| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 322 |
| تعداد مقالات | 2,423 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,135,594 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,266,485 |
مؤلفههای سرمایه اجتماعی و رشد اقتصادی در کشورهای اسلامی: رویکرد رگرسیون پانل کوانتایل | ||
| جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی | ||
| مقاله 4، دوره 23، شماره 49، فروردین 1405، صفحه 149-183 اصل مقاله (898.78 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/jee.2026.11348.2551 | ||
| نویسندگان | ||
| زهرا ایزدی عهد؛ مریم شریف نژاد* ؛ احمد سرلک؛ علی شیخی مهرآبادی | ||
| گروه اقتصاد، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در دو دهه اخیر، توجه پژوهشگران و سیاستگذاران اقتصادی به نقش سرمایه اجتماعی در تبیین تفاوتهای رشد اقتصادی میان کشورها به طرز چشمگیری افزایش یافته است (هالدانه و هالپرن، 2025). سرمایه اجتماعی بهعنوان مفهومی چند بُعدی، روابط متقابل میان افراد و گروهها، اعتماد اجتماعی، شبکههای اجتماعی و میزان مشارکت مدنی را دربرمیگیرد و تأثیر بالقوه و مستقیمی بر عملکرد اقتصاد کلان کشورها دارد (خیو و همکاران، 2024؛ جانتون دروزدوسکا و ماجوسکا، 2015). اعتماد اجتماعی نیز بهعنوان یکی از مؤلفههای اصلی سرمایه اجتماعی، نقشی بیبدیل در رشد اقتصادی ایفا میکند و با کاهش هزینههای مبادلاتی، تسهیل همکاریهای اقتصادی در سطوح مختلف (هالدانه و هالپرن، 2025؛ رحیمی و همکاران، 2023)؛ زمینهساز نوآوری، انتقال دانش و شکلگیری سرمایهگذاریهای اقتصادی است (هالدانه و هالپرن، 2025؛ خیو و همکاران، 2024). شبکههای قوی اجتماعی نیز میتوانند سرمایه انسانی و شغلی را بهینه کنند و موجب تسریع در حل مشکلات جمعی، تبادل منابع و تسهیم ریسک در اقتصاد شوند (سویسونگ و سوکساواز، 2025؛ خینگ و همکاران، 2021). در مقابل، ادراک فساد بهعنوان عنصری ناسازگار با سرمایه اجتماعی مطرح میشود و جوامع با سطح بالای فساد ادراک شده، معمولاً با کاهش اعتماد اجتماعی، ضعف نهادها و کاهش سرمایهگذاری مواجه هستند (روبانی، 2021). هدف اصلی مطالعه حاضر، بررسی اثر مؤلفههای سرمایه اجتماعی بر رشد اقتصادی کشورهای اسلامی منتخب با رویکرد پانل کوانتایل است. برای دستیابی به این هدف، از بین 57 کشور عضو سازمان همکاری اسلامی، منتخبی از کشورهای اسلامی شامل ۲۶ کشور، با توجه به دسترسی به همه دادههای مورد نیاز، در طی دوره زمانی 2000 تا 2022 انتخاب شدهاند. تحقیق حاضر به بررسی عوامل کنترلکننده مانند شاخص آموزش، نرخ مشارکت زنان و دیگر متغیرهای کنترلی نیز پرداخته است؛ زیرا این عوامل میتوانند تأثیر قابل توجهی بر تعامل میان سرمایه اجتماعی و رشد اقتصادی داشته باشند. بدون لحاظ کردن آنها در مدلهای تحت بررسی، تحلیلهای اقتصادی ناقص و گاه گمراهکننده خواهد بود. روش: متغیرهای مستقل مورد استفاده در این مطالعه از طریق تجزیه و تحلیل ادبیات نظری و تجربی در این حوزه انتخاب شدند. جهت بررسی نقش مؤلفههای سرمایه اجتماعی بر رشد اقتصادی، منتخبی از کشورهای اسلامی (شامل ایران، عراق، ارمنستان، آذربایجان، بنگلادش، بنین، کامرون، مصر، گابن، اندونزی، اردن، قزاقستان، کویت، قرقیزستان، لبنان، مالزی، مالی، مراکش، پاکستان، قطر، عربستان سعودی، تاجیکستان، تونس، ترکیه، ازبکستان و یمن) در نظر گرفته شدهاند. در جدول 1، متغیرهای مستقل و وابسته در این پژوهش توصیف و خصوصیات آماری شامل میانگین، انحراف استاندارد، مینیمم، ماکسیمم و تعداد مشاهدات ارائه شده است. طبق دادههای جدول 1، میانگین رشد سرانه در کشورهای منتخب عضو سازمان همکاری اسلامی برابر با 814/7638 دلار است. رگرسیون پانل کوانتایل در سال 1978 توسط کونکر