| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 329 |
| تعداد مقالات | 2,436 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,229,964 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,330,241 |
طراحی و اعتبارسنجی مدل مدیریت فاطمی: رویکردی مبتنی بر دیدگاه خبرگان | ||
| فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت | ||
| دوره 13، شماره 27، فروردین 1405، صفحه 117-151 اصل مقاله (1.17 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/rsm.2025.11554.1524 | ||
| نویسندگان | ||
| نازک نجم عبود الربیعی1؛ محمدرضا دلوی اصفهانی* 2؛ حامد سعد نور المشرقی3؛ مهرداد صادقی4 | ||
| 1دانشجوی دکتری تخصصی مدیریت دولتی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران | ||
| 2دانشیار، گروه علمی مدیریت، واحد دهاقان، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران | ||
| 3سایر، دانشکده مدیریت بازرگانی، دانشگاه البیان، بغداد، عراق | ||
| 4دکترای تخصصی، گروه علمی مدیریت، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در عصر حاضر، سازمانهای اسلامی با چالشهای متعددی در زمینه بهکارگیری الگوهای مدیریتی مواجه هستند؛ زیرا اکثر مدلهای رایج مدیریتی برآمده از پارادایمهای غربی بوده و غالباً فاقد روح معنوی و ارزشهای اخلاقی متناسب با فرهنگ اسلامی هستند. این خلأ تئوریک باعث شده است تا نیاز به تدوین چهارچوبهای مفهومی مبتنی بر سیره اهلبیت بیش از پیش احساس شود. یکی از غنیترین منابع برای استخراج الگوی مدیریتی متعالی، سیره و آموزههای حضرت فاطمه زهرا(س) است که متأسفانه تاکنون کمتر مورد واکاوی ساختارمند قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف پر کردن این شکاف علمی، بهدنبال طراحی و اعتبارسنجی مدل جامع «مدیریت فاطمی» است. هدف اصلی این پژوهش پاسخ به این پرسش است که مؤلفههای کلیدی مدیریت براساس سیره حضرت زهرا(س) کداماند و چگونه میتوان این مؤلفههای ارزشی و اعتقادی را در قالب یک مدل منسجم مدیریتی برای سازمانها عملیاتی کرد؟ این مطالعه تلاش دارد با تلفیق نگاه الهیاتی و مدیریتی، مدلی را ارائه دهد که فراتر از سودآوری صرف، بر تعالی انسان و عدالت اجتماعی تمرکز داشته باشد و ابزاری کارآمد برای مدیران در جوامع اسلامی فراهم آورد. روششناسی: این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت، ترکیبی (آمیخته) با رویکرد اکتشافی است که در دو فاز کیفی و کمّی انجام شده است. در فاز کیفی، از روش تحلیل مضمون برای استخراج مؤلفههای مدل استفاده شده است. جامعه آماری این بخش شامل خبرگان دانشگاهی و اجرایی در کشور عراق بودند که دارای تسلط علمی بر سیره حضرت زهرا(س) و همچنین تجربه مدیریتی بودند. با استفاده از روش نمونهگیری هدفمند، با ۱۲ نفر از این خبرگان مصاحبههای عمیق نیمهساختاریافته انجام شد تا زمانی که اشباع نظری حاصل شد. دادههای متنی حاصل از مصاحبهها با استفاده از نرمافزار MAXQDA کدگذاری و تحلیل شدند. در فاز کمّی، جهت اعتبارسنجی مدل استخراجشده، پرسشنامهای محققساخته براساس مؤلفههای شناساییشده طراحی و بین جامعه آماری گستردهتری توزیع شد. روایی پرسشنامه با استفاده از نظرات متخصصان و پایایی آن از طریق ضریب آلفای کرونباخ سنجیده شد. سپس دادههای کمّی با استفاده از روشهای آماری تحلیل عاملی تأییدی و مدلسازی معادلات ساختاری مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفتند تا برازش مدل نهایی و روابط بین متغیرها تأیید شود. نتایج و یافتهها: یافتههای حاصل از تحلیل کیفی دادهها به شناسایی و دستهبندی مضامین در قالب پنج مؤلفه اصلی برای مدل مدیریت فاطمی منجر شد که عبارتاند از: ۱. رهبری توحیدی و الهی: این مؤلفه بهعنوان کانون مرکزی مدل، بر جهتدهی تمام تصمیمات و اقدامات مدیریتی بهسوی رضایت خداوند و حاکمیت ارزشهای الهی تأکید دارد؛ ۲. عدالتمحوری: شامل توزیع عادلانه منابع، فرصتها و برخورد بدون تبعیض با زیرمجموعه است که از برجستهترین ویژگیهای سیره فاطمی محسوب میشود؛ ۳. مسئولیتپذیری اخلاقی: به معنای پاسخگویی مدیر در برابر خداوند، جامعه و کارکنان و رعایت دقیق اصول اخلاقی در تعاملات سازمانی است؛ ۴. سادهزیستی مدیریتی: پرهیز از تجملگرایی و اسراف در سطح مدیریت و ترویج فرهنگ قناعت و بهرهوری در سازمان؛ ۵. تربیتمحوری: نگاه به کارکنان بهعنوان سرمایههای انسانی که نیاز به رشد و تعالی معنوی و مهارتی دارند. نتایج بخش کمّی پژوهش نیز نشان میدهد که تمامی این پنج مؤلفه دارای بار عاملی بالا و معناداری بوده و مدل پیشنهادی از برازش مناسبی برخوردار است؛ بدینمعناکه این ابعاد بهخوبی مفهوم مدیریت فاطمی را تبیین میکنند. بحث و نتیجهگیری: نتایج این پژوهش نشان میدهد که مدیریت فاطمی یک پارادایم مدیریتی جامع است که میتواند جایگزین یا مکمل مناسبی برای مدلهای مرسوم در سازمانهای اسلامی باشد. برخلاف مدلهای مادیگرا، این رویکرد اثبات میکند که موفقیت سازمانی در گرو پیوند عمیق میان «کارایی اجرایی» و «تعهدات اعتقادی» است. مدل پنجبعدی ارائهشده، چهارچوبی نظری و کاربردی را در اختیار سیاستگذاران و مدیران قرار میدهد تا براساس آن، منشورهای اخلاقی سازمان، سیستمهای جذب و استخدام و نظامهای ارزیابی عملکرد را بازطراحی کنند. به مدیران پیشنهاد میشود با نهادینهسازی مؤلفههایی همچون عدالتمحوری و سادهزیستی، اعتماد سازمانی را افزایش داده و بستری برای رشد فضایل اخلاقی کارکنان فراهم آورند. همچنین، پیشنهاد میشود در پژوهشهای آتی، تأثیر پیادهسازی این مدل بر متغیرهایی همچون رضایت شغلی و تعهد سازمانی در کشورهای مختلف اسلامی مورد سنجش قرار گیرد. محدودیت اصلی این پژوهش دسترسی به خبرگان مسلط به هر دو حوزه مدیریت و معارف اسلامی بود که با دقت نظر در انتخاب نمونهها تلاش شد تا حد زیادی مرتفع شود. تقدیر و تشکر: از همه استادان و صاحبنظرانی که نگارندگان را در انجام این پژوهش یاری نمودند، صمیمانه سپاسگزاریم. تعارض منافع: نویسندگان اعلام میکنند که هیچگونه تعارض منافعی در انجام این پژوهش وجود ندارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| مدیریت اسلامی؛ مدیریت فاطمی؛ دیدگاه خبرگان؛ تحلیل مضمون؛ رهبری توحیدی؛ عدالتمحوری | ||
| مراجع | ||
|
منابع
احمد، خورشید، و فونتین، راجر (2011). مدیریت از منظر اسلامی. کوالالامپور: پیرسون.
امیری، علینقی، ذوالفقاری، علی، و روشن، ساسان (1400). ارائه الگوی تطبیقی مدیریت اسلامی مبتنی بر الگوی جهانی فلسفه مدیریت. فصلنامه علمی روششناسی علوم انسانی، 108(27)، 47-64
ایمانی لیلآبادی، علی، حسن شاهصفی، و تاجآبادی، حسین (1396). اصول اخلاق سازمانی در اسلام. فصلنامه علمی مطالعات منابع انسانی، شماره 3، 141-164.
پاشایی هوالسو، امین (1403). اخلاق حرفهای در مدیریت اسلامی براساس قرآن کریم. پژوهش مدیریت اسلامی، 32(3)، 71-101.
