| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 317 |
| تعداد مقالات | 2,363 |
| تعداد مشاهده مقاله | 5,998,630 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,187,532 |
نقش حوزه علمیه قم در آموزش و پرورش در سده اخیر | ||
| فصلنامه علمی تربیت اسلامی | ||
| دوره 20، شماره 54، دی 1404، صفحه 7-40 اصل مقاله (713.33 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/edu.2026.11319.3096 | ||
| نویسنده | ||
| محمد حسین صاعد رازی* | ||
| عضو هیئت علمی مؤسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در تاریخ تمدن اسلامی، تفکیک نهادی میان علم دینی و علم بشری سابقهای طولانی ندارد و تا قرون متمادی، مراکز آموزشی دینی متولی آموزش طیف وسیعی از دانشها، اعم از علوم نقلی، عقلی و تجربی بودهاند. در ایران نیز، حوزههای علمیه و مدارس دینی نقش محوری در آموزش عمومی و عالی ایفا میکردند و بسیاری از دانشمندان بزرگ، همزمان صاحبنظر در دین و علوم گوناگون بودند. با این حال، از اواخر دوره قاجار و بهویژه در عصر پهلوی، بهتدریج فرایند تفکیک نهاد دین از نظام رسمی آموزش و پرورش شکل گرفت و الگوی آموزشی غربمحور جایگزین الگوی سنتی شد. این تحول، اگرچه موجب گسترش آموزش نوین گردید، اما به تضعیف حضور دین و ارزشهای دینی در نظام تعلیم و تربیت انجامید. در چنین بستری، حوزه علمیه قم به عنوان مهمترین مرکز علمی شیعه، همواره تلاش کرده است نقش تاریخی و تمدنی خود را در عرصه تعلیم و تربیت حفظ و بازتعریف کند. اهمیت بررسی این نقش از آن جهت است که آموزش و پرورش یکی از اصلیترین عرصههای تحقق تربیت دینی و انتقال ارزشهای اسلامی به نسل جدید به شمار میآید. هدف اصلی این پژوهش، ترسیم تصویری جامع و تحلیلی از نقشآفرینی حوزه علمیه قم در آموزش و پرورش ایران در سده اخیر و تبیین سیر تحول این نقش در دورههای مختلف تاریخی است. پژوهش میکوشد نشان دهد که این نقشآفرینی چگونه از فعالیتهای پراکنده و فردمحور به تعاملات ساختارمند و نهادمند تبدیل شده و چه فراز و نشیبهایی را تجربه کرده است. روش: پژوهش حاضر از نظر روششناسی، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات اسنادی و تاریخی است. دادههای تحقیق از طریق بررسی اسناد رسمی، تفاهمنامهها، گزارشهای نهادی، مصوبات قانونی، آثار مکتوب، خاطرات و تحلیلهای مرتبط با تعامل حوزه علمیه قم و وزارت آموزش و پرورش گردآوری شده است. در این پژوهش، با رویکرد تاریخی-تحلیلی، تحولات نقش حوزه علمیه قم در آموزش و پرورش طی سده اخیر در قالب پنج دوره زمانی متمایز بررسی شده است. این دورهبندی براساس نقاط عطف نهادی، تغییرات ساختاری، و تحولات سیاستگذاری در هر مقطع صورت گرفته است. در مرحله توصیف، مهمترین اقدامات، نهادها، افراد تأثیرگذار و برنامههای مشترک حوزه و آموزش و پرورش در هر دوره شناسایی و گزارش شده و در مرحله تحلیل، میزان اثرگذاری، سطح نهادمندی، و جهتگیری کلان این تعاملات مورد ارزیابی قرار گرفته است. روش تحلیل دادهها، تحلیل کیفی و مقایسهای بوده و تلاش شده است ضمن پرهیز از نگاه صرفاً گزارشمحور، الگوهای غالب، روندهای صعودی یا نزولی و چالشهای پایدار تعامل حوزه و آموزش و پرورش استخراج شود. این روش امکان ارائه تصویری کلان از سیر تطور نقش حوزه علمیه قم و ارزیابی جایگاه کنونی آن در نظام آموزش و پرورش کشور را فراهم ساخته است. نتایج: یافتههای پژوهش نشان میدهد که نقش حوزه علمیه