| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 325 |
| تعداد مقالات | 2,426 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,176,180 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,299,594 |
تحلیل روانشناختی تنظیم هیجان در قرآن کریم با تأکید بر رویکرد شناختی-رفتاری (CBT) | ||
| مطالعات اسلام و روانشناسی | ||
| دوره 20، شماره 40، فروردین 1405، صفحه 91-121 اصل مقاله (755.4 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/psy.2026.11431.2374 | ||
| نویسندگان | ||
| زهرا یوسفی1؛ رضا آقاپور* 2 | ||
| 1دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران | ||
| 2استادیارعلوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: تنظیم هیجان بهعنوان یکی از سازوکارهای بنیادین در دستیابی به سلامت روان، تابآوری فردی و انطباق مؤثر با محیط، نقشی حیاتی در کیفیت زندگی ایفا میکند. ناتوانی در مدیریت و تعدیل هیجانات در مواجهه با موقعیتهای استرسزا، فقدان، یا تهدیدهای روانی مستقیماً به اختلالات روانشناختی و کاهش عملکرد شناختی میانجامد. در پارادایم روانشناسی شناختی-رفتاری (CBT)، کانون توجه بر این فرض استوار است که ارزیابیهای شناختی فرد از رویدادها، تعیینکننده اصلی نوع و شدت واکنشهای هیجانی و رفتاری وی خواهد بود. بر این اساس راهبردهای CBT بر شناسایی و اصلاح شناختهای ناکارآمد، توسعه آگاهی هیجانی و بهکارگیری تکنیکهایی همانند بازسازی شناختی تأکید دارند. در کنار این پیشرفتهای مدرن، قرآن کریم با ساختار چندلایه و معناگرای خود، مجموعهای غنی و نظاممند از توصیههای عملی برای مدیریت تجربه هیجانی ارائه میدهد. مفاهیمی چون صبر، توکل، رضا، خوف و پرهیز از حزن و یأس، جملگی دال بر وجود یک نظام منسجم از راهبردهای تنظیم هیجان در متون وحیانی است. این راهکارها غالباً ماهیتی درونزاد، شناختمحور و هدفمند دارند که از نظر کارکردی با اصول مطرح در CBT همراستا هستند؛ با وجود این، پژوهشهای پیشین عمدتاً در حوزه بررسیهای اخلاقی یا تربیتی این مفاهیم متوقف مانده و تحلیل نظاممند و تطبیقی آنها با مؤلفههای نظریه تنظیم هیجان، بهویژه مدل فرایندی گراس (1998)، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. هدف اصلی این پژوهش، واکاوی این سازوکارهای قرآنی و ارائه یک چارچوب مفهومی برای تلفیق حکمت اسلامی با مدلهای روانشناختی مدرن است. سؤالات محوری عبارتاند از: 1. مؤلفههای تنظیم هیجان در قرآن کریم کدامند؟ 2. این مؤلفهها تا چه حد با اصول و مراحل مدل CBT انطباق دارند؟ 3. الگوی قرآنی تنظیم هیجان چه سهمی در بهبود سلامت روان فردی دارد؟ روش: پژوهش حاضر از حیث هدف، بنیادی و از نظر روششناسی، کیفی با رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده است. چارچوب نظری پژوهش، بهطور قیاسی بر مبنای رویکرد شناختی–رفتاری و بهطور خاص، مدل فرایندی تنظیم هیجان گراس (1998) سامان یافته است. این مدل پنج مرحله اصلی (انتخاب موقعیت، تغییر موقعیت، توجه انتخابی، ارزیابی مجدد شناختی، و تعدیل پاسخ) را شامل میشود که مبنای کدگذاری نظری اولیه قرار گرفتند. جامعه پژوهش، کل متن قرآن کریم در حد توان نگارنده میباشد و واحد تحلیل، آیات یا عباراتی است که به نظر میآید احتمالاً دلالت روشن یا قابل استنباطی بر هیجانات انسانی (مانند خوف، حزن، خشم، امید) و راهبردهای