīmī, Vajīhah (1399/2020). “Investigating the Effect of Tendency Towards Critical Thinking on Creative Problem-Solving Ability in Students.” Pīshraft-hā-yi Navīn dar Ravānshināsī, ʿUlūm-i Tarbiyatī va Āmūzish va Parvarish, 3(30), 155-168. [In Persian]

Karīmiyān, Ḥasan; Nāṭiqī, Fāʾizah; Sayfī, Muḥammad (1399/2020). “The Place of Critical Thinking in Islamic Education Based on the Curriculum Document.” Pizhūhish dar Masāʾil-i Taʿlīm va Tarbiyat-i Islāmī, 25(34), 133-151. [In Persian]

Kāvāʾī, Muḥammad Riḍā; Jalīlpūr Ardakānī, ʿAlī; Bihbūdī, Saḥar; ʿAbbāsjūʾī, Āzād (1403/2024). “The Effectiveness of Project-Based Learning on the Growth of Critical Thinking in Students.” Taḥqīqāt-i Rāhburdī dar Taʿlīm va Tarbiyat, 13(1), 125-135. [In Persian]

Lee, N. Y., Wang, Z., & Lim, B. (2024). The development of critical thinking: What university students have to say. Teaching in Higher Education, 29(1), 286-299. https://doi.org/10.1080/13562517.2021.1973412

Leibovitch, Y. M., Beencke, A., Ellerton, P. J., McBrien, C., Robinson-Taylor, C. L., & Brown, D. J. (2025). Teachers’ (evolving) beliefs about critical thinking education during professional learning: A multi-case case study. Thinking Skills and Creativity, 56, 101725. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2024.101725

Liu, Y., & Pásztor, A. (2023). Survey on the influential demographic factors of Chinese undergraduate students’ critical thinking disposition: Evidence from plausible values. Thinking Skills and Creativity, 50, 101397. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2023.101397

Ma, Y. (2023). Exploration of flipped classroom approach to enhance critical thinking skills. Heliyon, 9(11), e20895. DOI: 10.1016/j.heliyon.2023.e20895

Muḥammadī, Maḥmūd (1402/2023). “Investigating the Issue of Teaching Islamic Theology in Farhangian University.” Muṭāliʿāt-i Islām va Ravānshināsī, 4(2), 7-28. [In Persian] DOI: 10.22034/riet.2023.14467.1188

Muniroh, N. (2024). Critical thinking and attitude in Islamic education: A literature review. Bestari, 21(2), 164. DOI: 10.36667/bestari.v21i2.682

Mūsavīvand, Maḥbūbah; Sulgī, Maryam (1401/2022). “The Role of Critical Thinking and Psychological Capitals in Predicting Job Satisfaction of Married Teachers in Tehran.” Muṭāliʿāt-i Āmūzish va Āmūzishgāhī, 11(2), 577-599. [In Persian]

Nāmūran Gilī, Kubrā; Malikī Āvarsīn, Ṣādiq; Khān Guldī, Almīrā (1401/2022). “A Comparative Study of Critical Thinking Skills of Ph.D. Students in Different Fields at Islamic Azad University, Tabriz Branch.” Instruction and Evaluation, 15(60), 195-208. [In Persian]

Nickname, Z., & Royafar, A. (2019). Critical thinking skills of university students of educational sciences in Tehran universities. Utopia and Latin American Praxis, 24(6), 54-63.

Nur Fuad, A. F., Basiyah, R., & El Khuluqo, I. (2024). The hidden curriculum in Islamic education: Developing critical thinking and moderate attitudes among students. Fikroh: Jurnal Pemikiran Dan Pendidikan Islam, 17(1), 51-66. https://doi.org/10.37812/fikroh.v17i1.1401

Orhan, A., & Van Le, H. (2025). Cross-cultural comparison of critical thinking dispositions of Turkish and Vietnamese university students. Cultural Cognitive Science, 9, 139-153. https://doi.org/10.1007/s41809-025-00163-Z

Oxford Learner’s Dictionaries. (2025). Critical thinking (Definition of critical thinking noun). In Oxford Learner’s Dictionaries Online. Retrieved October 13, 2026, from https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/

Pākmihr, Ḥamīdah; Mīrdurqī, Fāṭimah; Ghanāʾī Chamanābād, ʿAlī; Karamī, Murtaḍā (1392/2013). “Validation, Reliability, and Factor Analysis of the Ricketts Critical Thinking Disposition Scale in High School.” Andāzahgīrī-i Tarbiyatī, 4(11), 33-54. [In Persian]

