| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 317 |
| تعداد مقالات | 2,363 |
| تعداد مشاهده مقاله | 5,998,630 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,187,532 |
تطور رشتۀ تعلیم و تربیت رسمی ارزشها در سدۀ اخیر حوزۀ علمیۀ قم | ||
| فصلنامه علمی تربیت اسلامی | ||
| دوره 20، شماره 54، دی 1404، صفحه 73-103 اصل مقاله (555.6 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/edu.2026.11369.3103 | ||
| نویسنده | ||
| سید احمد رهنمایی* | ||
| دانشیار گروه علوم تربیتی، عضو هیئت علمی مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: تعلیم و تربیت ارزشها بهمثابۀ یکی از گرایشهاى مهم و اساسى رشتۀ تعلیم و تربیت، در چند دهۀ اخیر در غرب و طی دو دهۀ اخیر در ایران جایگاه برجستهاى را در میان سایر گرایشهاى رایج در دانشگاهها و مراکز علمی داخل و خارج کشور، به خود اختصاص داده است. این گرایش، در شکل عام آن از جمله پیشنیازهای زیربنایی بسیاری از گرایشهای علوم تربیتی تلقی میشود و همچون سایر گرایشها نیاز به رویکردی تخصصی دارد و درک اهمیت آن مقتضی تحصیلات، مطالعات و تحقیقات گسترده و عمیق در این زمینه بهویژه با نگاه تطبیقی است. بر این اساس، سه نفر از طلاب حوزۀ علمیۀ قم تحصیل کرده در دانشگاه مکگیل کانادا پس از فراغت از مقطع دکترای رشتۀ فلسفۀ تعلیم و تربیت با گرایش"فرهنگ و ارزشها در تعلیم و تربیت[1]" و بازگشت به ایران، در بین سالهای 1378-1380، در جایگاه اعضای هیئت علمی گروه علوم تربیتی مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، برای راهاندازی گرایش تعلیم و تربیت ارزشها در مقطع ارشد و تدوین سرفصل دروس این گرایش اهتمام ورزیدند و با جدیت لازم تحقق این امر مهم را دنبال کردند. از آن پس، موسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیe به منظور تکمیل نیروهای علمی و پوشش دادن زمینههای مختلف مباحث تعلیم و تربیت، یکی از دورههای تحصیلی خود در مقطع کارشناسی ارشد را به گرایش "تعلیم و تربیت ارزشها" اختصاص داد و بر آن شد تا ضمن تعیین پنجاه و چهار واحد درسی مشتمل بر دروس مشترک، دروس حوزوی و دروس تخصصی، به انضمام چهار واحد پایاننامه، زمینههای تعمیق و گسترش اندیشۀ تعلیم و تربیت ارزشهای اسلامی را فراهم آورد. یادآوری میشود این اولین بار است که تعلیم و تربیت ارزشها به گنجایش یک گرایش ویژه توسط مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیe برگزار میشود و مؤسسه از میان تمامی مراکز دانشگاهی و حوزوی در این مورد پیشگام بوده است. هدف کلی پژوهش حاضر، بیان اهمیت و آشناسازی مخاطبان با مقاصد و نتایج برگزاری دورههای تعلیم و تربیت ارزشها مبتنی بر فلسفۀ ارزشها در مقاطع ارشد و دکتری است. بدیهی است دستیابی به هدف کلی فوق از طریق تربیت افرادی حاصل می شود که با فلسفۀ ارزشها آشنایی کافی پیدا کرده باشند. بستگى به مبانى، اصول و رویکردهاى جارى در تعلیم و تربیت ارزشها، با بهره بردارى از این گرایش مىتوان بسیاری از ارزشها را معرفى، تبیین، ترویج، فرهنگسازى، جهانىسازى و درونى و نهادینه کرد. به مفاد تعلیم و تربیت ارزشها این خود ارزشها هستند که درمرتبۀ نخست موضوع محورى تعلیم و تربیت قرار مىگیرند. ارزش گذاری مبتنی بر فلسفۀ ارزشهای اسلامی در ساحتهای گوناگون