| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 329 |
| تعداد مقالات | 2,436 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,229,956 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,330,238 |
شناسایی و تحلیل پیشرانهای مؤثر بر آینده وقف در ایران در افق 1414 | ||
| فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت | ||
| دوره 13، شماره 27، فروردین 1405، صفحه 153-188 اصل مقاله (744.45 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/rsm.2026.10869.1452 | ||
| نویسندگان | ||
| سید حسن هاشمی1؛ احمد کوهی* 2 | ||
| 1دانشجوی دکتری سیاستگذاری فرهنگی دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران | ||
| 2استادیار، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: وقف بهعنوان نهادی اجتماعی و اقتصادی برجسته در جوامع اسلامی، همواره نقشی بسزا در توسعه فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی ایفا کرده است. این سنت دیرینه با هدف خدمت به جامعه و تقرب به خداوند، از دیرباز مورد توجه علما، حکام و عموم مردم قرار داشته است. باوجود فراز و نشیبهای تاریخی، وقف هیچگاه از صحنه اجتماع حذف نشده و بهعنوان یک نهاد پایدار و مؤثر باقی مانده است. اما در عصر حاضر، این نهاد با چالشها و تحولات گستردهای مواجه شده است. تغییرات سریع در فناوری، تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، و نیز دگرگونی در نگرشهای مردم نسبت به وقف، ضرورت بازنگری و مدیریت کارآمد و آیندهنگر این نهاد را بیش از پیش آشکار میکند. در این راستا، دستیابی به تصویری روشن از آیندههای محتمل وقف و شناسایی عوامل کلیدی تأثیرگذار بر آن، از اهمیت راهبردی والایی برخوردار است. این پژوهش با هدف ترسیم آینده وقف در ایران و با تمرکز بر شناسایی و تحلیل پیشرانهای کلیدی تغییر در این عرصه انجام شده است. آگاهی از این پیشرانها به مدیران و سیاستگذاران کمک میکند تا با دیدی روشنتر و تصمیماتی آگاهانهتر، به استقبال تحولات آینده رفته و سیاستهای کارآمدی را برای مدیریت و توسعه این نهاد اصیل تدوین نمایند. روششناسی پژوهش: این پژوهش از نظر ماهیت «اکتشافی-تحلیلی» و از نظر هدف «کاربردی» است که در چهارچوب رویکرد آیندهپژوهی و با بهرهگیری از روشهای «روندپژوهی» و «تحلیل مضمون» انجام شده است. دادههای مورد نیاز از دو مسیر اصلی گردآوری شد: نخست، مطالعات کتابخانهای و اسنادی که شامل بررسی عمیق منابع معتبر علمی، مقالات، کتابها، گزارشها و اسناد مرتبط با وقف و آیندهپژوهی بود. دوم، انجام مصاحبههای نیمهساختاریافته با 12 نفر از خبرگان و صاحبنظران حوزه وقف و آیندهپژوهی که به روش گلوله برفی انتخاب و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. جامعه خبرگان متشکل از استادان دانشگاهی (30درصد)، مدیران ارشد و میانی سازمان اوقاف و متولیان موقوفات (40درصد) و فعالان و خیرین مطرح حوزه وقف بود. برای تحلیل دادههای کیفی گردآوری شده از روش تحلیل مضمون در سه مرحله نظاممند استفاده شد: در مرحله کدگذاری باز، دادهها خط به خط بررسی و کدهای اولیه استخراج شد. در کدگذاری محوری، کدهای مشابه در قالب مضامین اصلی و فرعی سازماندهی و دستهبندی شد. نهایتاً در کدگذاری انتخابی، با تمرکز بر ماهیت عوامل، حوزه اثرگذاری و پیامدهای احتمالی آنها، مضامین همسان در دستههای کلیتر همگرا شده و پیشرانهای نهایی استخراج شدند. نتایج پژوهش: تحلیل کیفی دادهها مبتنی بر روندپژوهی و تحلیل مضمون، به شناسایی 27 عامل مؤثر و در نهایت استخراج 6 پیشران کلیدی شکلدهنده به آینده نهاد وقف در ایران در افق 1414 منجر شد. این پیشرانها بهعنوان نیروهای محرکة اصلی، تصویر تحولات آتی را ترسیم میکنند: نوآوری