| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 329 |
| تعداد مقالات | 2,436 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,229,963 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,330,240 |
نقش روضههای خانگی بر هویت خانوادگی تحلیل کیفی کارکردهای روانی و اجتماعی روضههای خانگی | ||
| فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی | ||
| دوره 17، شماره 35، تیر 1404، صفحه 127-165 اصل مقاله (1.12 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/soci.2025.11152.2088 | ||
| نویسندگان | ||
| سمیه بکشلو* 1؛ عبدالکریم خیامی2؛ سیدمحمد عطاری3؛ نسترن خانی3 | ||
| 1دانشجوی دکتری فرهنگ و ارتباطات، دانشکده فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران | ||
| 2اســتادیار گروه ارتباطات و رســانه، دانشکده معارف اسامی و فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه امام صادق(ع)،تهران، ایران | ||
| 3دانشجوی دکتری فرهنگ و ارتباطات، دانشکده معارف اسامی و فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه امام صادق(ع)،تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: رشد فردگرایی و مدرنیته در جوامع گوناگون جهان از جمله جامعه ایران، خانواده را در سطوح مختلف ساختاری، کارکردی و ارزشی با تغییرات عمیق و پیچیدهای مواجه کرده است. در پی این تغییرات، شاهد کاهش تعاملات چهرهبهچهره، سست شدن روابط سنتی، تغییرات اساسی در معماری و محل زندگی و غلبۀ سبکهای ارتباطی مبتنی بر رسانههای دیجیتال هستیم. نتیجه آنکه، بسیاری از تجربههای مشترک خانوادگی که پیش از این در بافت طبیعی زندگی ایرانی جریان داشت، تضعیف شده، فاصله میان نسلها افزایش یافته و حافظه جمعی خانوادهها، کمرنگ شده است. فرهنگ هر ملتی مجموعه متنوعی از آیینها، سنتها، رسوم، باورها، اعتقادات، قصهها، افسانهها و اسطورههای آن ملت است که در ژرفترین لایههای روح جمعی آنان نفوذ دارد. فرهنگ و بخشهای گوناگون آن، نظیر مناسک و آیینهای دینی، نقش مهمی در ایجاد همبستگی اجتماعی و شکلگیری هویت جمعی در میان اعضای یک جامعه ایفا میکند. «رهیافتهای روانشناسی-اجتماعی نیز مؤید این است که امور دستهجمعی و عمومی، چه حق باشد، چه باطل، تأثیرات عظیم و عمیقی در اذهان و نفوس انسانها بر جای میگذارد» (مصباح یزدی، 1401، ص226). مناسک دینی بهعنوان یکی از نمودهای فرهنگی ایرانیان، هم پیش از اسلام و هم پس از اسلام پیشینه دارد. یکی از مهمترین آیینها و مناسک دینی، روضههای خانگی است؛ آیینی دیرپا و ریشهدار در فرهنگ شیعی که در سکوت و دور از ساختارهای رسمی، اما با پیوستگی نسلها، زندگی مذهبی و اجتماعی خانوادهها را شکل دادهاند. مسئله اصلی پژوهش این است که روضه خانگی بهعنوان یک برنامه فرهنگی غیررسمی، چگونه و از چه مجراهایی میتواند در برابر نیروهای فردگرایانه مقاومت کرده و سرمایه اجتماعی و هویت جمعی خانواده را در شرایط جدید بازتولید یا بازتعریف کند؟ روش: این پژوهش با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی انجام شده است. دادهها از طریق مصاحبه نیمهساختاریافته با ۱۲ نفر از صاحبنظران، برگزارکنندگان، سخنرانان و مدیران پلتفرمهای فعال در حوزه روضههای خانگی جمعآوری شد. نمونهگیری بهصورت هدفمند و خوشهای انجام شد. تحلیل دادهها با استفاده از روش تحلیل مضمون و به کمک نرمافزار MAXQDA در سه مرحله کدگذاری توصیفی، تفسیری و یکپارچهسازی انجام شد. روایی از طریق بازبینی مشارکتکنندگان و پایایی با کدگذاری مجدد توسط سه صاحبنظر تأیید شد. نتایج: یافتههای پژوهش نشان میدهد روضههای خانگی از طریق پنج مضمون سازماندهنده اصلی، هویت خانوادگی را تقویت میکنند. شبکه مضامین احصاشده در نمودار زیر درج شده است. در ادامه هر یک از مضامین بررسی میشود. نمودار شبکه مضامین تولیدشده پیرامون چگونگی تقویت هویت خانوادگی در روضههای خانگی مضمون نخست، افزایش همبستگی و ارتباطات بود. این آیین با فراهم آوردن امکان