اخلاقی، حقوقی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، بهطور ویژه و در منظومۀ اندیشۀ بشری بهطور عام، جایگاه مهمی را به خود اختصاص داده است. ارزشها در یک نگاه تابعی از باورها به شمار میروند و امری جدای از اصول مترتب بر مبانی نمیباشند. روش پژوهش: برای این مطالعه از رویکرد اکتشافی و روش گزارشی-توصیفی استفاده شده است. یافتهها بیانگر آن است که تعلیم و تربیت ارزشها در ساحتهای ارزش-پایه، با بیان چیستی، چگونگی و چرایی ارزشها و با تکیه بر فلسفۀ ارزشها، زمینه را برای پروراندن ارزشها تا حد نهادینهسازی آنها در ذهن و روان کنشگران این ساحتها فراهم میآورد. در این نوشتار گزارشی توصیفی از وضعیت تطور رشتۀ تعلیم و ارزشها در حوزۀ علمیۀ قم ارائه گردیده است تا با امعان نظر کارشناسان مطالعات خرد و کلان ارزشها در ساحتهای گوناگون ارزش-پایه، مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد و دامنۀ بحث و بررسی در زمینۀ رشتۀ نوبنیاد تعلیم و تربیت ارزشها گسترش یابد. یافتههای پژوهش: هرچند بحث از ارزشها، قدمتی به موازات مباحث اخلاقی، حقوقی، سیاسی، اقتصادی و... دارد، به شکل جدید آن و در قالب رشتۀ دانشگاهی تعلیم و تربیت ارزشها بهویژه در دهههای اخیر در محافل علمی مغرب زمین مورد توجه قرار گرفته است و بسیاری از فعالیتهای تربیتی کشورهای مختلف جهان براساس آن در حال شکلگیری است. رویگردانی از مقولۀ دین و حکمت در برخی از مراکز و نهادهای علمی و فرهنگی غرب و توجه جهشی به مقولۀ ارزش و نقش آن در قلمروهای مختلف علمی و فرهنگی اگرچه در مواردی به دلیل نارسایی و ناکارآمدی آموزهها و شعایر دینی حاکم بر جوامع غربی ممکن است در جای خود امری مطلوب و حایز اهمیت تلقی گردد، لیکن به نظر میرسد دستکم متأثر از بیتوجهی غرب به نقش و جایگاه دین ناب و حکمت راستین در زندگی انسان باشد که رفته رفته این دو عنصر کلیدی و حیاتی را از ساحتهای دینی-اعتقادی و فرهنگی-اجتماعی در غرب نادیده انگاشت و یا به حاشیه راند و پیامدهای ناگواری را برای افراد و جوامع غربی به بار آورد. در نقطۀ مقابل، مطالعات اسلامی حوزۀ ارزشها حکایت از آن دارد که قرآن و رهنمودهای معصومینb به وجوه گوناگون راه شناخت ارزشها و پایبندی به آنها در مقام نظر و عمل، همچنین نشانگان بازشناسی ارزشها از ضد ارزشها را تبیین میکنند تا انسان به آسانی و با اطمینان خاطر، بنا به اقتضای عقل و فطرت خویش ارزشها را دریابد و نسبت به آنها از جنبۀ نظری و عملی وفادار و پایبند بماند. بحث و نتیجهگیری: بدون تردید، گرایش تعلیم و ارزشها در میان سایر گرایشهای زیرمجموعۀ فلسفۀ تعلیم و تربیت از اهمیت و جایگاه بسیار بالایی برخوردار میباشد. با این وصف، تحقیق حاضر نشان میدهد هنوز آنچنان که شایسته و بایستۀ چنین گرایش علمی است، چندان جایگاهی در ردیف درسها و برنامهها و طرحهای آموزشی-پژوهشی حوزوی و دانشگاهی به آن اختصاص داده نشده است. با راهاندازی و تقویت گرایش تعلیم و تربیت ارزشها بهتر میتوان از باب نمونه نسبت به اهداف و راهکارهای شناسایی و ترویج و گسترش ارزشهای اخلاقی، دینی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و زیباشناختی در جامعه آگاهی یافت. بدین ترتیب، با بهرهبرداری از گرایش تعلیم و تربیت ارزشها، بستگی به مبانی، اصول و رویکردهای جاری در تعلیم و تربیت ارزشها، میتوان بسیاری از ارزشها را معرفی، تبیین، فرهنگسازی، جهانیسازی