| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 329 |
| تعداد مقالات | 2,436 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,229,963 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,330,240 |
نگاهی انتقادی به روششناسی اجتهاد جامع در «نجما» | ||
| فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت | ||
| دوره 13، شماره 27، فروردین 1405، صفحه 81-116 اصل مقاله (692.48 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/rsm.2026.11241.1493 | ||
| نویسنده | ||
| محمدمهدی نادری قمی* | ||
| گروه مدیریت/ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی/ قم/ ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: برای بهکارگیری روش اجتهادی در مطالعات مربوط به مدیریت اسلامی تاکنون ایدهها و مدلهای مختلفی ارائه شده است. یکی از مهمترین این مدلها را میتوان «نجما» دانست. «نجما» مخفف «نقشه جامع مدیریت اسلامی» است. این نقشه حاصل تلاش گروهی از محققان و صاحبنظران مدیریت اسلامی است که در یکی از زیرمجموعههای «شورای تحول و ارتقای علوم انسانی» تدوین و ارائه شده است. این شورا یکی از شوراهای وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی و از زیرمجموعههای آن محسوب میشود. اهمیت نجما نیز ناشی از همین دو امر است: یکی اینکه برخلاف بسیاری از ایدهها و طرحهای دیگر، که ازسوی یک اندیشمند خاص ارائه شده است، نجما حاصل یک کار جمعی (کارگروه بنیادین مدیریت اسلامی) است؛ و دیگر آنکه، با حمایت و تحت مدیریت عالیترین نهادی که عهدهدار امور اینچنینی است، یعنی شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهیه و تدوین شده است. هدفگذاری اولیه «نجما» تهیه راهنما و نقشه جامع مدیریت اسلامی در سه حوزة آموزش، پژوهش و اجراست. از این سه حوزه، ابتدا حوزة پژوهش در دستور کار قرار گرفته و تلاش شده تا نقشه جامع مدیریت اسلامی در حوزة پژوهش طراحی و ارائه شود. حاصل این مطالعات تاکنون در شش ویرایش چاپ و منتشر شده است، و آخرین ویرایش آن مربوط به سال 1398 است، که درواقع، ویرایش نهایی مربوط به «حوزة پژوهش مدیریت اسلامی» نیز محسوب میشود. هدف این نوشتار معرفی اجمالی این دیدگاه و بهدنبال آن، بررسی این مدل با نگاه و رویکردی نقادانه است. روش: پژوهش حاضر از نوع مطالعات اسنادی است که با روش توصیفی - تحلیلی به نگارش درآمده است. آنچه قرار است مورد نقد و بررسی قرار گیرد، متنی مکتوب است که با عنوان «نقشه جامع مدیریت اسلامی» انتشار یافته است. این متن همانگونهکه تدوینکنندگان آن اشاره کردهاند، حاصل مباحث و گفتگوهای صرفاً نظری است که بهصورت جمعی و گروهی صورت پذیرفته است. طبعاً براساس مبانی روششناسی مطالعات اسنادی (ر. ک: مبانی روششناختی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی، 1394، ص62-63) برای نقد و بررسی آن لازم بود این متن ابتدا به دقت مورد مطالعه قرار گیرد و دیدگاههای مهم و اساسی مطرح شده در آن استخراج شود. ازاینرو، و با در نظر گرفتن این ملاحظه که رویکرد پژوهش، انتقادی است، و همچنین، با توجه به محدویت حجم مقاله، ابتدا تلاش شده گزارشی خلاصه و منتخب از نجما ارائه آورده شود و بدینترتیب، توصیفی از آنچه در نجما آمده صورت پذیرد و تصویری از کلیت آنچه در کتاب آمده ارائه شود. طبیعتاً در این گزارش و توصیف، قسمتهایی از نجما بیشتر مد نظر قرار گرفته که نگارنده در نظر داشته است. در ادامه، براساس شواهد و مستندات علمی، دیدگاهها و نظرات نجما تحلیل و نقد شده است. نتایج: در یک