ارتباط چهرهبهچهره، تعاملات خانوادگی و ارتباطات همسایگی را تعمیق میبخشد. همچنین، با ایجاد تجربههای مشترک معنوی و تقویت روابط عاطفی، به همگرایی بین نسلی و انتقال ارزشهای خانوادگی کمک میکند. نقش آن در تقویت شبکههای اجتماعی زنان نیز موجب انسجام بیشتر میشود. مضمون دوم، رشد و تربیت اعضای خانواده را دربرمیگرفت. روضه خانگی بستری برای تربیت فرزندان از طریق انتقال معارف و ارزشهای دینی فراهم میکند. این فرایند به تغییر سبک زندگی، تقویت توانایی مدیریت بحران و ارتقای مهارتهای اجتماعی کودکان و نوجوانان منجر میشود. آداب و مناسک خاص این مراسم و ارتباط با اهلبیت نیز نقش تربیتی عمیقی دارد. سومین مضمون، پیشگیری از آسیبها و حل مسائل اجتماعی بود. این آیین با ایجاد شبکه حمایتی درونخانوادگی و مشارکت در پروژههای خیریه جمعی، به کاهش انزوا و تقویت پیوندهای اجتماعی کمک میکند. همچنین، در حل مسائل خانواده در دوران مدرنیته، تقویت صله رحم، واسطهگری ازدواج و ایجاد صلح و آشتی مؤثر است. مضمون چهارم، تقویت انسجام خانوادگی از طریق مشارکت جمعی را نشان داد. مشارکت فعال اعضا در قالب تقسیم وظایف و کار گروهی به مسئولیتپذیری و هماهنگی بیشتر منجر میشود. در این فرایند، نقش زنان بهعنوان محور ارتباطات خانوادگی کاملاً برجسته میشود. سرانجام، مضمون پنجم تأثیر بر سلامت روان بود. این مراسم با ایجاد احساس رضایت و شکرگزاری و کاهش احساس تنهایی، به تخلیه تنشها و هیجانات منفی کمک میکند. همچنین، در کاهش اضطراب و افزایش احساس امنیت روانی و امیدواری میان اعضای خانواده نقش دارد. درمجموع، این پنج مسیر در تعامل با یکدیگر، روضه خانگی را به نهادی اجتماعی تبدیل میکند که هویت خانوادگی را در برابر نیروهای فردگرایانه بازتولید و تحکیم میبخشد. بحث و نتیجهگیری: یافتههای این پژوهش نشان میدهد که روضه خانگی فراتر از یک آیین مذهبی، بهمثابه یک نهاد اجتماعی غیررسمی عمل میکند که میتواند در تقابل با فردگرایی مدرن، هویت خانوادگی را در ابعاد عاطفی، اجتماعی و معنوی تحکیم بخشد. این مراسم با ایجاد فضای صمیمی، امکان ارتباط چهرهبهچهره و انتقال ارزشها بین نسلها را فراهم میآورد. نتایج با چهارچوب نظریههای کارکردگرایی ساختاری و جمعگرایی همسو است و نقش آیینهای خرد در انسجامبخشی به خانواده را برجسته میکند. پیشنهاد میشود نهادهای فرهنگی با حمایت از اینگونه مراسم، از ظرفیت آنها برای مقابله با آسیبهای اجتماعی و تقویت پیوندهای خانوادگی بهره گیرند. پژوهشهای آینده میتوانند به مطالعات تطبیقی در جوامع شیعی و بررسی تأثیر فضای مجازی بر این آیین بپردازند. تقدیر و تشکر: از استادان محترم و تمامی مشارکتکنندگان در این پژوهش که با اشتراک گذاری تجربیات خود، امکان انجام این مطالعه را فراهم آوردند، صمیمانه سپاسگزاریم. تعارض منافع: تعارض منافعی در ارتباط با این پژوهش وجود ندارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| روضه خانگی؛ هویت خانوادگی؛ آیینهای مذهبی؛ خانواده؛ تحلیل مضمون | ||
| مراجع | ||
|
منابع
آرنولد، اریک؛ پرایس، لیندا ال.؛ و زینخان، جرج. (1385). مناسک فرهنگی و جهانیشدن بازاریابی، ترجمه داوود حیدری. رشد آموزش علوم اجتماعی، 9(4)، 39-32.
افروغ، عماد (1373). دین و قشربندی اجتماعی. راهبرد، 1(3)، 109-104.
جمشیدیها، غلامرضا، و قبادی، علیرضا (1386). تحلیل جامعهشناختی از مراسم و مناسک دینی با تأکید بر مراسم عاشورا. تاریخ اسلام، 8(2)، 37-60.
پا ک کردکنــدی، هاجــر؛ و ربیعــی، علــی، (1392). مطالعــۀ ثبــات و تغییــرات روابــط خانــواده در دو دهــۀ 60 و 80. فصلنامــۀ راهبــرد اجتماعــی فرهنگــی، 3(9)، 57-35.
عبدالله گیویان، محسن امین ، (1397). محبت و هویت در آیینه نمایش جهانی اربعین مطالعه ماهیت، کارکردها و ساختار پیاده روی اربعین از منظر ارتباطات آیینی، نشریه دین و ارتباطات، 24(2)، 167-194.
حسنوند، نیره؛ و ستاری ساربانقلی، حسن. (۱۴۰۲). تفاوتهای فرهنگی در مناسک آیینی محرم. گردشگری فرهنگ، (۱۲)، ۶-۱۵.