قم در آموزش و پرورش طی سده اخیر را میتوان در پنج دوره اصلی تبیین کرد. دوره نخست، دوران پیش از انقلاب اسلامی است که نقش حوزه عمدتاً بهصورت پراکنده و فردمحور و در واکنش به گسترش نظام آموزشی سکولار شکل گرفت؛ هرچند در سالهای پایانی این دوره، با فعالیتهای شهیدان بهشتی، باهنر و مطهری، همکاریهای مؤثرتری در حوزه تألیف کتابهای درسی و تأسیس مدارس دینی-نوین پدید آمد. دوره دوم، از پیروزی انقلاب اسلامی تا سال ۱۳۸۵، دوره همگرایی ارزشی و تلاش برای اسلامیسازی آموزش و پرورش است. در این مقطع، دین مسئولیت اجتماعی آشکارتری یافت و حضور حوزویان در بازنگری محتوای درسی، ساختارهای تربیتی و نهادهای تصمیمساز افزایش یافت، هرچند این تعاملات هنوز فاقد انسجام نهادی کامل بود. دوره سوم، با تشکیل ستاد همکاریهای حوزههای علمیه و آموزش و پرورش از سال ۱۳۸۵، نقطه عطفی در ساختارمند شدن این تعاملات محسوب میشود. در این دوره، همکاریها در قالب کمیتههای تخصصی، تفاهمنامهها، همایشها و برنامههای مشترک در حوزههای نیروی انسانی، پژوهش، تألیف کتب درسی و فعالیتهای پرورشی توسعه یافت. دوره چهارم، دوره تثبیت نسبی و تلاش برای نهادینهسازی همکاریها در سطوح استانی و ملی است و دوره پنجم، از سال ۱۳۹۵ تاکنون، دوره گسترش سیاستگذاریها و اجرای گسترده طرحهای مشترک با رویکرد راهبردی و کلان محسوب میشود. بحث و نتیجهگیری: تحلیل سیر تاریخی نقش حوزه علمیه قم در آموزش و پرورش نشان میدهد که این نقشآفرینی، روندی تدریجی و عمدتاً صعودی داشته است. حوزه علمیه قم توانسته است از جایگاه کنشگری واکنشی و محدود، به یک بازیگر نهادی و اثرگذار در سیاستگذاری، برنامهریزی و اجرای بخشی از فعالیتهای تربیتی نظام آموزش و پرورش ارتقا یابد. شکلگیری ستاد همکاریها و تدوین اسناد راهبردی را میتوان از مهمترین دستاوردهای این فرایند دانست. با این حال، نتایج پژوهش حاکی از آن است که علیرغم دستاوردهای قابل توجه، فاصله معناداری میان وضعیت موجود و وضعیت مطلوب تعامل حوزه و آموزش و پرورش وجود دارد. چالشهایی همچون محدودیت ظرفیتهای اجرایی، ناهماهنگیهای نهادی، تغییرات مدیریتی، و عدم بهرهبرداری کامل از توان علمی و پژوهشی حوزه، مانع از تحقق حداکثری اهداف شده است. بر این اساس، تقویت پیشنیازهای نهادی، بالفعلسازی ظرفیتهای بالقوه حوزههای علمیه، تربیت نیروی انسانی متخصص و متناسب با نیازهای آموزش و پرورش، و رفع موانع ساختاری و فرهنگی، از مهمترین الزامات ارتقای نقش حوزه علمیه قم در این عرصه به شمار میآید. تحقق این اهداف میتواند به تعمیق تربیت اسلامی و ارتقای کیفیت نظام تعلیم و تربیت کشور منجر شود. تقدیر و تشکر: نویسنده بر خود لازم میداند از کلیه اندیشمندان، پژوهشگران و مدیران حوزه علمیه قم و وزارت آموزش و پرورش که اسناد، تجربیات و دیدگاههای آنان در انجام این پژوهش مؤثر بوده است، قدردانی نمایند. تعارض منافع: نویسندگان اعلام میدارند که در انجام این پژوهش هیچگونه تعارض منافع شخصی یا سازمانی وجود نداشته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| حوزه علمیه قم؛ آموزش و پرورش؛ تعلیم و تربیت اسلامی؛ تعامل نهادی؛ سده اخیر | ||
| مراجع | ||
|
منابع
اعرافی، علیرضا (۱۳۹۵). حوزه علمیه؛ چیستی، گذشته، حال، آینده. قم: مؤسسه اشراق و عرفان.
اعتصامی، محمدمهدی (۱۳۹۴، ۲۹ دی). نشست علمی «درس آموزش دین در نظام تربیت رسمی کشور و چالشهای آن». انجمن علمی تعلیم و تربیت اسلامی حوزه.