و درونی و نهادینه کرد. به لحاظ نقش برجستهای که برای تعلیم و تربیت ارزشها در نظر گرفته میشود، میتوان اذعان کرد که فلسفۀ ارزشها برای سایر فلسفههای مضاف در قلمرو اخلاق، فرهنگ، اقتصاد، سیاست و... فلسفۀ پیشین به شمار رود. به عبارتی، مبانی و اصول فلسفۀ ارزشها بهمثابۀ پیشفرضهای جاری برای سایر فلسفههای مضاف تلقی خواهد شد. به بیانی دیگر، فلسفۀ ارزشها هویت بخش سایر فلسفههای مضاف خواهد بود و سایر فلسفهها از فلسفۀ ارزشها رنگ و رو خواهند پذیرفت؛ رنگ و روی الهی از فلسفۀ ارزشهای اسلامی و یا رنگ و روی ماتریالیستی و سکولاریستی از فلسفۀ ارزشهای غربی. تشکر و قدردانی: از مدیر مسئول، سردبیر، دبیر اجرایی و کلیۀ همکاران و متصدیان ارجمند فصلنامۀ وزین "تربیت اسلامی" بابت فراهمسازی زمینۀ مقتضی برای نشر این مقاله در آن فصلنامه کمال تقدیر و تشکر را تقدیم میدارم و برای همۀ آن بزرگوران از درگاه الهی آرزوی موفقیت روزافزون دارم. تعارض منافع: به دلیل تک نویسندۀ مسئول موردی ندارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تطور؛ تعلیم و تربیت ارزشها؛ فلسفۀ ارزشها؛ ساحتهای ارزش-پایه | ||
| مراجع | ||
|
منابع
خطیبی، حسین، موسوی نسب، سیدمحمدصادق، و رزاقی، هادی (1391). نقش اسلامىسازى محتواى آموزشى در درونى شدن ارزشهاى اسلامى. معرفت (8)، 179.
https://marifat.nashriyat.ir/node/2574
رهنمایی، سید احمد (1399). تربیت اخلاقی بر مدار همگرایی باورها و ارزشها. پژوهشنامۀ اخلاق، ش48.
رهنمایی، سید احمد (1383). درآمدی بر مبانی ارزشها. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
رهنمایی، سید احمد (1393). رویکردهای قرآن در تعلیم و تربیت ارزشها از منظر تفسیر المیزان. اسلام و پژوهشهای تربیتی. (2)، 12، 5-18
https://eslampajoheshha.nashriyat.ir/node/118
رهنمایی، سید احمد (1403). معیار بنیادین ارزشگذاری در تعلیم و تربیت ارزشها از منظر تفسیر المیزان. قرآنپژوهی، 14(4)، 31-52.
رهنمایی، سیداحمد (1396). مبانی ارزشها. قم: مؤسسۀ ٱموزشی و پژوهشی امام خمینیe و تهران: سمت.
رهنمائی، سیداحمد (1397). رویکرد قرآن در تعلیم و تربیت ارزشها. کرسی ترویجی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
رهنمائی، سیداحمد. (1398 الف). جایگاه رویکرد تقابل در آموزش و پرورش ارزشها از منظر قرآن کریم. کرسی ترویجی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
رهنمائی، سیداحمد. (1398 ب). تعلیم و تربیت ارزشها؛ چیستی و قلمرو آن.کرسی ترویجی، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
رهنمائی، سیداحمد (1403). ساحت شناسی ارزشها در تلازم با ابعاد روان انسان براساس اندیشه علامه طباطبایی در المیزان. نشست علمی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
زارعان، محمدجواد، شاملی، عباسعلی، و رهنمایی، سید احمد (1387). سرفصل رشتۀ تعلیم و تربیت ارزشها (کارشناسی ارشد)، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
زارعان، محمدجواد، ساجدی، ابوالفضل، و خطیبی، حسین (1391). رویکردهای رایج به تربیت ارزشهای دینی و مقایسۀ آنها با رویکرد اسلامی. اسلام و پژوهشهای تربیتی، (2)، 8، 9-31.
https://eslampajoheshha.nashriyat.ir/node/78
شاملی، عباسعلی (1395). آموزش و پرورش ارزشها، چالشی نو در عرصه علوم تربیتی. نشست علمی. قم: مجتمع امین.