و بست معرفی شده که ترکیبی از تحلیل دادههای پانلی و رگرسیون کوانتایل را ارائه میدهد. این روش براساس یک تابع چندکی شرطی، مقادیر خطای مطلق را در متغیرها با توزیع نامتقارن به حداقل میرساند و امروزه در مطالعات متعدد اقتصادی و مالی بهکار گرفته میشود (آفولابی و ندامسا، 2025). این رویکرد بهطورخاص برای پژوهشهایی که بر نابرابری، رفتار گروههای مختلف درون جامعه، یا واکنشهای نامتقارن تمرکز دارند، بینشهای ارزشمندی فراتر از تحلیلهای مبتنی بر میانگین ارائه میدهد (آفولابی و ندامسا، 2025). نتایج: نتایج برآورد رگرسیون پانل کوانتایل (در جدول 7) حاکی از روابط ناهمگن متغیرهای توضیحی با تولید ناخالص داخلی سرانه در سطوح مختلف توزیع شرطی است. تأثیر مثبت و معنادار متغیر شاخص مشارکت جامعه مدنی (CSPI)، (آماره احتمال کمتر از 5 صدم) در تمام کوانتایلها به غیر از کوانتایل 75/0 مشهود است و نشاندهنده نقش فزاینده جامعه مدنی در اقتصادهای ضعیفتر (بهلحاظ تولید ناخالص داخلی سرانه پایینتر) است. متغیر اعتماد اجتماعی (ST)، اثر مثبت و معنادار (05/0> p) را در تمام سطوح کوانتایل نشان میدهد. از طرفی متغیر شاخص شبکههای اجتماعی (SN) تأثیر دوگانهای در طول چندکها دارد. شاخص درک فساد (CP) با ضرایب مثبت و معنادار در کوانتایلهای 50/0 Q و 75/0 Q، تأییدکننده تأثیر بازدارنده فساد بر رشد و عملکرد اقتصای در سطوح متوسط اقتصادی است. همچنین متغیر نرخ مشارکت اقتصادی زنان (PRF) با اثر مثبت یکنواخت و معنادار در کوانتایلهای 50/0 Q، 25/0 Q و 50/0 Q؛ تبیینکننده اوج تأثیر مشارکت اقتصادی زنان در اقتصادهای کمبرخوردار (از لحاظ تولیدناخالص داخلی سرانه) است که این نتیجه بر اهمیت مشارکت اقتصادی زنان در مراحل اولیه رشد اقتصادی تأکید میکند. شاخص آموزش (ED) تقریباً در تمام کوانتایلها (بهجز 50/0 Q)، اثر مثبت و معنادار خود را بر متغیر تولید ناخالص داخلی سرانه نشان میدهد که بیانکننده نقش محوری آموزش سرمایه انسانی در اقتصادهای با توسعه متوسط و بالاست. متغیر نرخ باروری (FR) دارای ضریب منفی در تمامی سطوح کوانتایلهاست. بحث و نتیجهگیری: یافتههای اصلی این پژوهش حاکی از آن است که اعتماد اجتماعی (ST) بهعنوان تنها متغیر دارای اثر مثبت و معنادار در تمامی کوانتایلها (05/0 تا 95/0)، نقش بنیادینی در تسهیل همکاریهای اقتصادی و کاهش هزینههای مبادله ایفا میکند. در مقابل، شبکههای اجتماعی (SN) رفتار دوگانهای نشان میدهند؛ بهطوریکه اثر مثبت آن در اقتصادهای کمبرخوردار (کوانتایل 05/0) و اثر منفی آن در سطوح پیشرفته رشد (کوانتایل 95/0) که احتمالاً ناشی از تبدیل شبکهها به کانالهای رانتجویانه در غیاب نهادهای کارآمد میباشد. مشارکت جامعه مدنی (CSPI) بهویژه در اقتصادهای ضعیفتر (کوانتایل 05/0) اثر تقویتی قویتری بر رشد اقتصادی دارد. همچنین، ادراک فساد (CP) بهگونهای معنادار، رشد اقتصادی را در سطوح میانی (کوانتایل 50/0۰) مهار میکند. در میان متغیرهای کنترلی، شاخص توسعه انسانی (HDI) قویترین اثر فزآینده خود را در اقتصادهای پیشرفته (کوانتایل 95/0) دارد که نشاندهنده بازدهی تصاعدی سرمایهگذاری در کیفیت نیروی انسانی در مراحل بالای توسعه است. ازاینرو، با توجه به یافتههای پژوهش، پیامدهای سیاستی زیر پیشنهاد میشوند. سیاستگذاری در کشورهای عضو OIC باید متناسب با سطح رشد اقتصادی آنها تفکیک شوند. سیاستگذاری در کشورهای کمبرخوردار عضو OIC باید با تمرکز بر تقویت نهادهای مدنی، کنترل فوری نرخ باروری و بیکاری، و سرمایهگذاری در آموزش پایه باشد. سیاستگذاری در کشورهای عضو OIC با رشد اقتصادی بالاتر، باید انتقال منابع از شبکههای غیررسمی به نهادهای شفاف و بهینهسازی سرمایهگذاری در توسعه انسانی باشد. تعارض منافع: تعارض منافع ندارم. | ||
| کلیدواژهها | ||