مقابلهای دارند. نمونهگیری آیات بهصورت هدفمند نظری و براساس چهار معیار اصلی انجام شد: وجود دلالت هیجانی، قابلیت انطباق با یکی از مراحل پنجگانه مدل گراس، برخورداری از پشتوانه تفسیری معتبر (با استناد به تفاسیری چون المیزان، تسنیم و مجمعالبیان) و التزام کامل به چارچوب نظری از پیشتعیینشده برای پرهیز از تحلیل ذوقی. فرایند تحلیل شامل چهار مرحله بود: 1. تدوین چارچوب کدگذاری نظری (براساس مؤلفههای CBT)؛ 2. شناسایی و غربال آیات؛ 3. کدگذاری محتوای مفهومی (بهصورت دستی و تحلیلی با اعمال کدگذاری چندگانه در صورت لزوم) و 4. تحلیل تفسیری و استنتاج نظری با تطبیق دلالتهای قرآنی با مفاهیم CBT. برای تضمین اعتبار نتایج از مثلثسازی نظری (تطبیق دادهها با مدل گراس و تفاسیر) و شفافیت روششناختی استفاده شد تا اطمینان از انسجام درونتحلیلی و اعتبار تفسیری حاصل شود. نتایج: تحلیل دادهها براساس چارچوب نظری مستخرج از CBT و مدل گراس به شناسایی همراستاییهای ساختارمندی بین آموزههای قرآنی و راهبردهای تنظیم هیجان انجامید. یافتههای کلیدی نشان داد که به نظر نگارنده احتمالاً قرآن کریم بهگونهای نظاممند هر پنج مرحله تنظیم هیجان را پوشش دهد. در مرحله ارزیابی مجدد شناختی آیاتی مانند «قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللهِ…» (زمر، 53) با تکنیک بازسازی شناختی در CBT انطباق دارند. این آیه با جایگزینی شناخت ناکارآمد «من غیرقابل بخشش هستم» با باور قوی «من همچنان مورد رحمت هستم»، احساس شکست و ناامیدی را تعدیل میکند و تقویت امید و اصلاح تصویر از خود را در پی دارد. در حوزه توجه انتخابی، آیه «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد، 28) کارکردی معادل ذهنآگاهی درمانی را نشان میدهد؛ ذکر الهی بهعنوان یک تمرکز آگاهانه بر لحظه حال با محتوای معطوف به خداوند به تثبیت هیجانی و کاهش اضطراب ناشی از نشخوار فکری میانجامد؛ همچنین در مرحله تعدیل پاسخ رفتاری، فرمان قرآنی «الْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ» (آلعمران، 134)، الگویی فعال از کنترل تکانه رفتاری و انتخاب پاسخ جایگزین (عفو) بهجای واکنش هیجانی زودگذر (انتقام یا پرخاشگری) را ارائه میدهد. درنهایت آیاتی مانند «وَلَاتَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن کُنتُمْ مُّؤْمِنِینَ» (آلعمران، 139)، بر اهمیت تابآوری شناختی و حفظ عزت نفس در مواجهه با سختیها تأکید دارند که بازتابی از تقویت باورهای برگرفته از توحید است. جدول تطبیقی ارائهشده در پژوهش، این موارد را بهصورت نظاممند دستهبندی میکند. بحث و نتیجهگیری: یافتههای این پژوهش نشان داد که قرآن کریم بهعنوان کتاب هدایت، فراتر از یک نظام اخلاقی، یک الگوی شناختی-رفتاری منسجم برای تنظیم هیجان ارائه میدهد که به نظر میآید با مراحل مدل فرایندی گراس (1998) و اصول بنیادی CBT همخوانی دارد. این همراستایی نشان میدهد که راهبردهای معنوی مانند توکل، صبر و ذکر، مکانیسمهای روانشناختی مشخصی را در چارچوب درمان شناختی-رفتاری فعال میسازند؛ برای مثال صبر صرفاً تحمل منفعلانه نیست، بلکه یک راهبرد فعال شناختی برای ارزیابی مجدد موقعیتهای تنشزا و حفظ کنترل پاسخهای رفتاری درونی و بیرونی است. این کشف، اهمیت بالایی در بومیسازی دانش روانشناسی دارد؛ زیرا یک مدل رواندرمانی مبتنی بر حکمت اسلامی را پایهریزی میکند که برای جوامع