و جذابیت در وقفهای آینده: این پیشران نشاندهنده ضرورت تحول در قالبها و کارکردهای وقف است. موقوفات آینده از شکل سنتی (املاک) فراتر رفته و به سمت وقف دیجیتال، خانوادگی، بانک وقفی و وقف داراییهای نامشهود (مانند حقوق معنوی و برندها) حرکت خواهند کرد. تخصصیشدن موقوفات در قالب طرحهای مسئلهمحور (متمرکز بر آموزش، سلامت یا محیطزیست) و رقابتی شدن فضای جذب واقفان از طریق ارائه طرحهای جذاب، از پیامدهای این تحول است. جهتگیریهای مدیریتی و فرهنگی: وقف بهعنوان پدیدهای فرهنگی-اجتماعی، از اراده مدیریت کلان تأثیر میپذیرد. تقویت نقش مشورتی و هدایتگر سازمان اوقاف و توسعه ابزارهای تشویقی نوین (فراتر از معافیتهای مالیاتی) برای جهتدهی به موقوفات آینده مورد تأکید است. همچنین، نگاه به وقف بهعنوان ابزاری برای توزیع مجدد ثروت و تحقق عدالت اقتصادی، هرچند در ذیل مفهوم احسان، تقویت خواهد شد. تنوع در نیات و انگیزههای واقفان: تحتتأثیر پدیده فردگرایی مدرن و تحول در اشکال دینداری، شاهد تنوعبخشی به انگیزههای وقف خواهیم بود. افزونبر نیات عبادی سنتی، انگیزههای بشردوستانه، محیطزیستی، هنری و همچنین اهداف روانشناختی (کسب آرامش) و اجتماعی (کسب اعتبار) ظهور پررنگتری خواهند داشت. این امر هم فرصت گسترش دامنه واقفان و هم تهدید تبلیغاتی شدن وقف را به همراه دارد. گرایش به مدیریت توسعهبخش و تسهیلگر: مدیریت وقف در حال گذار از حفظمحوری صرف به سمت توسعهمحوری و تسهیلگری است. این تحول با تجدیدنظرهای فقهی-حقوقی (برای پذیرش وقف پول و سهام)، توسعه مدلهای نوین (مانند صندوقهای وقفی خرد) و بهرهگیری از نظریات علمی و مشارکت ذینفعان همراه است. چالش اصلی، حفظ تعادل بین بازده اقتصادی و ماهیت عبادی وقف و جلوگیری از تضعیف موقوفات عبادی است. تعامل دوسویه وقف و فناوری: یک همکاری راهبردی و دو سویه بین نهاد وقف و فناوریهای نوین در حال شکلگیری است. فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی هم بهعنوان ابزاری برای مدیریت کارآمد، ترویج فرهنگ وقف و افزایش شفافیت و هم بهعنوان عرصهای جدید برای سرمایهگذاریهای وقفی در شرکتهای دانشبنیان و طرحهای نوآورانه (کارآفرینی وقفی) عمل خواهند کرد. توسعه حکمرانی مشارکتی در وقف: ماهیت مردمی وقف، گذار به سمت حکمرانی مشارکتی را تقویت میکند. در این الگو، سازمان اوقاف از تصدیگری مستقیم به نقش تنظیمگری، نظارتی و هماهنگکننده تحول مییابد و مؤسسات خیریه مردمی و نهادهای تخصصی بهعنوان متولیان اصلی عرصه عمل میکنند. افزایش شفافیت، تدوین استانداردها و توسعه نظارتهای اجتماعی ارکان کلیدی این تحول خواهند بود. بحث و نتیجهگیری: یافتههای این پژوهش تصریح میکند که آینده مطلوب و پایدار نهاد وقف، در گرو ایجاد تعادل پویا و هوشمندانه میان سه اصل به هم پیوسته است. صیانت از اصالت شرعی و ماهیت عبادی وقف، پذیرش مسئولانه و خلاقانه اشکال و سازوکارهای نوین منطبق با شرایط زمانه، و پاسخگویی مؤثر و منعطف به نیازهای پیچیده و متغیر جامعه. این سه اصل، چهارچوبی ارزیابیکننده برای تحلیل پیامدهای هر یک از شش پیشران و تدوین راهبردهای مناسب فراهم میآورند. تحقق این چشمانداز، مستلزم اقدامات و تحولات ساختاری است. ازیکسو، بازنگری و روزآمدسازی چهارچوبهای فقهی، حقوقی و مالی برای پذیرش نوآوریها (مانند وقف داراییهای دیجیتال) و تضمین امنیت حقوقی واقفان و متولیان ضروری است. ازسویدیگر، بازتعریف نقش و کارکرد سازمان اوقاف از یک نهاد تصدیگر به یک نهاد هدایتگر، تنظیمگر و تسهیلگر در یک اکوسیستم مشارکتی، نیازمند تغییر در ساختار، فرایندها و نگرشهای مدیریتی است. این گذار، تقویت گفتمان آیندهنگر، سرمایهگذاری بر تربیت نیروی انسانی متخصص و آشنا با فناوری و مدیریت نوین، و استقرار نظامهای شفاف اطلاعاتی