پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 317 |
| تعداد مقالات | 2,363 |
| تعداد مشاهده مقاله | 5,998,630 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,187,532 |
سیر تطور مطالعات تربیتی کودک در سده اخیر حوزه علمیه قم | ||
| فصلنامه علمی تربیت اسلامی | ||
| دوره 20، شماره 54، دی 1404، صفحه 105-139 اصل مقاله (756.38 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/edu.2026.11326.3099 | ||
| نویسنده | ||
| حسن نجفی* | ||
| استادیار گروه آموزش علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: حوزه علمیه قم از زمان تأسیس رسمی در دوره صفویه و احیای مجدد آن توسط آیتالله عبدالکریم حائری یزدی، نقشی محوری در حفظ، ترویج و توسعه فرهنگ و معارف شیعی ایفا کرده است. این حوزه، که در ابتدا بر آموزش فقه، اصول و تفسیر متمرکز بود، در سده اخیر با تحولاتی مواجه شد که منجر به بازنگری در رویکردهای آن، بهویژه در حوزه تربیت کودک، گردید. تربیت کودک بهعنوان یکی از ارکان اساسی فرهنگسازی اسلامی، از منظر حوزه علمیه قم نهتنها به حفظ هویت دینی نسل جدید کمک میکند، بلکه در پاسخگویی به چالشهای مدرن مانند نفوذ فرهنگ غربی، فناوریهای نوین و تغییرات سبک زندگی نقش کلیدی دارد. این پژوهش با هدف واکاوی سیر تطور مطالعات تربیتی کودک در حوزه علمیه قم طی صد سال گذشته، به بررسی جریانهای اصلی، چهرههای کلیدی و عوامل مؤثر فرهنگی-اجتماعی در این تحولات میپردازد. این مطالعه نهتنها به تبیین نقش تاریخی و معاصر حوزه در تربیت کودک کمک میکند، بلکه با شناسایی نقاط قوت و ضعف این مطالعات، زمینهساز سیاستگذاری پژوهشی و طراحی مدلهای تربیتی متناسب با نیازهای آینده خواهد بود. روش: این پژوهش از رویکرد کیفی با روش مطالعه موردی توصیفی بهره گرفته است. دادهها از طریق روش کتابخانهای و اسنادی، با تمرکز بر آثار منتشرشده در حوزه تربیت کودک در حوزه علمیه قم، گردآوری شدند. نمونهگیری بهصورت هدفمند انجام و آثاری انتخاب شدند که به موضوع تربیت کودک پرداخته بودند. تحلیل دادهها در چارچوبی استقرایی با گامهای شناسایی، دستهبندی و توصیف انجام گرفت. برای اطمینان از اعتبار یافتهها، خروجی پژوهش توسط دو ارزیاب پیش از ارائه و سه ارزیاب در «کنگره یکصدمین سالگرد بازتأسیس حوزه علمیه قم» بررسی و پس از اصلاحات، تأیید شد. یافتهها: تطور در لغت به معنای تغییر حالت و گذر از شکلی به شکل دیگر و در اصطلاح به مطالعه و تبیین تغییرات معتنابه درخور در یک یا چند رکن از ارکان تکون ماهیت و هویتبخش یک پدیده اشاره دارد و فرایند آن تدریجی است بهگونهای که در طول زمان و بهصورت پیوسته رخ میدهد. مطالعات تربیتی نیز به مجموعهای از پژوهشهای میانرشتهای اطلاق میشود که ابعاد مختلف رشد روانی، اخلاقی، اجتماعی و معنوی متربی را بررسی میکنند. این پژوهشها با تأکید بر نیازهای تربیتی، شیوههای مؤثر تربیت، نقش نهادهای تأثیرگذار مانند خانواده و مدرسه و نیز جایگاه آموزههای دینی در شکلگیری باورها و ارزشهای متربی، در پی تبیین فرایند پیچیدهی رشد و تعالی