| سرمایه اجتماعی؛ رشد اقتصادی؛ کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی؛ پانل کوانتایل؛ اعتماد اجتماعی | ||
| مراجع | ||
|
منابع
امیری، حسین، نجفینژاد، محمود، موسوی، سیده محدثه، و حسنی، محمدحسین (1399). جریانی از سرمایه اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن در ایران. برنامهریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 11(43)، 89-124. https://doi.org/10.22054/qjsd.2020.50732.1957
چراغی، بابک، ترابی، تقی، محمدی، تیمور، و تقوی، مهدی (1398). بررسی عوامل عدم تحقق رشد اقتصادی پایدار از منظر سرمایه اجتماعی در اقتصاد ایران. پژوهشهای رشد و توسعه اقتصادی، 9(34)، 77-98. https://doi.org/10.30473/egdr.2018.40618.4846
رحمانی فضلی، هادی، نیکنام، فتانه، آسایش، حمید، و شمساللهی، رضا (1402). تأثیر سرمایه اجتماعی بر رشد اقتصادی: در منتخب کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه. مطالعات توسعه اجتماعی-اقتصادی، 1(2)، 1-18. https://doi.org/10.22051/ijosed.2024.47502.1041
طهرانچیان، امیر منصور، و خباز، سیده مهسا (1403). نقش سرمایه اجتماعی در دوران دفاع مقدس در رشد اقتصادی کشور. همایش ملی بسیج مردم و منابع ملی در دفاع مقدس، تهران. https://civilica.com/doc/2308427
کمالی دهکردی، پروانه، نظری زانیانی، علی، مکیان، سید نظام الدین، و دهقانی شاهزاده بیگمی، فاطمه (1398). اثر انواع سرمایه بر رشد اقتصادی استانهای منتخب ایران. سیاستهای راهبردی و کلان، 7(25)، 58-66. https://doi.org/10.32598/JMSP.7.1.66
معبودی، رضا، دره نظری، زینب (1400). تحلیلی از سهم سرمایه اجتماعی در رشد اقتصادی در ایران طی دوره 1381-1398. مدیریت سرمایه اجتماعی، 8(4)، 633-663. https://doi.org/10.22059/jscm.2021.331802.2219
Reference Afolabi, A. C., & Ndamsa, D. T. (2025). Revisiting the impact of trade integration on poverty reduction in ECOWAS: A panel quantile regression analysis. The Journal of International Trade & Economic Development, 1-28. https://doi.org/10.1080/09638199.2025.2459912 Amin, M. (2024). The influence of social capital, human capital, and natural capital on economic growth and community welfare. JPPI (Jurnal Penelitian Pendidikan Indonesia), 10(3), 528-535. https://doi.org/10.29210/020242709 Amiri, H., Najafī-Nejād, M., Mousavī, S. M., & Hassanī, M. H. (1399 [2020/2021]). Jarīānī az Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī va ‘Avāmil-i Mu’athir bar Ān dar Īrān [A stream of social capital and factors affecting it in Iran]. Barnāmah-rīzī-yi Rafāh va Tawsi‘ah-yi Ijtimā‘ī, 11(43), 89-124. https://doi.org/10.22054/qjsd.2020.50732.1957 [In Persian] Bah, I. A. (2023). The relationship between education and economic growth: A cross-country analysis. Research, Society and Development, 12(5), e19312540522-e19312540522. https://doi.org/10.33448/rsd-v12i5.40522 Brown, A. D. (2024). Social capital, trust(s), corruption, and public attitudes toward immigrants: Evidence from East and Southeast Asia. Journal of Global and Area Studies, 8(2), 1-21. https://doi.org/10.31720/jga.8.2.1 Burt, R. S. (2009). The contingent value of social capital. In Knowledge and social capital (pp. 255-286). Routledge. https://doi.org/10.2307/2393923 Carey, I. (2024). A study of the impact of social trust on economic growth and defining a potential threshold for ‘high trust’ in economic research. https://creativematter.skidmore.edu/econ_studt_schol/170 