و پاسخگویی را بهعنوان پیشنیازهای غیرقابل اجتناب میطلبد. در نهایت، این پژوهش با ارائه نقشهای نظاممند از پیشرانهای کلیدی، چهارچوب مفهومی و عملیاتی را برای گفتوگوهای راهبردی، سناریوسازی آینده و تدوین سیاستهای آگاهانه در اختیار تصمیمگیران و سیاستگذاران حوزه وقف قرار میدهد. آینده وقف، آیندهای «ساختهشدنی» است که ساختن آن در گرو خرد جمعی، آیندهنگری و عزمی است که این پژوهش درصدد تقویت بنیانهای فکری آن برآمده است. محدودیت اصلی پژوهش، ضعف گفتمان آیندهنگر در این عرصه بود که برگزاری جلسات منظم آیندهاندیشی با حضور خبرگان را بهعنوان گام بعدی پیشنهاد میکند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| وقف؛ آیندهپژوهی؛ پیشرانها؛ روند؛ افق 1414؛ ایران | ||
| مراجع | ||
|
منابع
* قرآن کریم
بهروان، حسین (1399). نقش وقف در فرایند توسعه، رویکردی نونهادگرا. دوفصلنامه اسلام و علوم اجتماعی، 12(24)، 5-26. https://doi.org/10.30471/soci.2020.5753.1410
پورشعبانیان، زهرا (1399). آیندهپژوهی وقفهای جدید در تمدن نوین اسلامی. دوفصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 3(2)، 69-96. https://www.doi.org/10.22070/nic.2021.13991.1076
تولایی، روحالله (1393). آیندهپژوهی، روندهای خدمات فضای مجازی ایران در فرایند تکنولوژیک جهانی شدن با روش دلفی. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، ص93-123.
جهانیان، ناصر (۱۳۹۵). وقف و عرصههای اقتصادی نوپدید. دوفصلنامه دین و سیاست فرهنگی، 8، 149-175
دانشپور، سامانی (1388). چرا و چگونه وقف کنیم. تهران: انتشارات سازمان اوقاف.
سیاح مفضلی، اسدی (1393). بررسی ساختار فکری و مفاهیم کلیدی در آیندهپژوهی و ارائه چهارچوب اجرای مطالعات آیندهپژوهی. آیندهپژوهی مدیریت، 102، ص15-26.
شوارتز، پیتر (1991). یادگیری از دورنگری. تهران: انتشارات آموزگار.
طاهریدمنه، محسن (1397). تأملی در نقش و جایگاه وقف و نیکوکاری در علم و فناوری. سیاستنامه علم و فناوری، 22، 39-48.
طباطبائیان، عطیه سادات )1395(. وقف در قرن 21 (با نگاهی برگذشته و آینده). تهران. نشر ایده نو.
کاتوزیان، ناصر (1379). تحول نهاد وقف و دورنمای آینده آن. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی (دانشگاه تهران)، 48، 71-94.
مصباحیمقدم، غلامرضا (1388). امکانسنجی وقف سهام و پول. دوفصلنامه جستارهای اقتصادی، 12، 59-90.
هاشمیان اصفهانی، مسعود (1389). آیندهنگاری علم و فناوری، آیندهنگاری و ارزیابی رقبای منطقه و پیشگامان جهانی در حوزه علم و فناوری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
References Bahrāvān, Ḥ. (1399 H.sh./2020). Naqsh-i waqf dar farāyand-i tawsiʿih, rūykardī nūnihādagirā [The role of endowment in the development process: a neo-institutionalist approach]. Dūfaṣlnāmih-ʾi Islām wa ʿUlūm-i Ijtimāʿī, 12(24), 5-26. doi: 10.30471/soci.2020.5753.1410 [In Persian] Dānishpūr, S. (1388 H.sh./2009). Cherā wa chigūnih waqf kunīm [Why and how to endow]. Tehran: Intishārāt-i Sāzmān-i Awqāf. [In Persian] Hashemīyān Iṣfahānī, M. (1389 H.sh./2010). Āyandihnigārī-yi ʿilm wa fannāwarī, āyandihnigārī wa arzyābī-yi ruqabā-yi manṭiqihʾī wa pīshgāmān-i jahānī dar ḥawzih-ʾi ʿilm wa fannāwarī [Science and technology foresight, foresight and evaluation of regional competitors and global pioneers in the field of science and technology]. Tehran: Markaz-i Nashr-i Dānishgāhī. [In Persian] Ibn Manẓūr (n.d.). Lisān al-ʿArab (Vol. 9). [In Arabic] Jahānīyān, N. (1395 H.sh./2016). Waqf wa ʿarṣihhā-yi iqtiṣādī-yi nūpāydīd [Endowments