هستند. در این راستا تحلیل سیر تطور مطالعات تربیتی کودک در حوزه علمیه قم چهار دوره متمایز را برجسته میسازد که هر کدام نشاندهنده پیشرفتی تدریجی از رویکردهای سنتی به سمت تولید دانش تخصصی است. در دوره اول (از تأسیس حوزه در ۱۳۰۰ تا دهه ۱۳۴۰)، تربیت کودک عمدتاً بر پایه الگوی سنتی و آموزشهای شفاهی غیرنظاممند استوار بود، جایی که انتقال معارف دینی از طریق خانواده، مکتبخانهها و نظارت روحانیون صورت میگرفت. تأکید بر حفظ قرآن، اخلاق اولیه و احکام دینی بود، بدون اینکه کودک بهعنوان سوژهای مستقل مطالعاتی مطرح شود؛ در عوض، سادهسازی مفاهیم برای کودکان در منابر و آموزشهای خانگی غالب بود. دوره دوم (۱۳۴۱ تا ۱۳۵۷) با آشنایی اولیه با گفتمان تربیت مدرن همراه است، که تحت تأثیر گسترش دانشگاهها و نشریاتی مانند مکتب اسلام رخ داد. در این دوره فعالیتهایی درباره نقش عواطف، حقوق کودک و مقایسه تربیت اسلامی با مدرن انجام گردید، اما همچنان مرزهای سنتی حفظ شد. در دوره سوم (۱۳۵۸ تا ۱۳۸۰) پس از انقلاب اسلامی، توسعه و نظاممندی با رویکرد تبیینی شکل گرفت. انقلاب و جنگ تحمیلی، ارزشهایی مانند ایثار و مقاومت را برجسته کرد و نهادهایی مانند خانواده، مساجد و هیئتها نقش محوری یافتند. نهایتاً دوره چهارم (۱۳۸۱ تاکنون) به تولید دانش تخصصی گرایش دارد. آثار این دوره با رویکردهای میانرشتهای یعنی فقهی، روانشناختی و فلسفی تألیف شدهاند. این دوره با نقد انگارههای غربی به سمت الگوهای بومی حرکت کرده است. نتیجهگیری: حوزه علمیه قم با عبور از مراحل سنتی به تخصصی، توانسته نقش فعالی در تربیت کودک ایفا کند و الگوهایی اسلامی را در برابر چالشهای مدرن ارائه دهد. این تحول، از حفظ پیوند با منابع دینی تا نقد روشمند غربی، نشاندهنده پویایی حوزه است و تأکید بر فطرت و کرامت کودک را بهعنوان پایهای برای فرهنگسازی تقویت کرده است. با این وجود دچار چالشهایی مانند پراکندگی گفتمانی (عدم یکپارچگی نظری)، فقدان مدلهای جامع و فاصله از میدان عمل است که عدم رفع آنها عواقب و تهدیدات جدی در پی دارد. در بعد نظری، پراکندگی گفتمانی باعث سردرگمی مربیان، والدین و سیاستگذاران میشود و اعتماد به الگوهای اسلامی را تضعیف میکند. بدون چارچوب منسجم، حوزه علمیه نمیتواند در برابر گفتمانهای سکولار و لیبرال با پشتوانه علمی و رسانهای قوی رقابت کند. در بعد عملی، فقدان مدلهای کاربردی، تربیت نسلی را به خطر میاندازد که با ارزشهای اسلامی بیگانه است و تحت تأثیر فرهنگهای غیربومی قرار میگیرد. همچنین فاصله با مراکز تربیتی نفوذ حوزه در فرهنگسازی را کم میکند. برگزاری نشستهای منسجم با حضور حوزویان، دانشگاهیان و آموزشوپرورش برای تدوین مدلهای تربیتی، انعقاد تفاهمنامه با مدارس برای اجرای الگوهای اسلامی در آموزش و تولید اپلیکیشنهای تربیتی برای کودکان راهکارهای برونرفت از چالشهاست. | ||
| کلیدواژهها | ||
| کودک؛ مطالعات تربیتی؛ حوزه علمیه قم؛ تطور تاریخی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 18 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 11 |
||