ارزیابی کلی و اجمالی، نتایج پژوهش حاضر نشان میدهد طرح، یا به تعبیری، مدلی، که با عنوان «روششناسی اجتهاد جامع» در نقشه جامع مدیریت اسلامی (نجما) ارائه شده با ابهامات و سؤالاتی روبهرو است که لازم است توسط ارائهدهندگان آن مورد توجه قرار گرفته و پاسخ داده شود. ذکر همه این ابهامات و پرسشها و شرح تفصیلی آنها خارج از حجم و حوصله یک مقاله و نیازمند نگارش کتابی مستقل است. ازاینرو، در پژوهش حاضر تلاش شد به اختصار به برخی از این ابهامات و سؤالات پرداخته شود که موارد مهم آنها به شرح زیر است: عبارت «روششناسی اجتهاد جامع»، دقیق و درست نیست و بهجای آن باید «روش اجتهاد جامع» یا تعبیراتی مانند آن استفاده شود. با تعریفی که نجما برای «اجتهاد جامع» ارائه داده است، همه تلاشهای علمی در هر عرصه علمی، و چه در حوزه و چه در دانشگاه را میتوان (و بلکه باید) اجتهاد نامید. این امر غیر از آنکه خلاف عرف رایج در مجامع علمی حوزوی و دانشگاهی است، به اغتشاش علمی دامن میزند. نجما یکی از ابزارها و روشهای کسب معرفت در اجتهاد جامع را «تجربه» معرفی کرده و معتقد است با روش تجربی امکان نیل به «دستاورد قطعی» در زمینه مدیریت اسلامی وجود دارد. افزونبرآن، «دستاوردهای ظنی» حاصل از روش تجربی نیز (همانند دستاوردهای قطعی آن) ارزش دینی و اسلامی دارد. در متن مقاله توضیح داده شد که این دو ادعا مخدوش و قابلمناقشه است. نجما «شهود» را نیز یکی دیگر از ابزارهای شناخت در مطالعات مربوط به مدیریت اسلامی برشمرده است. در این مورد گفته شد اولاً، هیچ فقیه و مجتهدی بهلحاظ نظری تا به حال شهود را از ابزارهای کسب معرفت در مسیر اجتهاد ندانسته و در عمل نیز حتی یک مورد وجود ندارد که فقیهی برای اثبات رأی و نظر خود به شهود تمسک جسته و از روش شهودی استفاده کرده باشد؛ ثانیاً، عرصه علوم رایج و از جمله دانش مدیریت، عرصه علوم حصولی است و ربطی به علم حضوری و شهود ندارد؛ ثالثاً، تعریفی که نجما از شهود ارائه داده، با تعریف رایج آن در مباحث معرفتشناسی اسلامی متفاوت است و اموری مانند خواب و رؤیا را نیز شامل میشود و حال آنکه، نه فقط در اجتهاد رایج و مصطلح حوزههای علمیه، بلکه اساساً در هیچ علمی پذیرفته نیست که براساس خواب و رؤیا و نظایر آن، چیزی را نفی یا اثبات نماییم. نجما منابع اجتهاد را توسعه داده، در تقسیمبندی مورد نظر خود، کتاب و سنت و اجماع را در زمره «منابع تشریعی» و عقل را در زمره «منابع تکوینی» شمرده، و ضمن پذیرش منابع چهارگانه معروف در اجتهاد رایج، این موارد را نیز به آنها اضافه کرده است: انسان و پدیدههای انسانی (شامل فرد، خانواده، گروه، سازمان، نهاد، نظام حاکم، جامعه، و تاریخ)، طبیعت و پدیدههای طبیعی، و ماورای طبیعت (شامل ملکوت آسمانها و زمین، و مانند آن). در متن مقاله توضیح داده شد که مقصود نجما از این سخن مشخص نیست و در هر صورت، هر معنایی که برای آن در نظر بگیریم، محل مناقشه است. مسئله دیگری که در طرح پیشنهادی نجما برای انجام مطالعات مدیریت اسلامی آمده، بحث «اجتهاد جمعی» است. در این زمینه گفته شد که براساس مبانی معرفتشناسی اسلامی، اجتهاد جمعی دارای اشکالات متعدد، و در نتیجه غیرقابلپذیرش است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| روش اجتهادی؛ اجتهاد جامع؛ مدیریت اسلامی؛ نجما | ||
| مراجع | ||
|
منابع
انصاری، مرتضی (1416ق). فرائد الاصول (دو جلدی)، قم: دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
بهرامی خوشکار، محمد (1391). شورای فقهی یا فتوای شورایی در استنباط احکام شرعی. حکومت اسلامی، 64، 33-56.