مسلمان دارای اعتبار درونی و فرهنگی بیشتری است. نکته قابل تأمل آن است که رویکرد قرآن، برخلاف برخی رویکردهای مدرن که ممکن است بر سرکوب هیجان تأکید کنند، بر هدایت هیجان بهسوی هدفی متعالیتر استوار است؛ یعنی تبدیل هیجانات بالقوه مخرب به انرژی سازنده و معنادار. اگرچه ماهیت کیفی پژوهش مستلزم احتیاط در تعمیمهای بالینی است، نتایج بهطور قوی بر لزوم تلفیق این آموزهها در مداخلات بالینی مبتنی بر CBT تأکید دارند. مطالعات آتی باید این یافتههای نظری را از راه طراحی و اجرای پروتکلهای مداخلهای کمّی و کارآزمایی بالینی مورد تأیید قرار دهند. تقدیر و تشکر: نویسندگان مراتب قدردانی عمیق خود را نسبت به کلیه اساتید و متخصصانی ابراز میدارند که در مرحله اعتبارسنجی چارچوب نظری و تحلیل تفسیری این پژوهش همکاری کردند. دانش و وقت ارزشمند ایشان در ارتقای اعتبار علمی این مطالعه نقشی محوری داشته است. تعارض منافع: نویسندگان این مقاله هیچگونه تعارض منافع مالی یا شخصی در انجام، نگارش و ارائه این پژوهش نداشتهاند و تمام فرایند تحقیق براساس اصول علمی و حرفهای انجام پذیرفته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تنظیم هیجان؛ قرآن کریم؛ شناختی-رفتاری (CBT)؛ بازسازیشناختی؛ مدل گراس | ||
| مراجع | ||
|
* قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند.
ابنعاشور، محمد طاهر (1420ق)، التحریر و التنویر، تونس: الدار التونسیه للنشر.
ابنفارس، احمد (1404ق)، معجم مقاییس اللغه، قم: مکتبالاعلامالاسلامی.
ابنمنظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دارالفکر.
اقبالی، علی (۱۴۰۳)، «راهبردهای تنظیم هیجان در قرآن کریم»، دینپژوهی و کارآمدی، س۴، ش۱، ۱-۲۳.
بشارت، محمدعلی و سیده بهاره شمسعالم (۱۴۰۳)، «مروری چندجانبه بر سازه تنظیم هیجان»، رویش روانشناسی، س۱۳، ش۵، ۴۵-۵۶.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۱)، تفسیر تسنیم، قم: نشر اسراء.
رضایی اصفهانی (1388)، تفسیر قرآن مهر، قم: پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن.
زحیلی، وهبه بن مصطفی (1418ق)، التفسیر المنیر فیالعقیده و الشریعه و المنهج، بیروت: دار الفکر المعاصر.
زمخشری، محمد بن عمر (1407ق)، الکشاف، بیروت: دار الکتابالعربی.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۴)، تفسیر المیزان، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضلبنحسن (۱۳۷۲)، مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصرخسرو.
علم الهدی، جمیله، هدایتی، فاطمه، و قاسمزاده، عاتکه (۱۳۹۹)، «پژوهشی بر مفهوم هیجان در آیات قرآن کریم و رابطه آن با رشد»، مجله آموزههای قرآنی، س18، ش33، 3-32.
فخر رازی، محمدبن عمر (1420ق)، التفسیر الکبیر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
قرطبی، محمد بن احد (1364)، الجامع لأحکام القرآن، تهران: ناصر خسرو.
قلیپور کویچ، صالح (۱۳۹۸)، «اثربخشی درمان مبتنی بر تعهدپذیری بر علائم اختلال نقص توجه/بیشفعالی (ADHD) و عملکرد تحصیلی»، مجله طب توانبخشی، س۸، ش۱، ۹۵-۱۰۲.
کرمی، رضا علی و ضمیری، محمد رضا و رفعت نژاد، محمدنقی و فتحی، ولی(1399)،«مبانی کنترل هیجان از دیدگاه قرآن با نقد نظریه ژان پیاژه»، آموزههای تربیتی در قرآن و حدیث، س6، ش1، 33-48.
مکارم شیرازی، ناصر(۱۳۷۴)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامی.