شاملی، عباسعلی (1401). نقش کاوشهای خردورزانه و الگوبرداری (تقلید) در شکلگیری نظام باورها و ارزشها: بازخوانی رویکرد علامه مصباح یزدی. اسلام و پژوهشهای تربیتی. (1)، 27، 25-44.
https://eslampajoheshha.nashriyat.ir/node/258
شیخ صدوق، ابیجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی (1385). الخصال، ترجمه و توضیحات یعقوب جعفری، قم: اندیشه هادی.
طباطبایی، سید محمد حسین. (1374). ترجمۀ تفسیر المیزان، ترجمۀ جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، ابونصر حسن بن فضل. (1391). مکارم الأخلاق، ترجمه رشیدی، لطیف و راشدی، سعید، قم، صبح پیروزی.
علوی، سیدحمیدرضا، و حاج غلامرضایی، مهناز (1391). روششناسی آموزش ارزشهای اخلاقی و دینی، اسلام و پژوهشهای تربیتی، سال چهارم، (2)، 8، 107-132.
https://eslampajoheshha.nashriyat.ir/node/82
محسنی (حکمت)، محمدآصف (1392). بررسی و نقد نگاه پستمدرنیسم به تعلیم و تربیت ارزشها، اسلام و پژوهشهای تربیتی، سال پنجم، (1)، 9، 25-52. https://eslampajoheshha.nashriyat.ir/node/89
مصباح یزدى، محمدتقی (1384). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی، قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی.
مصباح یزدى، محمدتقى (1381). فلسفه اخلاق، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدی، محمدتقی (1382). آذرخشی دیگر از آسمان کربلا، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینیu.
Alavi, Sayyed Hamid Reza, Hajj Gholamrezaei, Mahnaz (2012). Methodology of Teaching Moral and Religious Values. Islam and Educational Research. 4, (2), Autumn and Winter . [In Persian]. Bell James W. (2005). “What Value the Postmodern in Values Education?” in Moral Education and Pluralism, P. 16, London: Routledge. Culp Julian, Drerup Johannes, Groot Isolde de, Schinkel Anders, Yacek Douglas (Eds.). (2022). Liberal Democratic Education: A Paradigm in Crisis. Brill Mentis, 33098 Paderborn, Germany. Khatibi, Hossein, Mousavi Nasab, Seyed Mohammad Sadegh, Razaghi, Hadi. (2012). The Role of Islamic Content in Internalizing Islamic Values, Ma’refat, Volume 21, Issue 8, Serial 179, November. [In Persian]. Latifi, Ali. (2018). How to Relate Theory to Practice in Moral Education? A Response from Islamic Philosophy, Conference of “Values-Based Education: Contemporary Trends & Islamic Perspectives”, Qum. https://ivbec.blog.ir/1397/02/23 Misbah Yazdi, Mohammad Taqi. (2002). Philosophy of Ethics, Qom, Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]. Misbah Yazdi, Mohammad Taqi. (2003). Another Thunderbolt from the Sky of Karbala, Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]. Misbah Yazdi, Mohammad Taqi. (2005). Critique and Review of Ethical Schools, Research and Writing: Ahmad Hossein Sharifi, Qom: Publications of Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]. Mohseni (Hekmat), Mohammad Asaf. (2013). Examination and Critique of Postmodernism’s View on the Teaching and Education of Values. Islam and Educational Research, 5, (1). Spring and Summer. [In Persian]. Rahnamaei, S. Ahmad (2004). An Introduction to the Foundations of Values. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]. Rahnamaei, S. Ahmad. (2018). Moral Character Development; ‘Allama Tabatabaei’s Perspective, Conference of Values-Based Education: Contemporary Trends & Islamic Perspectives, Qum. https://ivbec.blog.ir/category/1397/02/21 Rahnamaei, S. Ahmad. (1998). Quranic Transcendent Values, Major Values, Living Perfect Islamic Way, [paper not printed]. Rahnamaei, Sayyed Ahmad. (1999). The Concept of Self-Realization in the Educational Philosophies of John Dewey and Allama Tabatabaei, Ph.D Thesis, Dep. Culture & Values in Education, McGill University, Montreal, Canada. Rahnemaei, Sayyed Ahmad. (2014). Quranic Approaches to Teaching and Educating Values from the Perspective of Tafsir al-Mizan, Islam and Educational Research, Issue 12. [In Persian]. Rahnemaei, Sayyed Ahmad. (2017). Foundations of Values. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute and Tehran: SAMT. [In Persian]. Rahnemaei, Sayyed Ahmad. (2018). Quranic Approach to Teaching and Educating Values. Promotion Chair. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]. Rahnemaei, Sayyed Ahmad. (2019a). The Position of Contradiction Approach in Education of Values from the Perspective of the Holy Quran. Promotion Chair. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]. Rahnemaei, Sayyed Ahmad. (2020). Moral Education Based on the Convergence of Beliefs and Values, Research Journal of Ethics, Issue 48. [In Persian]. Rahnemaei, Sayyed Ahmad. (2024). Domain of Values in Correlation with the Dimensions of Human Psychology Based on Allameh Tabatabai’s Thought in al-Mizan. Academic Meeting. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]. Rahnemaei, Sayyed Ahmad. (2024). Fundamental Criteria for Value Assessment in Teaching and Educating Values from the Perspective of Tafsir al-Mizan. Quran Research. 14 (4), pp. 31-52. [In Persian]. Rahnemaei, Sayyed. (2019b). Teaching and Educating Values: What It Is and Its Scope. Promotion Chair, Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]. Sanders, Cheryl E. (2024). “Lawrence Kohlberg’s Stages of Moral Development”. Encyclopedia of Britannica. Shameli, Abbas Ali. (1999). Toward an Islamic Model of Culture and Values Development: A Study of Sadr’s Theory. Ph.D Thesis, Dep. Culture & Values in Education, McGill University, Montreal, Canada. Shameli, Abbas Ali. (2018). Re-Understanding Lady Fatimah’s Educational Tradition: Her Typical Values Education in the Case of Hasanain, Conference of Values-Based Education: Contemporary Trends & Islamic Perspectives, Qum. https://ivbec.blog.ir/category/1397/02/21 Shameli, Abbasali. (2016). Teaching and Education of Values, a New Challenge in the Domain of Educational Sciences. Academic Meeting. Qom: Amin Complex. [In Persian]. Shameli, Abbasali. (2022). The Role of Thoughtful Inquiry and Imitation in Shaping the System of Beliefs and Values: Revisiting Allameh Misbah Yazdi’s Approach. Islam and Educational Research. 27. Spring and Summer. [In Persian]. Sheikh Saduq, Abu Ja’far Muhammad ibn Ali ibn Hussein ibn Musa ibn Babouyeh Qomi. (2006). Al-Khisal, translated and explained by Yaqoub Jafari, Qom: Andishe Hadi. Tabatabaei, Sayyed Mohammad Hossein. (1995). Translation of Tafsir al-Mizan, Qom, Islamic Publications Office. [In Persian]. Tabarsi, Abu Nasr Hasan ibn Fazl. (2012). Makarem al-Akhlaq, translated by Rashidi, Latif and Rashidi, Said, Qom, Sobhe Pirouzi. [In Persian]. Zarean, M. Javad. (2018). Faith, the Foundation of Values. Conference of “Values-Based Education: Contemporary Trends & Islamic Perspectives”, Qum. Zarean, Mohammad Javad, Sajadi Abolfazl and Khatibi, Hossein. (2012). Common Approaches to the Education of Religious Values and Their Comparison with Islamic Approach. Islam and Educational Research, 8 , (2), Autumn and Winter. [In Persian]. Zarean, Mohammad Javad, Shamli, Abbasali and Rahnemaei, Sayyed Ahmad. (2008). Curricula of the Field of Value Education (Master Level). Qom, Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]. Zarean, Mohammad Javad. (1999). Islamic Values and Their Reflection in the Iranian Elementary Textbooks: Islamization in Post-Revolutionary Iran. Ph.D Thesis, Dep. Culture & Values in Education, McGill University, Montreal, Canada. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 18 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 10 |
||