پارسانیا، حمید (1383). روششناسی و اندیشه سیاسی. علوم سیاسی، 7(4پیاپی 8) ، 7-16.
جمعی از نویسندگان (1400). مبانی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه علامه مصباحیزدی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
چالمرز، آلن (1385). چیستی علم: درآمدی بر مکاتب علمشناسی فلسفی، ترجمه سعید زیباکلام. چاپ هفتم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت).
حسینزاده، محمد (1381). معرفتشناسی. چاپ هشتم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
حسینزاده، محمد (1391). درآمدی بر معرفتشناسی و مبانی معرفت دینی (ویراست جدید). چاپ هفتم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
دبیرخانه همایش مبانی فلسفی علوم انسانی اسلامی (1389). جستارهایی در فلسفه علوم انسانی از دیدگاه حضرت علامه آیتالله مصباحیزدی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
ژاگو، پل (1402). تأثیر از فاصله: درسهای عملی برای تأثیرگذاری روانی از فاصله؛ تلهپاتی و تلقین روحی، ترجمه ساعد زمان. چاپ هفدهم، تهران: ققنوس.
شباننیا، قاسم (1401). فلسفه سیاست، ویراست دوم. چاپ یازدهم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
شمس، قدیرعلی، بررسی و نقد فقهی نظریه «مرجعیت شورایی»، https://ijtihadnet.ir
صادقی، سهیلا، و عرفانمنش، ایمان (1394). روششناسی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی. راهبرد فرهنگ، 29، 61-91.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374). اصول فلسفه و روش رئالیسم. چاپ چهارم، تهران: صدرا.
عبودیت، عبدالرسول (1378). هستیشناسی (نگارش مجدد). چاپ سوم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
عبودیت، عبدالرسول (1380). درآمدی بر فلسفه اسلامی. چاپ اول، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
فاضل لنکرانی، محمد (1377). سیری کامل در اصول فقه. قم: فیضیه.
فعالی، محمدتقی (1379). علم حضوری و علم حصولی، ذهن، 2، 45-84.
فیاضی، غلامرضا (1386). درآمدی بر معرفتشناسی، تدوین و نگارش: مرتضی رضایی و احمدحسین شریفی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
فیاضی، غلامرضا (1396). معرفتشناسی اسلامی، تدوین و نگارش: رضا درگاهیفر. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
قراملکی، علیمظهر (1387). بحثی در شورایی شدن فتوا. مقالات و بررسیها، 6، 112-130.
کارگروه بنیادین مدیریت اسلامی، کارگروه رشته مدیریت شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورای عالی انقلاب فرهنگی (1398). نقشه جامع مدیریت اسلامی (نجما). ویرایش ششم، قم: انتشارات دانشگاه قم.
مصباحیزدی، محمدتقی (1382). حقوق و سیاست در قرآن، نگارش شهید محمد شهرابی. چاپ سوم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مصباحیزدی، محمدتقی (1382). کاوشها و چالشها، تحقیق و نگارش: محمد مهدی نادری. ج1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مصباحیزدی، محمدتقی (1383). آموزش فلسفه. ج1، چاپ سوم، تهران: شرکت چاپ و نشر بینالملل (وابسته به مؤسسه انتشارات امیرکبیر).
مصباحیزدی، محمدتقی (1394). حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شباننیا. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مصباحیزدی، محمدتقی (1401). در جستجوی عرفان اسلامی، تدوین و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. چاپ هشتم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مکارمشیرازی، ناصر (1364). تحقیق و بررسی در منابع اجتهاد در فقه شیعه و اهل سنت. نور علم، 10، 55-62.
