| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 325 |
| تعداد مقالات | 2,426 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,176,180 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,299,594 |
معماری تعامل خردورزانه زوجین: تحلیل محتوای کیفی عوامل زمینهای از دیدگاه قرآن کریم با تأکید بر تفسیر المیزان | ||
| اسلام و روانشناسی خانواده | ||
| دوره 2، شماره 3، فروردین 1405، صفحه 103-134 اصل مقاله (870.43 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/ipf.2026.11743.1050 | ||
| نویسنده | ||
| سمیرا قربانخانی* | ||
| مشاور ارشد خانواده، مؤسسه آموزش عالی و تخصصی عبدالعظیم حسنی، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: خانواده بهعنوان نهادی بنیادین،کارکردی محوری در تأمین سکونت و رشد انسان دارد. کیفیت تعامل زوجین، عاملی تعیینکننده در پایداری این نهاد است. «تعامل خردورزانه» بهعنوان سطحی متعالی از ارتباط، فراتر از واکنشهای هیجانی و مبتنی بر تصمیمگیری آگاهانه و تدبیر عقلانی است. اگرچه مطالعات روانشناختی، خرد را بهمثابه صفتی فردی با پیامدهایی چون تابآوری و رضایت از زندگی بررسی کرده و پژوهشهای دینی داخلی نیز مؤلفههای مفهومی خرد را در متون اصیل واکاوی کردهاند، اما خلأ پژوهشی آشکاری در دو حوزه وجود دارد: الف) غفلت از تبیین الگوهای رابطهای و تعاملی خردورزی در بافت پویای زندگی زناشویی و ب) فاصله نظریههای روانشناختی رایج از مبانی ارزشمحور و هستیشناختی عمیق برای معنا بخشیدن به تعاملات. این پژوهش با تکیه بر سرچشمههای اصیل دینی درصدد پرکردن این شکاف است. هدف اصلی آن، کشف و صورتبندی یک «معماری مفهومی» منسجم از مؤلفههای بنیادین و عوامل زمینهساز تعامل خردورزانه بین زوجین از دیدگاه قرآن کریم با تأکید بر تفسیر المیزان است. مؤلفهها نه به صورت فهرستی مجزا، بلکه در قالب شبکهای پویا و درهمتنیده شناسایی خواهند شد. پرسشهای محوری حول دو محور میچرخند: 1. شناسایی این مؤلفههای زمینهساز و 2. تبیین معماری مفهومی حاکم بر روابط و سازوکارهای پیونددهنده آنها در یک الگوی کلنگر. روش: این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی استقرائی انجام شد تا مؤلفههای زمینهساز تعامل خردورزانه زوجین از دیدگاه قرآن کریم کشف و تبیین شود. منبع دادهها، آیات قرآن کریم به همراه تفسیر مرتبط هر آیه در تفسیر المیزان بود. نمونهگیری به صورت هدفمند و با معیار «حداکثر تنوع» (از نظر سوره و موضوع) و سپس غربالگری براساس ارتباط مستقیم با پرسش پژوهش و غنای محتوای تفسیری انجام شد؛ درنهایت ۲۷ آیه به همراه تفسیر کامل آنها بهعنوان نمونه نهایی پژوهش انتخاب شد. واحد تحلیل «یک آیه به همراه تفسیر مرتبط آن در المیزان» تعریف شد. فرایند تحلیل دادهها در چهار مرحله کدگذاری باز، متمرکز، محوری و انتخابی انجام گرفت که از حدود ۱۵۰ کد اولیه آغاز و درنهایت به چهار مضمون اصلی (مؤلفههای زمینهساز) انجامید. برای اعتباربخشی الگوی استخراجشده از روش اعتبارسنجی مبتنی بر نظر خبرگان استفاده شد. پرسشنامهای محققساخته شامل فرایند روششناختی و مؤلفههای استخراجشده با مستندات قرآنی و تفسیری در اختیار نُه نفر از صاحبنظران علوم قرآن، روانشناسی اسلامی و مشاوره خانواده قرار گرفت. ارزیابی آنان براساس شاخصهای روایی محتوا (CVI) و ضرورت (CVR)، بیانگر توافق بالا و آماری بر اعتبار محتوایی و ضرورت ساختاری چهار مؤلفه شناساییشده بود که پایایی