References * The Holy Qur'an (M. M. Fūlādwand, Trans.). [In Persian] Aldao, A. (2013). The future of emotion regulation research. Perspectives on Psychological Science, 8(2), 155-172. https://doi.org/10.1177/1745691612459518 Aldao, A., Sheppes, G., & Gross, J. J. (2015). Emotion regulation flexibility. Cognitive Therapy and Research, 39(3), 263-278. https://doi.org/10.1007/s10608-014-9662-4 Aljunied, K. (2021). Islam as therapy: Zakiah Daradjat and the uses of religious-oriented psychology. Indonesia and the Malay World, 49(143), 106-125. https://doi.org/10.1080/13639811.2021.1873618 Beattie, L., Kyle, S. D., Espie, C. A., & Biello, S. M. (2015). Social interactions, emotion and sleep: A systematic review and research agenda. Sleep Medicine Reviews, 24, 83-100. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2014.12.005 Beck, A. T. (1971). Cognition, affect, and psychopathology. Archives of General Psychiatry, 24(6), 495-500. https://doi.org/10.1001/archpsyc.1971.01750120011002 Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (2nd ed.). Guilford Press. Bennett-Levy, J., Butler, G., Fennell, M., Hackman, A., Mueller, M., & Westbrook, D. (2004). Oxford guide to behavioural experiments in cognitive therapy. Oxford University Press. Bishārat, M. A., & ShamsʿĀlam, S. B. (1403 H.sh./2024). "Murūrī-i chandjānibih bar sāzih-ʾi tanẓīm-i hiʿjān" [A multilateral review of the construct of emotion regulation]. Ravish-i Ravānshināsī, 13(5), 45-56. Retrieved from http://frooyesh.ir/article-1-4882-fa.html [In Persian] Butler, A. C., Chapman, J. E., Forman, E. M., & Beck, A. T. (2006). The empirical status of cognitive-behavioral therapy: A review of meta-analyses. Clinical Psychology Review, 26(1), 17-31. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2005.07.003 Clark, D. A., & Steer, R. A. (1996). Empirical status of the cognitive model of anxiety and depression. In P. M. Salkovskis (Ed.), Frontiers of cognitive therapy (pp. 75-96). Guilford Press. Cole, P. M., & Hall, S. M. (2008). Emotion dysregulation as a risk factor for psychopathology. In Child and adolescent psychopathology. Fakhr Rāzī, M. b. ʿU. (1420 AH). Al-Tafsīr al-Kabīr. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic] Fredrickson, B. L. (2003). The value of positive emotions. American Scientist, 91, 330-335. Garnefski, N., Van Den Kommer, T., Kraaij, V., Teerds, J., Legerstee, J. S., & Onstein, E. J. (2002). The relationship between cognitive emotion regulation strategies and emotional problems. European Journal of Personality, 16(5), 403-420. https://doi.org/10.1002/per.458 Gross, J. J. (1998). Antecedent- and response-focused emotion regulation. Journal of Personality and Social Psychology, 74(1), 224-237. https://doi.org/10.1037/0022-3514.74.1.224 Gross, J. J., & Jazaieri, H. (2014). Emotion, emotion regulation, and psychopathology. Clinical Psychological Science, 2(4), 378-401. https://doi.org/10.1177/2167702614536164 Gross, J. J., & Levenson, R. W. (1997). Hiding feelings: The acute effects of inhibiting negative and positive emotion. Journal of Abnormal Psychology, 106(1), 95-103. https://doi.org/10.1037/0021-843x.106.1.95 Gyurak, A., Gross, J. J., & Etkin, A. (2011). Explicit and implicit emotion regulation: A dual-process framework. Cognition & Emotion, 25(3), 400-412. https://doi.org/10.1080/02699931.2010.544160 Huppert, J. D. (2019). Emotion regulation strategies in cognitive behavioral therapy for panic disorder. Behavior Therapy, 50(3), 659-671. https://doi.org/10.1016/j.beth.2018.10.002 Ibn ʿĀshūr, M. T. (1420 AH). Al-Taḥrīr wa al-Tanwīr. Tunis: Al-Dār al-Tūnisiyyah lil-Nashr. [In Arabic] Ibn Fāris, A. (1404 AH). Muʿjam Maqāyīs al-Lughah. Qom: Maktab al-Aʿlām al-Islāmī. [In Arabic] Ibn Manẓūr, M. b. M. (1414 AH). Lisān al-ʿArab. Beirut: Dār al-Fikr. [In Arabic] ʿIlm al-Hudā, J., Hidāyatī, F., & Qāsimzādih, ʿA. (1399 H.sh./2020). "Pizhūhishī bar mafhūm-i hiʿjān dar āyāt-i Qurʾān-i Karīm wa rābiṭah-ʾi ān bā rushd" [A study of the concept of emotion in the verses of the Holy Qur'an and its relationship with development]. Majallah-ʾi Āmūzihā-yi Qurʾānī, 18(33), 3-32. https://doi.org/10.30513/qd.2021.1316 [In Persian]
