| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 337 |
| تعداد مقالات | 2,475 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,723,815 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,664,909 |
نقش میانجی ارزش های مذهبی و همجوشی شناختی در ارتباط بین طرحواره نقص/شرم و خودانتقادی در معلولین جسمی حرکتی | ||
| مطالعات اسلام و روانشناسی | ||
| دوره 20، شماره 41، تیر 1405، صفحه 167-194 اصل مقاله (730.48 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/psy.2026.11518.2385 | ||
| نویسندگان | ||
| اعظم ضربی1؛ یاسر رضاپور میرصالح* 2؛ محمدهادی صافی3؛ زهرا السادات لقمانی4 | ||
| 1کارشناسی ارشد، گروه مشاوره، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران | ||
| 2دکترای تخصصی، دانشیار گروه مشاوره، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران (نویسنده مسئول) | ||
| 3دکترای تخصصی، استادیار گروه مشاوره، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران | ||
| 4دکترای تخصصی، دانشیار گروه مشاوره، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: معلولیت جسمی ـ حرکتی به عنوان یکی از چالشهای عمده سلامت و انزوا، نهتنها محدودیتهای عملکردی ایجاد میکند بلکه با پیامدهای روانی گستردهای مانند احساس شرم، طرد اجتماعی و ارزیابیهای منفی از خود همراه است. این شرایط میتواند به شکلگیری و تشدید طرحوارههای شناختی ناسازگاری مانند طرحواره نقص/شرم بینجامد. براساس نظریه یانگ (۱۹۹۹)، طرحواره نقص/شام یک الگوی شناختی ـ هیجانی پایدار است که در آن فرد خود را ذاتاً معیوب، بیارزش و شرمآور میپندارد. این طرحواره نقش اساسی در ایجاد و تداوم خودانتقادی (فرایند درونی سرزنشگر و خصمانه نسبت به خود) دارد. خودانتقادی، خود به عنوان یک عامل خطر میتواند به همجوشیشناختی بینجامد؛ حالتی که در آن فرد افکار منفی خود را به عنوان بازنمایی دقیقی از واقعیت میپذیرد و قادر به فاصلهگیری شناختی از آنها نیست. از سوی دیگر ارزشهای مذهبی به عنوان یک منبع معنوی و حمایتی بالقوه میتوانند در این چرخه معیوب، نقش تعدیلکننده یا محافظتی ایفا کنند؛ با اینحال شدت خودانتقادی ممکن است به تضعیف این ارزشها بینجامد. پژوهشهای پیشین به طور جداگانه به روابط این متغیرها پرداختهاند، اما کمبود یک مدل جامع احساس میشد که تعامل زنجیرهای این سازهها را در جمعیت آسیبپذیر معلولین جسمیـ حرکتی بررسی کند؛ بنابراین هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی نقش میانجی زنجیرهای همجوشیشناختی و ارزشهای مذهبی در رابطه بین طرحواره نقص/شرم و خودانتقادی در افراد دارای معلولیت جسمی-حرکتی بود. روش: این پژوهش از نوع کاربردی و با طرح توصیفی ـ همبستگی و به شیوه مدلسازی معادلات ساختاری (SEM) انجام شد. جامعه آماری پژوهش را کلیه افراد دارای معلولیت جسمی ـ حرکتی تحت پوشش سازمان بهزیستی شهر مشهد در سال ۱۴۰۲ تشکیل میدادند. با استفاده از روش نمونهگیری در دسترس از میان ۳۵۰ نفر دعوت شده، درنهایت ۳۳۰ نفر که ملاکهای ورود (مانند داشتن تأییدیه معلولیت، حداقل سواد ابتدائی و رضایت آگاهانه) را داشتند و پرسشنامه را به طور کامل تکمیل کرده بودند، وارد تحلیل شدند. میانگین سنی شرکتکنندگان ۳۲.۰۹ سال بود که ۶۷٪ مرد و ۳۳٪ زن بودند. ابزارهای گردآوری دادهها شامل پرسشنامه طرحوارههای ناسازگار اولیه یانگ (YSQ) برای سنجش طرحواره نقص/شرم، مقیاس سطوح خودانتقادی (LOSC) برای سنجش خودانتقادی، پرسشنامه همجوشیشناختی (CFQ) برای سنجش همجوشیشناختی و پرسشنامه ارزشهای مذهبی (RVS) برای سنجش ارزشهای مذهبی بودند. روایی و پایایی هر یک از این ابزارها در مطالعات داخلی و خارجی تأیید شده بود. پس از جمعآوری دادهها به صورت برخط و با رعایت اصول اخلاقی، دادهها با نرمافزارهای SPSS و AMOS نسخه ۲۳ مورد تحلیل قرار گرفتند. نخست آمار توصیفی و ماتریس همبستگی پیرسون محاسبه شد، سپس با استفاده از مدلسازی معادلات ساختاری، روابط مستقیم و غیرمستقیم بین متغیرها برازش گردید و نقش میانجی متغیرها با روش بوتاستراپ (با 5 هزار نمونه تکرار) آزمون شد. برازش مدل نهایی نیز با شاخصهای GFI، CFI، NFI، IFI، AGFI و RMSEA ارزیابی شد. نتایج: یافتههای