مفهومی الگوی نهایی را تأیید میکند. یافتهها: تحلیل کیفی دادهها به استخراج چهار مؤلفه کلیدی و درهمتنیده بهعنوان عوامل زمینهساز تعامل خردورزانه زوجین از دیدگاه قرآن کریم و تفسیر المیزان انجامید: خودتنظیمی: توانمندی بنیادین در مدیریت هیجانات و تکانشها؛ خویش-رابطهآگاهی: شناخت عمیق از خود و نقش خود در رابطه؛ امنیت اقتصادی: ثبات و مدیریت عقلانی معیشت و منابع مالی؛ تدبیر آیندهنگر: برنامهریزی و دوراندیشی برای آینده مشترک. این مؤلفهها نه بهعنوان «تعامل» مستقیم، بلکه بهعنوان پیشنیازها و بستری روانشناختی-ساختاری تعریف میشوند که امکان وقوع تعاملات سنجیده و عقلانی را فراهم میکنند. آنها یک «معماری منسجم زمینهساز» را تشکیل میدهند که در آن، مؤلفهها در یک چرخه پویا و خودتقویتکننده بر یکدیگر تأثیر میگذارند (برای مثال خودتنظیمی بستر آگاهی رابطهای را فراهم میسازد که این آگاهی، مدیریت مالی و سپس تدبیر آیندهنگر را تسهیل میکند) (شکل1)، این شبکه زمینهای شرط لازم برای ظهور مؤلفههای فرایندی تعامل خردورزانه (مانند تصمیمگیری مشارکتی یا مدیریت تعارض سازنده) است. در غیاب این بستر، تعاملات مثبت یا محقق نمیشوند یا ثبات و کیفیت لازم را ندارند. شکل 1. مدل مفهومی مؤلفههای زمینهای در تعامل خردورزانه همسران بحث و نتیجهگیری: یافتههای این پژوهش،چهار مؤلفه خودتنظیمی، خویش-رابطهآگاهی، امنیت اقتصادی و تدبیر آیندهنگر را بهعنوان معماری یکپارچه زمینهساز تعامل خردورزانه زوجین از دیدگاه قرآن کریم معرفی میکند. تطبیق این یافتهها با دانش روانشناسی-اجتماعی معاصر، همسویی در سطح کارکرد (مانند نقش تنظیم هیجان، مدیریت استرس مالی) و تکامل در سطح مبانی را نشان میدهد. دیدگاه قرآنی-تفسیری، این مؤلفهها را از حیطه مهارتهای محض فراتر میبرد و به آنها عمق معناشناختی، اخلاقی و غایتشناختی میبخشد؛ بهطوری که خودتنظیمی به یک فضیلت اخلاقی و آیندهنگری به بخشی از تقوای مسئولانه تبدیل میشود. این چارچوب، رابطه زناشویی را نه صرفاً بهعنوان یک پدیده روانشناختی، بلکه بهمثابه یک «نهاد اخلاقی ـ عقلانی» بازتعریف میکند که خانواده را به محل تمرین «خرد عملی رابطهای» بدل میسازد. در این الگو، مؤلفههای استخراجشده در خدمت تحقق آرمانهای متعالی رابطه ـ سکینه، مودت و رحمت ـ قرار میگیرند. این مطالعه گامی مقدماتی در بازخوانی بینرشتهای متون دینی است و میتواند الهامبخش پژوهشهای آتی کمی، تطبیقی و مداخلهای باشد. درمجموع الگوی پیشنهادی نشان میدهد که چگونه توجه همزمان به بُعد روانشناختی-ساختاری (زمینه) و بُعد ارزشی-معنایی (جهت) میتواند پیوندی پایدار و رشددهنده را شکل دهد که هم به نیازهای زمینی پاسخ گوید و هم معطوف به آرمانهای آسمانی باشد. تقدیر و تشکر: نگارنده از زحمات ارزشمند اساتید محترمی که با دقت و حوصله، ارزیابی کیفی این پژوهش را برعهده داشتند، صمیمانه سپاسگزاری میکند؛ بدیهی است نظرات دقیق و راهنماییهای سازنده ایشان، نقش بسزایی در ارتقای کیفیت نهایی مقاله داشت. تعارض منافع: نویسنده اعلام میدارد هیچگونه تعارض منافعی در این مقاله وجود ندارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تعامل خردورزانه؛ عوامل زمینهساز؛ زوجین؛ قرآن کریم؛ تفسیر المیزان؛ تحلیل محتوای کیفی | ||
| مراجع | ||
|
منابع
اسعدی، سمانه، امیری، شعله، مولوی، حسین، و باقری نوعپرست، خسرو (1392)، «معرفی مفهوم خردمندی در روانشناسی و کاربردهای آموزشی آن»، رویکردهای نوین آموزشی، س8، ش18، 1-28.