پیروز، علیآقا، خدمتی، ابوطالب، شفیعی، عباس، بهشتینژاد، سیدمحمود، و الوانی، سیدمهدی (1392). مدیریت در اسلام، ویراست سوم. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
پیروز، علیآقا، خدمتی، ابوطالب، شفیعی، عباس، و بهشتینژاد، سیدمحمود (1389). مدیریت در اسلام. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
ترکزاده، جعفر، درخشانفر، تورج، و مزگینژاد، سمیع (1401). تبیین و مقایسه پیشفرضهای جهانبینی در رویکردهای اسلامی و غربی: کاربرد در سازمان و مدیریت. مطالعات دین، معنویت و مدیریت، 1(1)، 112-122.
جوادی آملی، عبدالله (1372). شریعت در آیینه معرفت. تهران: مرکز فرهنگی رجاء.
حقیقیان بیدگلی، مریم، و قدرتیان، سیدعبدالجابر (1402). شناسایی شاخصههای مدیریت اسلامی بر مبنای کلام امیرالمؤمنینj مبتنی بر تحلیل محتوای نهجالبلاغه. فصلنامه مدیریت اسلامی، سال سی و یکم، 11.
داناییفرد، حسن (1395ب). روششناسی مطالعات دلالتپژوهی در علوم اجتماعی و انسانی: بنیانها، تعاریف، اهمیت، رویکردها و مراحل اجرا. روششناسی علوم انسانی، شماره 22، 39-71.
عباسی، امیر، و رسولی، سعید (1392). مدیریت مشارکتی در سازمانهای آموزشی و مؤلفههای آن از دیدگاه اسلام، فصلنامه علوم آموزشی از دیدگاه اسلام، ۱(۱)، ۱۰۳-۱۱۷. (به زبان فارسی).
عسگریان، مصطفی (1370). مدیریت اسلامی. تهران: جهاد دانشگاهی دانشگاه تربیت معلم.
فتحالهی، مهدی، و همکاران (۱۳۹۵). شاخصهای اسلامی بودن علوم مدیریت. فصلنامه علوم مدیریت ایران، 10(38)، 1-24.
قراملکی، محمدرضا (1392). رویکرد تولید فلسفههای مضاف، تحول در علوم انسانی. ج2، به کوشش فرهنگستان علوم اسلامی. نشر منیر.
کارگروه بنیادین مدیریت اسلامی نقشه جامع مدیریت اسلامی قم دانشگاه قم، ۱۳۹۵.
گنجعلی، اسدالله، مهریزی، کمالیان، و سید مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى (6109ق). بحار الانوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
لطیفی، میثم، منصوری، بهارک، و عبدالحسینزاده، محمد (1395). شناسایی و تبیین اصول مدیریت در سیره امام حسینj و دلالتهای آن برای دانش مدیریت، فصلنامه مدیریت اسلامی،24(3)، شماره پیوسته 3، 13-41.
مساح، هاجر، عریضی، حمیدرضا، نوری، ابوالقاسم، و گلپرور، محسن (۱۳۹۰). ساخت و روانسنجی ، جعفری، محمدتقی (1390)، مدیریت و رهبری از دیدگاه اسلام. تهران: انتشارات کرامت. (ص2).
مطهری، مرتضی (1385). سیری در نهج البلاغه. تهران: انتشارات صدرا.
مقیمی، محمد (1399). رهبری خالصمدار؛ جوهره مکتب شهید سلیمانی، فصلنامه مدیریت اسلامی، 28(4)، 33-92.
نبوی، عباس (1379). فلسفه قدرت. تهران: سمت، پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
نقی پورفر، ولیالله (1394). اصول مدیریت اسلامی و الگوهای آن. تهران: انتشارات ثنای دانش.
نورمحمدی، محمدرضا، و نیکمعین، جواد (1394). معیارهای شایستگیهای مدیران براساس رهنمودهای امام علیj در نهجالبلاغه. دوفصلنامه علمی-تخصصی اسلام و مدیریت، 4(7)، 8-53.
نوریان، سیامک، عزمی منفرد، مرضیه، و ذاکری، محمد (1400). مؤلفههای اخلاق اسلامی در سازمانهای دولتی ایران. دو فصلنامه شاهد اندیشه، 3(1)، 133-149.