همبستگی نشان داد که تمامی متغیرهای پژوهش با یکدیگر رابطه معناداری دارند؛ به طور خاص طرحواره نقص/شرم با خودانتقادی (01/0>p، 62/0= r) و همجوشیشناختی (01/0>p، 63/0= r) همبستگی مثبت و با ارزشهای مذهبی (01/0>p، 52/0- = r) همبستگی منفی داشت. نتایج مدل معادلات ساختاری گویای برازش مطلوب مدل نهایی با دادهها بود (05/0=RMSEA، 99/0=CFI، 097/0=GFI، 83/1=X2/df). بررسی مسیرهای مستقیم نشان داد که طرحواره نقص/شرم بر خودانتقادی (001/=p، 66/0=β) و همجوشیشناختی (001/=p، 25/0=β) اثر مستقیم مثبت و معنادار دارد. خودانتقادی بر همجوشیشناختی اثر مستقیم مثبت (001/=p، 34/0=β) و بر ارزشهای مذهبی اثر مستقیم منفی و معنادار دارد (001/=p، 69/0-=β). ارزشهای مذهبی بر همجوشیشناختی اثر مستقیم منفی و معنادار نیز داشت (001/=p، 30/0-=β). بررسی نقش میانجی با روش بوتاستراپ نشان داد که خودانتقادی به طور معناداری رابطه بین طرحواره نقص/شرم و همجوشی شناختی را میانجیگری میکند (اثر غیرمستقیم 001/=p، 36/0=β). ارزشهای مذهبی به طور معناداری رابطه بین خودانتقادی و همجوشیشناختی را میانجیگری میکند (اثر غیرمستقیم 001/=p، 21/0=β). این یافتهها بیانگر یک مدل زنجیرهای است: طرحواره نقص/شرم از راه افزایش خودانتقادی، همجوشیشناختی را افزایش میدهد. از طرف دیگر خودانتقادی بالا با تضعیف ارزشهای مذهبی به طور غیرمستقیم به افزایش همجوشیشناختی میانجامد. بحث و نتیجهگیری: یافتههای این پژوهش مدل مفهومی پیچیدهای را از تعامل سازههای شناختی، هیجانی و معنوی در افراد دارای معلولیت جسمی ـ حرکتی تأیید میکند. براساس نظریه طرحواره درمانی، طرحواره نقص/شرم به عنوان یک هسته مرکزی با ایجاد احساس شرم و بیارزشی پایدار، زمینه را برای شکلگیری الگوهای شدید خودانتقادی فراهم میکند. خودانتقادی نیز نهتنها یک پیامد، بلکه یک عامل تقویتکننده است که با کاهش توانایی فرد در فاصلهگیری از افکار منفی (افزایش همجوشیشناختی)، چرخه معیوب شناختی ـ هیجانی را تشدید میکند. نقطه قوت و تمایز این پژوهش، وارد کردن ارزشهای مذهبی به این مدل بود. یافتهها نشان داد که ارزشهای مذهبی قوی میتوانند به عنوان یک منبع معنوی، اثرهای منفی خودانتقادی بر همجوشیشناختی را کاهش دهند؛ با اینحال خودانتقادی شدید میتواند خود به تضعیف این منبع محافظتی بینجامد. این دوسو بودن رابطه، اهمیت مداخلات یکپارچه را نشان میدهد. یافتههای این پژوهش بر ضرورت به کارگیری رویکردهای درمانی تلفیقی مانند طرحواره درمانی) برای هدفگیری طرحوارههای ناسازگار اولیه، درمان پذیرش و تعهد (برای کاهش همجوشیشناختی و افزایش انعطافپذیری روانی) و تقویت معنویت و ارزشهای مذهبی (به عنوان منبعی برای ایجاد معنا، خودپذیری و حمایت) در کار با افراد دارای معلولیت تأکید میکند. محدودیتهایی مانند مقطعی بودن طرح، استفاده از نمونهگیری در دسترس و تکمیل برخط پرسشنامهها باید در تعمیم نتایج مدنظر قرار گیرند. پیشنهاد میشود مطالعات آینده با طراحی طولی و نمونهگیری تصادفی، نقش متغیرهای تعدیلکننده دیگری مانند حمایت اجتماعی و تابآوری را نیز در این مدل بررسی کنند. تقدیر و تشکر: این مقاله برگرفته از پایاننامه کارشناسی ارشد نویسنده اول است. از تمامی شرکتکنندگان محترم در پژوهش که با صرف وقت و دقت، ما را در گردآوری دادهها یاری کردند، صمیمانه سپاسگزاری میشود؛ همچنین از همکاری سازمان بهزیستی شهر مشهد قدردانی میشود. تعارض منافع: نویسندگان مقاله اعلام میدارند که هیچگونه تعارض منافع (مالی، علمی یا شخصی) در انجام و انتشار این پژوهش وجود ندارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ارزش مذهبی؛ همجوشی شناختی؛ طرحواره نقص/شرم؛ خودانتقادی؛ معلولین جسمی ـ حرکتی | ||
| مراجع | ||
|
منابع
اسدی، آ.؛ اسکوییشمالی، آ. (1403)، «ارزیابی مدل احساس شرم و گناه براساس مکانیسمهای دفاعی با میانجیگری شفقت به خود در معلولین جسمی ـ حرکتی»، مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، س67، ش1، ص238-255. https://doi.org/10.22038/mjms.2023.70195.4169
تیموری، ا. ف.؛ محمدجعفری، ر. (1399)، «نقش نگرشهای دینی در سلامت روانی کمتوانان جسمی»، نشریه دین و سلامت، س8، ش1، ص57-67.