Cheraghī, B., Torābī, T., Mohammadī, T., & Taqavī, M. (1398 [2019/2020]). Barrisī-yi ‘Avāmil-i ‘Adam-i Taḥaqquq-i Rushd-i Iqtisādī-yi Pāydār az Manẓar-i Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī dar Iqtisād-i Īrān [Investigating the factors of unsustainable economic growth from the perspective of social capital in Iran]. Pazhūhish-hā-yi Rushd va Tawsi‘ah-yi Iqtisādī, 9(34), 77-98. https://doi.org/10.30473/egdr.2018.40618.4846 [In Persian] Doğan, B., & Akyüz, M. (2017). Female labor force participation rate and economic growth in the framework of Kuznets Curve: Evidence from Turkey. Review of Economic and Business Studies, 10(1), 33-54. https://doi.org/10.1515/rebs-2017-0047 Dunaev, B. B. (2025). Inflation dynamics in the country’s economy. Cybernetics and Systems Analysis, 61(1), 95-105. https://doi.org/10.1007/s10559-025-00748-0 Francois, P., & Zabojnik, J. (2005). Trust, social capital, and economic development. Journal of the European Economic Association, 3(1), 51-94. https://doi.org/10.1162/1542476053295304 Haldane, A., & Halpern, D. (2025). Social capital 2025: The hidden wealth of nations. https://demos.co.uk/wp-content/uploads/2025/01/Social-Capital-2025_The-Hidden-Wealth-of-Nations.pdf Hanushek, E. A. (2013). Economic growth in developing countries: The role of human capital. Economics of Education Review, 37, 204-212. https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2013.04.005 Integrated Values Surveys. (2024). Share of people agreeing with the statement “most people can be trusted” – Integrated Values Surveys [Dataset]. Retrieved July 12, 2025 from https://archive.ourworldindata.org/20250701-112923/grapher/self-reported-trust-attitudes.html (archived on July 1, 2025) Iyer, S., Kitson, M., & Toh, B. (2005). Social capital, economic growth and regional development. Regional Studies, 39(8), 1015-1040. https://doi.org/10.1080/00343400500327943 Jantoń-Drozdowska, E., & Majewska, M. (2015). Social capital as a key driver of productivity growth of the economy: Across-countries comparison. Equilibrium. Quarterly Journal of Economics and Economic Policy, 10(4), 61-83. https://doi.org/10.12775/equil.2015.035 Jha, J., & Kelley, E. J. (2023). Returns to relationships: Social capital and household welfare in India. Social Sciences, 12(3), 184. https://doi.org/10.3390/socsci12030184 Kamalī-Dehkordī, P., Narī Zānīānī, A., Makīān, S. N., & Dehghānī Shāhzādah Baygumī, F. (1398 [2019/2020]). Asar-i Anvā‘-i Sarmāyah bar Rushd-i Iqtisādī-yi Ustānhā-yi Muntakhab-i Īrān [The effect of different types of capital on the economic growth of selected provinces of Iran]. Sīyast-hā-yi Rāhbardī va Kalān, 7(25), 58-66. https://doi.org/10.32598/JMSP.7.1.66 [In Persian] Lin, N. (2001). Social capital: A theory of social structure and action. Cambridge University Press. http://dx.doi.org/10.1017/CBO9780511815447 Lin, N., Cook, K. S., & Burt, R. S. (Eds.). (2001). Social capital: Theory and research. Transaction Publishers. Maboodī, R., & Darreh Nazarī, Z. (1400 [2021/2022]). Taḥlīlī az Sahm-i Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī dar Rushd-i Iqtisādī dar Īrān Ṭī-yi