واتسن، لیال (1388). فوق طبیعت، ترجمه شهریار بحرانی و احمد ارژمند. چاپ ششم، تهران: امیرکبیر.
ورعی، سیدجواد (1400). مبانی و قلمرو فتوا و حکم شورایی. تهران: سمت.
Refrences ʿAbūdiyyat, ʿA. (1378 H.sh./1999). Hastīshināsī [Ontology] (revised ed., 3rd printing). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] ʿAbūdiyyat, ʿA. (1380 H.sh./2001). Darāmadī bar falsafih-ʾi Islāmī [Introduction to Islamic philosophy] (1st ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Anṣārī, M. (1416 AH). Farāʾid al-Uṣūl (2 vols.). Qom: Daftar-i Intishārāt-i Islāmī (vābastih bih Jāmiʿih-ʾi Mudarrisīn-i Ḥawzih-ʾi ʿIlmiyyih-ʾi Qom). [In Arabic/Persian] Bahrāmī Khwushkār, M. (1391 H.sh./2012). Shawrā-yi fiqhī yā fatwā-yi shawrāyī dar istinbāṭ-i aḥkām-i sharʿī [Fiqh council or collective fatwa in deriving Sharia rulings]. Ḥukūmat-i Islāmī, 64, 33-56. [In Persian] Chalmers, A. (1385 H.sh./2006). Chīstī-yi ʿilm: Darāmadī bar makātib-i ʿilmshināsī-yi falsafī [What is this thing called science? An introduction to the philosophy of science] (S. Zībākalām, Trans.; 7th ed.). Tehran: Sāzmān-i Muṭāliʿih wa Tadwīn-i Kutub-i ʿUlūm-i Insānī-i Dānishgāhhā (SAMT). [In Persian] Daftar-i Hamāyish. (1389 H.sh./2010). Justārhā-yī dar falsafih-ʾi ʿulūm-i insānī az dīdgāh-i Ḥaḍrat-i ʿAllāmih Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī [Essays on the philosophy of human sciences from the viewpoint of Allameh Ayatollah Misbah Yazdi]. Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Faʿālī, M. T. (1379 H.sh./2000). ʿIlm-i ḥuḍūrī wa ʿilm-i ḥuṣūlī [Presential knowledge and acquired knowledge]. Ẕihn, 2, 45-84. [In Persian] Fāḍil Lankarānī, M. (1377 H.sh./1998). Sayrī kāmil dar uṣūl-i fiqh [A comprehensive study of the principles of jurisprudence]. Qom: Feyzīyeh. [In Persian] Fayyāẓī, Gh. (1386 H.sh./2007). Darāmadī bar maʿrifatshināsī [Introduction to epistemology] (M. Riḍāyī & A. Ḥ. Sharīfī, Eds.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Fayyāẓī, Gh. (1396 H.sh./2017). Maʿrifatshināsī-yi Islāmī [Islamic epistemology] (R. Dargāhīfar, Ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Ḥusaynzādih, M. (1381 H.sh./2002). Maʿrifatshināsī [Epistemology] (8th ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Ḥusaynzādih, M. (1391 H.sh./2012). Darāmadī bar maʿrifatshināsī wa mabānī-yi maʿrifat-i dīnī [Introduction to epistemology and foundations of religious knowledge] (new ed., 7th printing). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Jāgū, P. (1402 H.sh./2023). Taʾthīr az fāṣilih: Durshā-yi ʿamalī barā-yi taʾthīrguzārī-yi ravānī az fāṣilih; tīlpātī wa talqīn-i rūḥī [Influence from a distance: Practical lessons for psychological influence from afar; telepathy and mental suggestion] (S. Zamān, Trans.; 17th ed.). Tehran: Quqnūs. [In Persian] Kārghāh-i Bunyādīn-i Mudīriyyat-i Islāmī, Kārghāh-i Rishth-i Mudīriyyat-i Shawrā-yi Takhassuṣī-yi Taḥawwul wa Irtiqā-yi ʿUlūm-i Insānī-i Shawrā-yi ʿĀlī-yi Inqilāb-i Farhangī. (1398 H.sh./2019). Naqshih-ʾi jāmiʿ-i mudīriyyat-i Islāmī (NAJMA) [Comprehensive Islamic Management