and emerging economic fields]. Dūfaṣlnāmih-ʾi Dīn wa Siyāsat-i Farhangī, 8, 149-175. [In Persian] Kātūziyān, N. (1379 H.sh./2000). Taḥawwul-i nihād-i waqf wa dūrnamā-yi āyandih-ʾi ān [The evolution of the endowment institution and its future prospects]. Majallah-ʾi Dānishkadh-ʾi Ḥuqūq wa ʿUlūm-i Siyāsī (Dānishgāh-i Tihrān), 48, 71-94. [In Persian] Mafī, F. (1391 H.sh./2012). Pizhūhish dar ḥawzih-ʾi āyandihpizhūhī [Research in the field of futures studies] (Vol. 1). Tehran: Markaz-i Taḥqīqāt-i Rāhburdī. [In Persian] Māhir al-Naqsh, ʿA. (1395 H.sh./2016). Mudil-i mudīriyyat-i farhangī-yi jāmiʿ [Comprehensive cultural management model]. Qom: Muʾassisih-ʾi ʿIlmī wa Farhangī-yi Pizhūhish-i Islāmī. [In Persian] Miṣbāḥī Muqaddam, Gh. (1388 H.sh./2009). Imkānsanjī-yi waqf-i sihām wa pūl [Feasibility study of endowment of stocks and money]. Dūfaṣlnāmih-ʾi Justārhā-yi Iqtisādī, 12, 59-90. [In Persian] North, D. (1992). Institutions and economic theory. American Economists, 36(1), Spring. Patton, M. Q. (1990). Qualitative evaluation and research methods (2nd ed.). Sage Publications, Inc. PūrShabānīyān, Z. (1398 H.sh./2019). Āyandihpizhūhī-yi awqāf-i jadīd dar tamaddun-i nuvīn-i Islāmī [Future research of new endowments in modern Islamic civilization]. Dūfaṣlnāmih-ʾi Muṭāliʿāt-i Bunyādīn-i Tamaddun-i Nuvīn-i Islāmī, 3(2), 69-96. doi: 10.22070/nic.2021.13991.1076 [In Persian] Saritas, O., & Smith, J. E. (2011). The big picture—trends, drivers, wild cards, discontinuities and weak signals. Futures. Sayāḥ Mufażżalī, A. (1393 H.sh./2014). Barrasī-yi sākhtār-i fikrī wa mafāhīm-i kalīdī dar āyandihpizhūhī wa arāyih-ʾi chārchūb-i ijrā-yi muṭāliʿāt-i āyandihpizhūhī [Studying the intellectual structure and key concepts in futures studies and presenting a framework for implementing futures studies]. Āyandihpizhūhī-yi Mudīriyyat, 102, 15-26. [In Persian] Schwartz, P. (1370 H.sh./1991). Yādgirī az dūrnigārī [Learning from foresight] (Persian translation). Tehran: Intishārāt-i Āmūzgār. [In Persian] Schwartz, P. (1991). The art of the long view: Planning for the future in an uncertain world. New York: Doubleday. Ṭabāṭabāʾīyān, ʿA. S. (1395 H.sh./2016). *Waqf dar qarn-i 21 (bā nigāhī bar guzashtih wa āyandih)* [Waqf in the 21st century (with a look at the past and future)]. Tehran: Nashr-i Īdih-ʾi Nū. [In Persian] Ṭāhirī Damnih, M. (1397 H.sh./2018). Taʾammulī dar naqsh wa jāygāh-i waqf va nīkūkārī dar ʿilm wa fannāwarī [A reflection on the role and place of endowment and charity in science and technology]. Siyāsatnāmih-ʾi ʿIlm wa Fannāwarī, 22, 39-48. [In Persian] Tūlāʾī, R. (1393 H.sh./2014). Āyandihpizhūhī, rawandhā-yi khadamāt-i fażā-yi majāzī-yi Īrān dar farāyand-i tiknūlūzhīk-i jahānī shudan bā ravish-i dalfī [Futures studies, trends in Iranian cyberspace services in the technological process of globalization with the Delphi method]. Muṭāliʿāt-i Rāhburdī-yi Siyāsatguzārī-yi ʿUmūmī, 93-123. [In Persian] Turāḥī al-Najafī, F. al-D. (n.d.). Majmaʿ al-Baḥrayn wa Maṭlaʿ al-Nayyirayn (Vol. 5, p. 129). [In Arabic]
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 142 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 37 |
||