Prat-Sala, M., & van Duuren, M. (2022). Critical thinking performance increases in psychology undergraduates measured using a workplace-recognized test. Teaching of Psychology, 49(2), 153-163. https://doi.org/10.1177/0098628320957981

Rafīʿī, Ḥamīd; ʿAbdullāhī, Muḥammad Ṣādiq (1401/2022). Survey on the Challenges Facing Farhangian University. Tehran: Research Center of the Islamic Consultative Assembly. [In Persian]

Raḥmānī, Ilāheh; Nūrās̱ī, Sumayyah (1404/2025). “Assessing the Status of Critical Thinking Skills in Iranian Universities: A Systematic Review (1381-1403).” Āmūzish-i ʿĀlī-i Irān, 17(1), 26-50. [In Persian]

Rattanachitabda, R., Kwangmuang, P., Vongtathum, P., Gamlungter, R., & Srikoon, S. (2025). A confirmatory factor analysis of scientific critical thinking in secondary school. Cogent Education, 12(1). https://doi.org/10.1080/2331186X.2025.2467508

Ricketts, J. C. (2003). The efficacy of leadership development, critical thinking dispositions, and student academic performance on the critical thinking skills of selected youth leaders. Doctoral dissertation, University of Florida.

Ṣābirī, Riḍā (1401/2022). “Determining the Implicit Messages of the Curriculum at Farhangian University: The Narrative of Students and Professors at Farhangian University of Kerman.” Muṭāliʿāt-i Barnāmah-i Darṣī, 16(63), 69-90. [In Persian]

Ṣādiqī, Muḥammad Ḥusayn; Kāẓimiyān, ʿAlī; Mihrābhānī, Maryam (1403/2024). “Comparing Critical Thinking Skills in Dentistry, Engineering, and Law Students: A Cross-Sectional Study in Mashhad.” Dānishkadah-i Dandānpizishkī-i Mashhad, 48(4), 925-935. [In Persian]

Saʿīdī, Zuhrah (1401/2022). “The Capacity of Stories in Strengthening Critical Thinking: Evaluating Adolescent Stories from a Critical Thinking Perspective.” Tafakkur va Kūdak, 13(2), 133-165. [In Persian]

Sājidīrād, Hādī; Jahānī, Jaʿfar; Shafīʿī Sarvastānī, Maryam; Muḥammadī, Mahdī (1400/2021). “Designing a Critical Thinking Training Model and Its Effectiveness on Critical Thinking Skills of Sixth-Grade Elementary Students.” Pizhūhish dar Barnāmah-rīzī-i Darṣī, 18(43), 113-114. [In Persian]

Scheie, E., Haug, B., & Erduran, S. (2022). Critical thinking in the Norwegian science curriculum. Acta Didactica Norden, 16(2), 1. DOI: https://doi.org/10.5617/adno.9060

Shaʿbānī, Rasūl; Nāṭiqī, Fāʾizah; Faqīhī, ʿAlī Riḍā (1398/2019). “Evaluation of the Educational System of Kashan Seminary (Level 1) Using the CIPP Model.” Masāʾil-i Kārburdī-i Taʿlīm va Tarbiyat-i Islāmī, 3(4), 67-94. [In Persian] doi:10.29252/qaiie.3.4.67

Sharīfī, Ṣābir; Sayf Narāqī, Maryam; Nādirī, ʿIzzatullāh; Aḥqar, Qudsī (1397/2018). “The Place of Critical Thinking in the Upper Documents of Education in Iran.” Pizhūhish dar Niẓāmhā-yi Āmūzishī, 12(40), 249-266. [In Persian]

Šulavíková, B. (2018). Philosophical counselling based on dialogical critical thinking. Humaff, 23, 680-688. https://doi.org/10.2478/s13374-013-0157-x

Van Damme, D., Zahner, D., Cortellini, O., Dawber, T., & Rotholz, K. (2023). Assessing and developing critical-thinking skills in higher education. European Journal of Education, 58(3), 369-386. https://doi.org/10.1111/ejed.12563

Zhou, F., & Lin, Y. (2019). A comparative study of critical thinking skills between English and Japanese majors in a normal university. Canadian Center of Science and Education, 12, 30-38. DOI:10.5539/elt.v12n12p30