Dawrah-yi 1381-1398 [An analysis of the contribution of social capital to economic growth in Iran during the period 2002-2019]. Modīriyyat-i Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī, 8(4), 633-663. https://doi.org/10.22059/jscm.2021.331802.2219 [In Persian] Mauro, L., Pigliaru, F., & Carmeci, G. (2023). Decentralization, social capital, and regional growth: The case of the Italian North-South divide. European Journal of Political Economy, 78, 102363. https://doi.org/10.1016/j.ejpoleco.2023.102363 Mohammadi, H., & Mahmoudi, M. (2017). Reviews of mutual interest rate effects to macroeconomic variables in Islamic and un-Islamic countries. Journal of Economic Modeling Research - Kharazmi University, 8(28), 103-138. http://dx.doi.org/10.29252/jemr.7.28.103 Mustafa, G., & Bano, N. (2020). The Organization of Islamic Cooperation (OIC): Challenges for the Islamic World. Journal of Development and Social Sciences, 1(1), 1-11. https://doi.org/10.47205/jdss.2020(1-I)1 Notolegowo, H. K., & Saleh, S. (2019). Social capital and economic growth: Empirical evidence from OIC countries. AL-IQTISHAD: Journal of Islamic Economics, 11(2), 229-242. https://doi.org/10.15408/aiq.v11i2.10931 Pilatin, A., & Hacıimamoğlu, T. (2023). The relationship between social capital and economic growth on a provincial and regional basis. Economics and Business Review, 9(3), 153-180. https://doi.org/10.18559/ebr.2023.3.799 Pons, M., & Melly, B. (2022). Stata commands to estimate quantile regression with panel and grouped data. In Swiss Stata Conference 2022 (No. 05). Stata Users Group. http://repec.org/csug2022/Melly-Bern2022-mdqr.pdf Ponzetto, G. A., & Troiano, U. A. (2025). Social capital, government expenditures, and growth. Journal of the European Economic Association, 23(2), 632-681. https://doi.org/10.1093/jeea/jvae043 Portes, A. (2024). Social capital: Its origins and applications in modern sociology. In New critical writings in political sociology (pp. 53-76). https://doi.org/10.4324/9781003572923-6 Rahimi, A., Garshasbi Fakhr, S. G. F., & Asayesh, H. (2023). Effect of trust on economic growth in selected countries with high and low levels of corruption. International Journal of New Political Economy, 4(2), 173-195. https://doi.org/10.48308/jep.4.2.173
Rahmānī Fażlī, H., Nīknām, F., Āsāyesh, H., & Shamsollāhī, R. (1402 [2023/2024]). Ta’thīr-i Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī bar Rushd-i Iqtisādī: Dar Muntakhab-i Kishvar-hā-yi Tawsi‘ah Yāftah va Dar Ḥāl-i Tawsi‘ah [The impact of social capital on economic growth: In selected developed and developing countries]. Muṭāli‘āt-i Tawsi‘ah-yi Ijtimā‘ī-Iqtisādī, 1(2), 1-18. https://doi.org/10.22051/ijosed.2024.47502.1041 [In Persian] Ritchie, H., Mathieu, E., Roser, M., & Ortiz-Ospina, E. (2023). Internet. OurWorldInData.org. Retrieved from https://ourworldindata.org/internet Robbani, D. (2021). The effect of FDI and corruption to human development in OIC countries. Tazkia Islamic Finance and Business Review, 15(1). https://doi.org/10.30993/tifbr.v15i1.265 Rusfiana, Y., & Kurniasih, D. (2024). The role of civil society organizations in promoting social and political change in Indonesia. Journal of Ethnic and Cultural Studies, 11(3), 187-207. https://doi.org/10.29333/ejecs/2154 Slingerland, W. (2021). Social capital, corrupt networks, and network corruption. In Corruption networks: Concepts and applications (pp. 9-27). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-030-81484-7_2 Soithong, P., & Suksawas, W. (2025). Harnessing social capital for inclusive growth: Lessons from Wang Itok, Phitsanulok. Journal of Community Development Research (Humanities and Social Sciences), 18(1), 18-32. https://doi.org/10.69650/jcdrhs.2025.832 Solarin, S., Kilic, C., Akcan, A. T., & Kazak, H. (2025). The role of ICT, human capital and economic growth on sustainable forest management: Evidence from panel cointegration and Fourier causality tests. International Forestry Review, 27(1), 111-128. https://doi.org/10.1505/146554825839764931 Song, J. S., Ngnouwal Eloundou, G., Bitoto Ewolo, F., & Ondoua Beyene, B. (2024). Does social media contribute to economic growth? Journal of the Knowledge Economy, 15(2), 8349-8389. https://doi.org/10.1007/s13132-023-01419-1 Sulaeman, S., & Ninglasari, S. Y. (2022). The nexus between financial inclusion and economic growth in the Organization of Islamic Cooperation (OIC) countries. Journal of Business and Political Economy: Biannual Review of the Indonesian Economy, 4(1). http://dx.doi.org/10.46851/132 Tehrānchīān, A. M., & Khabbāz, S. M. (1403 [2024/2025]). Naqsh-i Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī dar Dawrān-i Difā‘-i Muqaddas dar Rushd-i Iqtisādī-yi Kishvar [The role of social capital during the Sacred Defense era in the economic growth of the country]. Hamāyish-i Millī-yi Basīj-i Mardum va Manābi‘-i Millī dar Difā‘-i Muqaddas, Tehran. https://civilica.com/doc/2308427 [In Persian] UNDP, Human Development Report. (2025). Average years of schooling – UNDP [Dataset]. Retrieved July 12, 2025 from https://archive.ourworldindata.org/20250624-125417/grapher/average-years-of-schooling.html (archived on June 24, 2025) V-Dem. (2025). Civil society participation index – V-Dem [Dataset]. Retrieved July 12, 2025 from https://archive.ourworldindata.org/20250710-194922/grapher/civil-society-participation-index.html (archived on July 10, 2025) Woolcock, M., & Narayan, D. (2000). Social capital: Implications for development theory, research, and policy. The World Bank Research Observer, 15(2), 225-249. https://doi.org/10.1093/wbro/15.2.225 Xing, L., Ai, X., Ren, J., & Wang, D. (2021). Network-based driving force of national economic development: A social capital perspective. Entropy, 23(10), 1276. https://doi.org/10.3390/e23101276 Xue, X., Reed, W. R., & van Aert, R. C. (2023). Social capital and economic growth: A meta-analysis. Journal of Economic Surveys. https://doi.org/10.1111/joes.12660 Zhao, J., Li, Q., & Hu, X. (2025). Dynamic effects of education investment on sustainable development based on comparative empirical research between China and the United States. Sustainability, 17(7), 3068. https://doi.org/10.3390/su17073068 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 58 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 11 |
||