Map] (6th ed.). Qom: Intishārāt-i Dānishgāh-i Qom. [In Persian] Makārim Shīrāzī, N. (1364 H.sh./1985). Taḥqīq wa barresī dar manābiʿ-i ijtihād dar fiqh-i Shīʿah wa Ahl-i Sunnat [Research and study on sources of ijtihad in Shia and Sunni fiqh]. Nūr-i ʿIlm, 10, 55-62. [In Persian] Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1382 H.sh./2003). Ḥuqūq wa siyāsat dar Qurʾān [Rights and politics in the Quran] (Sh. Shahrabī, Ed.; 3rd ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1382 H.sh./2003). Kāwishhā wa chālīshhā [Investigations and challenges] (M. M. Nādirī, Ed.; Vol. 1). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1383 H.sh./2004). Āmūzish-i falsafih [Teaching philosophy] (Vol. 1, 3rd ed.). Tehran: Shirkat-i Chāp va Nashr-i Bayn al-Milal (vābastih bih Muʾassisih-ʾi Intishārāt-i Amīr Kabīr). [In Persian] Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1394 H.sh./2015). Ḥakīmānah tarīn ḥukūmat: Kāwishī dar naẓariyyih-ʾi wilāyat-i faqīh [The wisest government: A study on the theory of wilayat al-faqih] (Q. Shabbānnīyā, Ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1401 H.sh./2023). Dar justujū-yi ʿirfān-i Islāmī [In search of Islamic mysticism] (M. M. Nādirī Qumī, Ed.; 8th ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Pārsāniyā, Ḥ. (1383 H.sh./2004). Ravishshināsī wa andīshih-ʾi siyāsī [Methodology and political thought]. ʿUlūm-i Siyāsī, 7(4), 7-16. [In Persian] Qarāmalikī, ʿA. M. (1387 H.sh./2008). Baḥthī dar shawrāyī shudan-i fatwā [A discussion on collective fatwa]. Maqālāt va Barrisīhā, 6, 112-130. [In Persian] Ṣādiqī, S., & ʿIrfānmanish, Ī. (1394 H.sh./2015). Ravishshināsī-yi pizhūhish-i asnādī dar ʿulūm-i ijtimāʿī [Methodology of documentary research in social sciences]. Rāhburd-i Farhang, 29, 61-91. [In Persian] Shabbānnīyā, Q. (1401 H.sh./2022). Falsafih-ʾi siyāsat [Political philosophy] (2nd ed., 11th printing). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Shams, Q. (n.d.). Barrisī wa naqd-i fiqhī-yi naẓariyyih-ʾi “marjaʿiyyat-i shawrāyī” [A jurisprudential study and critique of the theory of ‘collective marja’iyya]. Retrieved from https://ijtihadnet.ir/ [In Persian] Ṭabāṭabāyī, S. M. Ḥ. (1374 H.sh./1995). Uṣūl-i falsafih wa ravish-i riʾālism [The principles of philosophy and the method of realism] (4th ed.). Tehran: Ṣadrā. [In Persian] Varʿī, S. J. (1400 H.sh./2021). Mabānī wa qalamraw-i fatwā wa ḥukm-i shawrāyī [Foundations and scope of collective fatwa and ruling]. Tehran: SAMT. [In Persian] Wātsun, L. (1388 H.sh./2009). Fawq-i ṭabīʿat [Supernature] (Sh. Bahrānī & A. Arzhmand, Trans.; 6th ed.). Tehran: Amīr Kabīr. [In Persian] Zhāgū, P. (1402 H.sh./2023). Taʾthīr az fāṣilih: Durshā-yi ʿamalī barā-yi taʾthīrguzārī-yi ravānī az fāṣilih; tīlpātī wa talqīn-i rūḥī [Influence from a distance: Practical lessons for psychological influence from afar; telepathy and mental suggestion] (S. Zamān, Trans.; 17th ed.). Tehran: Quqnūs. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 119 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 99 |
||