Iqbālī, A. (1403 H.sh./2024). "Rāhburdhā-yi tanẓīm-i hiʿjān dar Qurʾān-i Karīm" [Emotion regulation strategies in the Holy Qur'an]. Dīnpizhūhī va Kārāmadī, 4(1), 1-23. https://doi.org/10.22034/nrr.2024.62303.1336 [In Persian] Javādī Āmulī, A. (1391 H.sh./2012). Tafsīr-i Tasnīm. Qom: Nashr-i Isrā. [In Persian] Karamī, R. A., Zamīrī, M. R., Rafatnizhād, M. N., & Fatḥī, V. (1399 H.sh./2020). "Mabānī-yi kuntrul-i hiʿjān az dīdgāh-i Qurʾān bā naqd-i naẓariyyih-ʾi Jān Pīyāzhih" [Foundations of emotion control from the Qur'anic perspective with a critique of Jean Piaget's theory]. Āmūzihā-yi Tarbiyatī dar Qurʾān va Ḥadīs̱, 6(1), 33-48. Retrieved from https://civilica.com/doc/1584272 [In Persian] Koole, S. L., Webb, T. L., & Sheeran, P. L. (2015). Implicit emotion regulation. Current Opinion in Psychology, 3, 6-10. Madden, G., & Jabusch, H. (2021). Instrumental and hedonic motives for emotion regulation in musical practice. Frontiers in Psychology, 12, 643974. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.643974 Makārim Shīrāzī, N. (1374 H.sh./1995). Tafsīr-i Namūnah. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Persian] O'Driscoll, C., Laing, J., & Mason, O. (2014). Cognitive emotion regulation strategies, alexithymia and dissociation in schizophrenia. Clinical Psychology Review, 34(6), 482-495. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2014.07.002 Qulīpūr Kūyich, Ṣ. (1398 H.sh./2019). "Aṡarbakhshī-yi darmān-i mubtanī bar taʿahhudpazīrī bar ʿalāyim-i ikhtilāl-i tawajjuh-i kāsadī/ bishfaʿālī (ADHD) wa ʿamalkard-i taḥṣīlī" [Effectiveness of acceptance and commitment therapy on the symptoms of attention deficit/hyperactivity disorder (ADHD) and academic performance]. Majallah-ʾi Ṭibb-i Tavānbakhshī, 8(1), 95-102. Retrieved from https://sid.ir/paper/239384/en [In Persian] Qurṭubī, M. b. A. (1364 H.sh./1985). Al-Jāmiʿ li-Aḥkām al-Qurʾān. Tehran: Nāṣir Khusraw. [In Arabic] Riḍāyī Iṣfahānī, M. A. (1388 H.sh./2009). Tafsīr-i Qurʾān-i Mihr. Qom: Pazhūhishhā-yi Tafsīr wa ʿUlūm-i Qurʾān. [In Persian] Salkovskis, P. M. (1996). The cognitive approach to anxiety. In P. M. Salkovskis (Ed.), Frontiers of cognitive therapy (pp. 48-74). Guilford Press.
Sanders, D., & Wills, F. (2005). Cognitive therapy: An introduction. Sage Publications. Ṭabāṭabāyī, S. M. H. (1374 H.sh./1995). Tafsīr al-Mīzān. Qom: Daftar-i Intishārāt-i Islāmī. [In Arabic/Persian] Ṭabrisī, F. b. H. (1372 H.sh./1993). Majmaʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Tehran: Nāṣir Khusraw. [In Arabic] Thompson, R. A. (1994). Emotion regulation: A theme in search of definition. Monographs of the Society for Research in Child Development, 59(2-3), 25. https://doi.org/10.2307/1166137 Tull, M. T., & Aldao, A. (2015). Editorial overview: New directions in the science of emotion regulation. Current Opinion in Psychology, 3, iv-x. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2015.03.009 Zamakhsharī, M. b. ʿU. (1407 AH). Al-Kashshāf. Beirut: Dār al-Kitāb al-ʿArabī. [In Arabic] Zuḥaylī, W. b. M. (1418 AH). Al-Tafsīr al-Munīr fī al-ʿAqīdah wa al-Sharīʿah wa al-Manhaj. Beirut: Dār al-Fikr al-Muʿāṣir. [In Arabic] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 96 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 14 |
||