حسینزاده شانهچی، حسن (۱۳۸۸). تاریخ آموزش در اسلام (چاپ اول). قم: انتشارات بینالمللی المصطفی.
حیدری، غلامحسین (بیتا). مصاحبه.
ذوعلم، علی (بیتا). مصاحبه (دبیر سابق ستاد همکاریها).
رودسری، حسین (۱۳۹۰). الگوی حضور؛ نگاهی به سیره شهید بهشتی در عرصه تعلیم و تربیت. تهران: مدرسه.
سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی (۱۳۸۷). شهید بهشتی و آموزش و پرورش. تهران: مدرسه.
شلبی، احمد (۱۳۶۱). تاریخ آموزش در اسلام (ترجمه محمدحسین ساکت). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
صاعد رازی، محمدحسین (۱۳۹۶). درآمدی بر نحوه تعامل حوزه علمیه و آموزش و پرورش. تهران: شورای تخصصی حوزویِ شورای عالی انقلاب فرهنگی.
لطیفی، علی (بیتا). مصاحبه.
محمدیان، محیالدین بهرام (بیتا). مصاحبه (رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی).
ملکی، مجتبی (بیتا). مصاحبه (دبیر ستاد همکاریها و مشاور وزیر آموزش و پرورش).
حلقه وصل. (۱۳۸۵–تاکنون). از شماره ۱ تا ۱۸.
فصلنامه پژوهشهای تربیت اسلامی.(۱۳۸۶). سال دوم، شمارههای ۲ و ۳.
در یک نگاه: گزارش عملکرد دبیرخانه ستاد همکاریها تا تیر ۱۳۹۴.(۱۳۹۴).
کارنامه چهارساله: گزارشی از عملکرد ستاد همکاریهای وزارت آموزش و پرورش و حوزههای علمیه (۱۳۸۵–۱۳۸۹). (بیتا).
References Arefi, A. (2016). Hawza; essence, past, present, future. Qom, Iran: Eshraq & Erfan Institute. [In Persian] E’tesami, M. M. (2015, January 18). Scientific session: Teaching religion in the formal education system and its challenges [Conference]. Islamic Education Association, Hawza. [In Persian] Hoseinzadeh Shanechi, H. (2009). History of education in Islam (1st ed.). Qom, Iran: Al-Mustafa International Publications. [In Persian] Heydari, G. H. (n.d.). Interview with the author [Interview]. [In Persian] Zoaʿalm, A. (n.d.). Interview with the author [Interview; former Secretary of the Cooperation Headquarters]. [In Persian] Roodsari, H. (2011). Model of presence: A look at Martyr Beheshti’s approach to education and training. Tehran, Iran: Madreseh Publishing. [In Persian] Organization for Educational Research and Planning. (2008). Shahid Beheshti and education. Tehran, Iran: Madreseh Cultural Institute. [In Persian] Shalabi, A. (1976). History of education in Islam (M. H. Sāket, Trans.). Tehran, Iran: Daftare Nashre Farhange Eslāmī. [In Persian] Saed Razi, M. H. (2017). An introduction to the interaction between the Hawza (seminary) and the Ministry of Education. Tehran, Iran: Council of Specialized Hawza Affairs, Supreme Council of the Cultural Revolution. [In Persian] Latifi, A. (n.d.). Interview with the author [Interview]. [In Persian] Mohammadian, M. B. (n.d.). Interview with the author [Interview; former head of the Organization for Educational Research and Planning]. [In Persian] Maleki, M. (n.d.). Interview with the author [Interview; Secretary of the Cooperation Headquarters and Advisor to the Minister of Education]. [In Persian] Halghe-ye Vasl. (2006–present). Issues 1–18. [In Persian] Islamic Education Research Quarterly. (2007). Islamic Education Research Quarterly, 2(2–3). [In Persian] Dar Yek Negah: Performance Report of the Secretariat of the Cooperation Headquarters up to July 2015. (2015). Retrieved from https://www.isna.ir/news/98102620445/[In Persian]
FourYear Report: Performance of the Secretariat of the Ministry of Education and Hawzas (2006–2010). (2011). Tehran, Iran: Ministry of Education, Organization for Educational Research and Planning. Retrieved from https://www.ketabium.com/product/1103623/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%85%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%AAD%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4D%D9%88D%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%B4D%D9%88%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87D%D9%87%D8%A7%DB%8CD%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%8713891385?utm_source=chatgpt.com). [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 18 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 12 |
||