References ʿAbbāsī, A., & Rasūlī, S. (1392 H.sh./2013). Mudīriyyat-i mushārakātī dar sāzmānhā-yi āmūzishī wa muʾallifihhā-yi ān az dīdgāh-i Islām [Participatory management in educational organizations and its components from the perspective of Islam]. Faṣlnāmih-ʾi ʿUlūm-i Āmūzishī az Dīdgāh-i Islām, 1(1), 103-117. [In Persian] Aḥmad, Kh., & Fontain, R. (2011). Mudīriyyat az manẓar-i Islāmī [Management from an Islamic perspective]. Kuala Lumpur: Pearson. [In Persian] Amīrī, ʿA. N., Ẕulfaqārī, ʿA., & Rawshan, S. (1400 H.sh./2021). Arāyih-ʾi algow-i taṭbīqī-yi mudīriyyat-i Islāmī muttakī bar algow-i jahānī-yi falsafih-ʾi mudīriyyat [Presenting a comparative model of Islamic management based on the global model of management philosophy]. Faṣlnāmih-ʾi ʿIlmī-yi Ravishshināsī-yi ʿUlūm-i Insānī, 108, 47-64. [In Persian] ʿAskarīyān, M. (1370 H.sh./1991). Mudīriyyat-i Islāmī [Islamic management]. Tehran: Jihād-i Dānishgāhī-yi Dānishgāh-i Tarbiyyat-i Muʿallim. [In Persian] Dānāyī-Fard, Ḥ. (1395b H.sh./2016b). Ravishshināsī-yi muṭāliʿāt-i dalālatpizhūhī dar ʿulūm-i ijtimāʿī wa insānī: bunyānhā, taʿārīf, ahammiyyat, rūykardhā wa marāḥil-i ijrā [Methodology of implication studies in social and human sciences: Foundations, definitions, importance, approaches, and implementation stages]. Ravishshināsī-yi ʿUlūm-i Insānī, 22, 39-71. [In Persian] Fatḥollāhī, M., et al. (1395 H.sh./2016). Shākhashā-yi Islāmī būdan-i ʿulūm-i mudīriyyat [Indicators of the Islamic nature of management sciences]. Faṣlnāmih-ʾi ʿUlūm-i Mudīriyyat-i Īrān, 10(38), 1-24. [In Persian] Ganjʿalī, A. Kamālīyān Mihrīzī, & Majlisī, M. B. b. M. T. (6109 AH). Biḥār al-Anwār. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Arabic] Gharāmalikī, M. R. (1392 H.sh./2013). Rūykard-i tawlīd-i falsafihhā-yi muẓāf, taḥawwul dar ʿulūm-i insānī [The approach to producing annexed philosophies, transformation in humanities] (Vol. 2, Compiled by the Academy of Islamic Sciences). Tehran: Munīr Publications. [In Persian] Ḥaqīqīyān Bīdgulī, M., & Qudratīyān, S. ʿA. J. (1402 H.sh./2023). Shināsāyī-yi shākhaṣihā-yi mudīriyyat-i Islāmī bar mabnā-yi kalām-i Amīr al-Muʾminīn (ʿAlayhi al-Salām) muttakī bar taḥlīl-i muḥtawā-yi Nahj al-Balāghah [Identifying the indicators of Islamic management based on the words of Amīr al-Muʾminīn (PBUH) through content analysis of Nahj al-Balāghah]. Faṣlnāmih-ʾi Mudīriyyat-i Islāmī, Sāl-i sī-yakum, Bahār 1402, 11. [In Persian] Īmānī Laylābādī, ʿA., Ḥasan ShāhṢafī, & Tājābādī, Ḥ. (1396 H.sh./2017). Uṣūl-i akhlāq-i sāzmānī dar Islām [Principles of organizational ethics in Islam]. Faṣlnāmih-ʾi ʿIlmī-yi Muṭāliʿāt-i Manābiʿ-i Insānī, 3, 141-164. [In Persian] Javādī Āmulī, ʿA. (1372 H.sh./1993). Sharīʿat dar āyīnih-ʾi maʿrifat [Sharia in the mirror of knowledge]. Tehran: Markaz-i Farhangī-yi Rajā. [In Persian] Kārgāh-i Bunyādīn-i Mudīriyyat-i Islāmī. (1395 H.sh./2016). Naqshih-ʾi jāmiʿ-i mudīriyyat-i Islāmī [Comprehensive map of Islamic management]. Qom: Dānishgāh-i Qom. [In Persian] Laṭīfī, M., Manṣūrī, B., & ʿAbd al-Ḥusaynʹzādih, M. (1395 H.sh./2016). Shināsāyī