جعفریان یسار، ح.؛ شهیدی، م. (1401)، «تأثیر درمان وجودگرا و مذهبمحور در افزایش امید به زندگی افراد معلول ناشی از حوادث»، نشریه پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، س3، ش1، ص67-82. https://doi.org/10.22034/riet.2023.12750.1143
ذوالفقاری، م.؛ فاتحیزاده، م.؛ عابدی، م. ر. (1387)، «تعیین رابطه بین طرحوارههای ناسازگار اولیه با ابعاد صمیمیت زناشویی زوجین شهر اصفهان»، فصلنامه خانوادهپژوهی، س4، ش15، ص247-261. https://jfr.sbu.ac.ir/article_95233.html
زارع، ح. (1393)، «هنجاریابی مقیاس اجتماعی همجوشیشناختی گیلاندرز براساس الگوی بوهرنستات»، نشریه پژوهشهای روانشناسی اجتماعی، س4، ش15، ص17-34. https://elmnet.ir/doc/1429540-18613
صدری دمیرچی، ا.؛ صمدیفرد، ح. ر. (1397)، «نقش همجوشیشناختی، ادراک تعامل اجتماعی و مؤلفههای اجتنابشناختی در پیشبینی فرسودگی شغلی معلمان»، نشریه شناخت اجتماعی، س6، ش12، ص87-101. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23223782.1396.6.2.5.4
عبدی، ر.؛ چلبیانلو، غ. ر.؛ کاظمی، س. آ. (1398)، «نقش پشیمانی، خودتردیدی و افسردگی در پیشبینی خودانتقادی»، نشریه رویش روانشناسی، س8، ش12، ص57-64. http://frooyesh.ir/article-1-1628-fa.html
References Edwards, C., et al. (2024). [Title of the work]. [Journal Name], vol, pages. Faustino, B., & Vasco, A. B. (2019). [Title of the work]. [Journal Name], vol, pages. Gillanders, D. T., et al. (2014). The development and initial validation of the Cognitive Fusion Questionnaire. Behavior Therapy, 45(1), 83-101. Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2011). Acceptance and commitment therapy: The process and practice of mindful change (2nd ed.). Guilford Press. Heaven, P. C. L., & Ciarrochi, J. (2007). [Title of the work]. [Journal Name], vol, pages. Hu, L. T., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), 1-55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118 Jafarian Yāsar, Ḥusayn; Shahīdī, Maḥmūd (1401/2022). “The Impact of Existential and Religious Therapy on Increasing the Life Expectancy of People with Disabilities Due to Accidents.” Research in Islamic Education and Training, 3(1), 67-82. [In Persian] https://doi.org/10.22034/riet.2023.12750.1143 Kim, J., Lee, J., & Kim, J. (2025). The impact of physical activity on the disability-related stress of individuals with physical disabilities: A five-year longitudinal study. Stress and Health, 41(1), e3519. https://doi.org/10.1002/smi.3519 Krafft, J., Haeger, J. A., & Levin, M. E. (2019). Comparing cognitive fusion and cognitive reappraisal as predictors of college student mental health. Cognitive Behaviour Therapy, 48(3), 241-252. https://doi.org/10.1080/16506073.2018.1513556 Messay, B., Dixon, L. J., & Rye, M. S. (2012). The relationship between Quest religious orientation, forgiveness, and mental health. Mental Health, Religion & Culture, 15(3), 315-333. https://doi.org/10.1080/13674676.2011.574271 Norton, D. W., Modesto, O., Bennett, J. M., & Fraser, M. I. (2024). Sleep disturbance mediates the link between both self-compassion and self-criticism and psychological distress during prolonged periods of stress. Applied Psychology: Health and Well-Being, 16(1), 119-137. https://doi.org/10.1111/aphw.12474 Onyedibe, M. C. C., Chidebe, R. C., Andersen, B. L., Ugwoke, U. F., & Ugwu, L. E. (2025). Age modulates, religious coping mediates: The role of attitude to self in cancer patients’ quality of life. Frontiers in Psychology, 16, 1558236. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1558236 Pyszkowska, A., Astrom, E., & Ronlund, M. (2024). Deviations from the balanced time perspective, cognitive fusion, and self-compassion in individuals with or without a depression diagnosis: Different mean profiles but common links to depressive symptoms. Frontiers in Psychology, 14, 1290676. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1290676 Ramamurthy, G., & Chen, A. (2025). Early maladaptive schemas from child maltreatment in depression and psychotherapeutic remediation: A predictive coding framework. Frontiers in Psychiatry, 16, 1548601. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2025.1548601 Rokeach, M. (1973). The nature of human values. Free Press. Ṣadrī Damīrchī, Ismāʿīl; Ṣamadī Fard, Ḥamīd Riḍā (1396/2018). “The Role of Cognitive Fusion, Perception of Social Interaction, and Cognitive Avoidance Components in the Prediction of Teachers’ Job Burnout.” Social Cognition, 6(12), 87-101. [In Persian] Schmidt, N. B., Joiner Jr, T. E., Young, J. E., & Telch, M. J. (1995). The schema questionnaire: Investigation of psychometric properties and the hierarchical structure of a measure of maladaptive schemas. Cognitive Therapy and Research, 19(3), 295-321. https://doi.org/10.1007/BF0230402 Sharma, N., Yadav, V. P., & Sharma, A. (2021). Attitudes and empathy of youth towards physically disabled persons. Heliyon, 7(8), e07852. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e07852 Siefy, Z., & Haroon Rashidi, H. (2024). The effectiveness of compassion therapy on cognitive fusion and self-criticism in older adults with post-traumatic stress disorder. Aging Psychology, 9(4), 361-375. https://doi.org/10.22126/jap.2024.9623.1733 Silván-Ferrero, P., Recio, P., Molero, F., & Nouvilas-Palleja, E. (2020). Psychological quality of life in people with physical disability: The effect of internalized stigma, collective action and resilience. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(5), 1802. https://doi.org/10.3390/ijerph17051802 Teymūrī, Ārām; Muḥammad Jaʿfarī, Rizā (1399/2020). “The Role of Religious Attitudes in Mental Health of Physically-Disabled Individuals.” Journal of Religion & Health, 8(1), 57-67. [In Persian] Thompson, R., & Zuroff, D. C. (2004). The Levels of Self-Criticism Scale: Comparative self-criticism and internalized self-criticism. Personality and Individual Differences, 36(2), 419-430. https://doi.org/10.1016/S0191-8869(03)00106-5 Wong, M. Y. C., Fung, H. W., Wong, J. Y. H., & Lam, S. K. K. (2025). Exploring the longitudinal dynamics of self-criticism, self-compassion, psychological flexibility, and mental health in a three-wave study. Scientific Reports, 15(1), 13878. https://doi.org/10.1038/s41598-025-95821-1 Yamaguchi, A., & Kim, M. S. (2013). Effects of self-criticism and its relationship with depression across cultures. International Journal of Psychological Studies, 5(1), 1. doi:10.5539/ijps.v5n1p1 Young, J. E. (1999). Cognitive therapy for personality disorders: A schema-focused approach. Professional Resource Press. Zaccari, V., Mancini, F., & Rogier, G. (2024). State of the art of the literature on definitions of self-criticism: A meta-review. Frontiers in Psychiatry, 15, 1239696. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2024.1239696 Zāriʿ, Ḥusayn (1393/2014). “Standardization of Gillanders’ Social Cognitive Fusion Scale Based on the Bohnenstadt Model.” Journal of Social Psychology Research, 4(15), 17-34. [In Persian] Zulfiqārī, Maʿṣūmah; Fāṭiḥīzādeh, Maryam; ʿĀbidī, Muḥammad Riḍā (1387/2008). “Determination of the Relationship between Early Maladaptive Schemas and Dimensions of Marital Intimacy in Couples in Isfahan.” Journal of Family Research, 4(15), 247-261. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 224 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 30 |
||