بیات، علی (1399)، تدوین مدل مفهومی خرد و فرایند خردورزی براساس منابع اسلامی، پایاننامه کارشناسی ارشد، رشته روانشناسی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
بیات، علی، رفیعی هنر، حمید، و جهانگیرزاده، محمدرضا (1401)، «مفهومشناسی خرد در روانشناسی و تناظرشناسی مفاهیم آن در منابع اسلامی»، مجله روانشناسی دین، ش3، 27-46.
چراغی، فرشته، کدیور، پروین، عسگری، علی، و فرزاد، ولیالله (1394)، «مفهوم خرد بر پایه دو رویکرد نظری متفاوت: یک همبستگی بنیادی»، فصلنامه تازههای علومشناختی، س17، ش3، 47-54.
طباطبایی، محمدحسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم.
کردنوقابی، رسول و نبیزاده، صفدر (1396)، «تبیین خرد براساس هوش معنوی و جهتگیری مذهبی»، پژوهشهای روانشناختی، س20، ش1، 76-90.
کردنوقابی، رسول، دلفان بیراوند، آرزو، و عربلو، زینب (1394)، «دیدگاه سالمندان در مورد خرد و مؤلفههای آن: روانشناسی خرد»، مجله روانشناسی پیری، س1، ش3، 78-105.
محمدپور، احمد (1398)، ضد روش: زمینههای فلسفی و رویههای عملی در روششناسی کیفی. چ2، قم: لوگوس.
محمدی ریشهری، محمد، و مسعودی، عبدالهادی (1387)، خردگرایی در قرآن و حدیث، ترجمه مهدی مهریزی، قم: دارالحدیث.
ملکمحمدی، حسین، رحمانی شمس، حسن، حشمت، قاسم و فرامرزی راد، بهروز (1396)، «بررسی مفهوم خرد در بزرگسالان با استفاده از صفات شخصیتی»، مجله اصول بهداشت روانی، س19، ش3 (ویژهنامه سومین کنفرانس بینالمللی نوآوریهای اخیر در روانشناسی، مشاوره و علوم رفتاری)، 185-190.
موسوی، سید میثم (1397)، تدوین مدل مفهومی حکمت در منابع اسلامی و مقایسه آن با عقل در روانشناسی، پایاننامه کارشناسی ارشد، روانشناسی مثبتگرا، قم: دانشگاه قرآن و حدیث.
References Amato, P. (2012). The consequences of divorce for adults and children. Journal of Marriage and Family, 74(1), 1-22. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2011.00873.x. Ardelt, M. (1997).Wisdom and life satisfaction in old age. The Journals of Gerontology: Series B, Psychological Sciences and Social Sciences, 52B(1), P15–P27. https://doi.org/10.1093/geronb/52B.1.P15. Asadi, S., Amiri, Sh., Molavi, H., & Bagheri Noaparast, Kh. (2013). Introducing the concept of wisdom in psychology and its educational applications. Modern Educational Approaches, 8(18), 1-28. [In Persian] https://ensani.ir/fa/article/342324. Bangen, K. J., Meeks, T. W., & Jeste, D. V. (2013). Defining and assessing wisdom: A review of the literature. The American Journal of Geriatric Psychiatry, 21(12), 1254–1266. https://doi.org/10.1016/j.jagp.2013.06.005. Baumeister, R. F., & Vohs, K. D. (Eds.). (2011). Handbook of self-regulation: Research, theory, and applications (2nd ed.). Guilford Press. Bayat, A. (2020). Developing a conceptual model of wisdom and the process of reasoning based on Islamic sources (Master’s thesis). Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian] Bayat, A., Rafiei Honar, H., & Jahangirzadeh, M. R. (2022). Conceptualization of wisdom in psychology and the correspondence of its concepts in Islamic sources. Journal of Psychology of Religion, (3), 27-46. [In Persian]. https://share.google/M91KpNMU1knoR005G. Beck, A. T. (1988). Love is never enough: How couples can overcome misunderstandings, resolve conflicts, and solve relationship problems through cognitive therapy. Harper & Row. Bloch, L., Haase, C. M., & Levenson, R. W. (2014). Emotion regulation predicts marital satisfaction: More than a wives’ tale. Emotion, 14(1), 130–144. https://doi.org/10.1037/a0034272 Brown, K. W., & Ryan, R. M. (2003). The benefits of being present: Mindfulness and its role in psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 84(4), 822–848.https://doi.org/10.1037/0022-3514.84.4.822. Cheraghi, F., Kadivar, P., Asgari, A., & Farzad, V. (2015). The concept of wisdom based on two different theoretical approaches: A fundamental correlation. Journal of Cognitive Science News, 17(3), 47-54. [In Persian]. https://share.google/M91KpNMU1knoR005G. Conger, R. D., Rueter, M. A., & Elder, G. H. (1999). Couple resilience to economic pressure. Journal of Personality and Social Psychology, 76(1), 54–71. https://doi.org/10.1037/0022-3514.76.1.54 Gilmore, A. (2014). A cultural examination of hardiness: Associations with self-esteem, wisdom, hope and coping efficacy (University Honors Program Theses). Paper 77. Gottman, J. M. (1994). What predicts divorce? The relationship between marital processes and marital outcomes. Lawrence Erlbaum Associates. Gottman, J. (1999). The marriage clinic: A scientifically-based marital therapy. W. W. Norton & Company. Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The seven principles for making marriage work. Crown Publishers. Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (2000). The timing of divorce: Predicting when a couple will divorce over a 14-year period. Journal of Marriage and Family, 62(3), 737–745. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2000.00737.x Greenberg, L. S. (2015). Emotion-focused therapy: Coaching clients to work through their feelings (2nd ed.). American Psychological Association. Hsieh, H. F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. https://doi.org/10.1177/1049732305276687. Kardan Noghabi, R., Delafan Biravand, A., & Arablo, Z. (2015). The perspective of the elderly on wisdom and its components: Psychology of wisdom. Journal of Aging Psychology, 1(3), 78-105. [In Persian]. https://sid.ir/paper/259425/fa. Kardan Noghabi, R., & Nabizadeh, S. (2017). Explaining wisdom based on spiritual intelligence and religious orientation. Psychological Research, 20(1), 76-90. [In Persian]. https://jour.aicti.ir/Article/32699/FullText. Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28(4), 563–575. https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.1975.tb01393.x. Linden, M., Baumann, K., Lieberei, B., Lorenz, C., & Rotter, M. (2011). Treatment of posttraumatic embitterment disorder with cognitive behavior therapy based on wisdom psychology and hedonia strategies. Psychotherapy and Psychosomatics, 80(4), 199–205. https://doi.org/10.1159/000321580. Malek Mohammadi, H., Rahmani Shams, H., Hesmat, G., & Faramarzi Rad, B. (2017). Investigating the concept of wisdom in adults using personality traits. In Journal of Fundamentals of Mental Health, 19(3): Special Issue of the Third International Conference on Recent Innovations in Psychology, Counseling and Behavioral Sciences (pp.190-185). [In Persian]. doi: 10.22038/jfmh.2017.8536. McCullough, M. E., & Willoughby, B. L. B. (2009). Religion, self-regulation, and self-control: Associations, explanations, and implications. Psychological Bulletin, 135(1), 69–93. https://doi.org/10.1037/a0014213. Mohammadi Rey Shahri, M., & Masoudi, A. (2008). Rationalism in the Quran and Hadith (M. Mehrizi, Trans.). Dar al-Hadith. [In Persian] Mohammadpour, A. (2019). Anti-method: Philosophical grounds and practical procedures in qualitative methodology (2nd ed.). Logos. [In Persian] Mousavi, S. M. (2018). Developing a conceptual model of wisdom in Islamic sources and comparing it with reason in psychology (Master’s thesis). University of Quran and Hadith. [In Persian] Schultz, K. S., Whitney, D. J., & Zickar, M. J. (2014). Measurement theory in action: Case studies and exercises (2nd ed.). Routledge. Skerrett, K. (2016). We-ness and the cultivation of wisdom in couple therapy. Family Process, 55(1), 48–61. https://doi.org/10.1111/famp.12195. Staudinger, U. M., & Glück, J. (2011). Psychological wisdom research: Commonalities and differences in a growing field. Annual Review of Psychology, 62, 215–241. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.121208.131659. Staudinger, U. M., Smith, J., & Baltes, P. B. (1994). Manual for assessment of wisdom–related knowledge (Technical Report No. 46). Max Planck Institute for Human Development. https://www.mpib-berlin.mpg.de/en/research/history-of-the-institute/archives. Tabatabai, M. H. (1997). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur’an. Qom: Dar al-Tabligh al-Islami. [In Persian] Waller, M. R. (2019). Crisis planning in families. Journal of Marriage and Family, 81(4), 923-939. https://doi.org/10.1111/jomf.12587.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 41 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 7 |
||