wa tabyīn-i uṣūl-i mudīriyyat dar sīrih-ʾi Imām Ḥusayn (ʿAlayhi al-Salām) wa dalālatʹhā-yi ān bar dānish-i mudīriyyat [Identifying and explaining the principles of management in the life of Imam Hussein (PBUH) and its implications for management knowledge]. Faṣlnāmih-ʾi Mudīriyyat-i Islāmī, 24(3), 13-41. [In Persian] Maṣāḥ, H., ʿUrayẓī, H. R., Nūrī, A., & Gulparvar, M. (1390 H.sh./2011). Sākht wa ravānsinjī [Construction and psychometrics]. In M. T. Jaʿfarī (1390 H.sh./2011), Mudīriyyat wa rahbarī az dīdgāh-i Islām [Management and leadership from the perspective of Islam] (p. 2). Tehran: Intishārāt-i Karāmat. [In Persian] Muqīmī, M. (1399 H.sh./2020). Iṣālat-i sāzah; jawh̠arih-ʾi maktab-i Shahīd Sulaymānī [Sincerity-oriented leadership; The essence of Martyr Soleimani’s school]. Faṣlnāmih-ʾi Mudīriyyat-i Islāmī, 28(4), 33-92. [In Persian] Muṭahharī, M. (1385 H.sh./2006). Sayrī dar Nahj al-Balāghah [A journey through Nahj al-Balāghah]. Tehran: Intishārāt-i Ṣadrā. [In Persian] Nabavī, ʿA. (1379 H.sh./2000). Falsafih-ʾi qudrat [Philosophy of power]. Tehran: SAMT, Pizhūhishkadih-ʾi Ḥawzih wa Dānishgāh. [In Persian] Naqīpūrfar, V. (1394 H.sh./2015). Uṣūl-i mudīriyyat-i Islāmī wa algūhā-yi ān [Principles of Islamic management and its models]. Tehran: Intishārāt-i Thanā-yi Dānish. [In Persian] Nūrīyān, S., ʿAzmī Munfarid, M., & Zākirī, M. (1400 H.sh./2021). Muʾallifihhā-yi akhlāq-i Islāmī dar sāzmānhā-yi dawlatī-yi Īrān [Components of Islamic ethics in Iranian government organizations]. Dūfaṣlnāmih-ʾi Shāhid-i Andīshih, 3(1), 133-149. [In Persian] Nūrmuḥammadī, M. R., & Nīkmuʿīn, J. (1394 H.sh./2015). Muʿyārhā-yi ṣalāḥiyyathā-yi mudīrān bar asās-i rāhnimūdhā-yi Imām ʿAlī (ʿAlayhi al-Salām) dar Nahj al-Balāghah [Managers’ competency criteria based on the guidelines of Imam Ali (PBUH) in Nahj al-Balāghah]. Dūfaṣlnāmih-ʾi ʿIlmī -- Takhassuṣī-yi Islām va Mudīriyyat, 4(7), 8-53. [In Persian] Pāshāyī Hāvalsū, A. (1403 H.sh./2024). Akhlāq-i ḥirfihʾī dar mudīriyyat-i Islāmī bar asās-i Qurʾān-i Karīm [Professional ethics in Islamic management based on the Holy Quran]. Pizhūhish-i Mudīriyyat-i Islāmī, Sāl-i sī va duvvum, 3, 71-101. [In Persian] Pīrūz, ʿA. A., Khidmatī, A., Shafīʿī, A., & Bihishtīʹnizhād, S. M. (1389 H.sh./2010). Mudīriyyat dar Islām [Management in Islam]. Qom: Pizhūhishgāh-i Ḥawzih wa Dānishgāh. [In Persian] Pīrūz, ʿA. A., Khidmatī, A., Shafīʿī, A., Bihishtīʹnizhād, S. M., & Alvānī, S. M. (1392 H.sh./2013). Mudīriyyat dar Islām [Management in Islam] (3rd ed.). Qom: Pizhūhishgāh-i Ḥawzih wa Dānishgāh. [In Persian] Tarkzādih, J., Dirakhshānfar, T., & Mazgīʹnizhād, S. (1401 H.sh./2022). Tabyīn wa muqāyasih-ʹi pīshfarżhā-yi jahānbīnī dar rūykardhā-yi Islāmī wa gharbī: kārburd dar sāzmān wa mudīriyyat [Explaining and comparing worldview assumptions in Islamic and Western approaches: Application in organization and management]. Muṭāliʿāt-i Dīn, Maʿnawiyyat wa Mudīriyyat, 1(1), 112-122. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 14,280 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 64 |
||