نیکخواه قمصری، نرگس؛ و دستوری، مژگان. (۱۳۹۱). بازنمود تحولات فرهنگی در مناسک عزاداری زنانه. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، (26)، ۲۲۹-۲۴۷.
عبداللهی، محمد (1375). جامعهشناسی بحران هویت: مبانی عینی و ذهنی هویت جمعی در ایران و تأثیر آن بر دینامیسم مبادله فرهنگی ایران با جهان. نامه پژوهش، 1(2-3)، 125-161. doi: 10.22082/cr.2014.15308
غیاثی فتحآبادی، هادی، برزویی، محمدرضا، و نصیری، امید (1400). واکاوی اثرهای مناسک دینی در زیست خانوادگی؛ مورد مطالعه آیین پیادهروی زیارت اربعین حسینی. مطالعات فرهنگ-ارتباطات، 22(56)، 219-239. doi: 10.22083/jccs.2020.226194.3048
فیاض، ابراهیم، و رحمانی، جبار (1386). مناسک عزاداری و وجدان جمعی در تشیع ایرانی. دین و ارتباطات (دانشگاه امام صادق)، 14(32)، 101-119. doi: 10.30497/rc.2008.1382
قزوینه، ژیلا، ساروخانی، باقر، و شکربیگی، عالیه (1398). پدیدارشناسی مناسک دینی خانوادگی و تأثیر آن بر مناسبات اجتماعی زوجین و خانوادهها در میان سه گونه همسرگزینی. فصلنامه فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده، 14(48)، 71-96.
مهارتی، یعقوب، و دادخواه، مهدی (1399). معرفی و ارزیابی نظریه مطالعات فرافرهنگی هافستد. راهبرد فرهنگ، 13(50)، 199-225.
دورکیم، امیل (1383). صور بنیانی حیات دینی (باقر پرهام، مترجم). تهران: نشر مرکز. (اثر اصلی 1912).
روشه، گی (1378). جامعهشناسی تالکوت پارسونز (عبدالحسین نیکگهر، مترجم). تهران: انتشارات تبیان.
شرفالدین، سیدحسین (1378). تحلیلی اجتماعی از صلۀ رحم. تهران: مرکز تبلیغات اسلامی.
عابدینی، محمدرضا (1399). تحقق خانواده ولایی با مجالس حسینی. تهران: نشر معارف.
کوزر، لوئیس (1373). زندگی و اندیشه بزرگان جامعهشناسی، ترجمه محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی.
مصباحیزدی، محمدتقی (1401). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن (ج 1). تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر.
همیلتون، ملکم (1380). جامعهشناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی. تهران، تبیان.
References ʿAbdollāhī, M. (1375 H.sh./1996). Jāmiʿahshināsī-yi buḥrān-i hūwiyyat: Mabānī-yi ʿaynī wa dhihnī-yi hūwiyyat-i jamʿī dar Īrān wa taʾthīr-i ān bar dīnāmīsm-i mubādalih-ʾi farhangī-yi Īrān bā jahān [Sociology of identity crisis: The objective and subjective foundations of collective identity in Iran and its impact on the dynamics of cultural exchange between Iran and the world]. Nāmih-ʾi Pizhūhish, 1(2-3), 125-161. [In Persian] ʿAbdullāh Gīvyān, M. A. (1397 H.sh./2018). Muḥabbat wa hūwiyyat dar āyīnih-ʾi namāyish-i jahānī-yi Arbaʿīn: Muṭāliʿih-ʾi māhiyyat, kārkardhā wa sākhtār-i piyādihrawī-yi Arbaʿīn az manẓar-i irtibāṭāt-i āyīnī [Love and identity in the mirror of the global Arbaʿīn manifestation: A study of the nature, functions and structure of the Arbaʿīn pilgrimage from the perspective of ritual communication]. Nashriyyih-ʾi Dīn wa Irtibāṭāt, 24(2), 167-194. [In Persian] ʿAbdullāhī, M. (n.d.). Hūwiyyat-i jamʿī, dīnāmīsm wa mīkānīsm-i taḥawwul dar Īrān [Collective identity, its dynamics and mechanism of transformation in Iran]. Nāmih-ʾi Anjuman-i Jāmiʿahshināsī-yi Īrān, 1, 63-80. doi: 10.22083/jccs.2020.226194.3048 [In Persian] ʿĀbidīnī, M. R. (1399 H.sh./2020). Taḥaqquq-i khānavādih-ʾi wilāyīʾī bā majālis-i Ḥusaynī [Realizing the divinely-guided family through Ḥusaynī gatherings]. Tehran: Nashr-i Maʿārif. [In Persian] Afrūgh, ʿI. (1373 H.sh./1994). Dīn wa qishrbandī-yi ijtimāʿī [Religion and social stratification]. Rāhburd, 1(3), 104-109. [In Persian] Arnold, E., Price, L. L., & Zinkhan, G. (1385 H.sh./2006). Manāsik-i farhangī wa jahānīshudan-i bāzāryābī [Cultural rituals and the globalization of marketing] (D. Ḥaydarī, Trans.). Rushd-i Āmūzish-i ʿUlūm-i Ijtimāʿī, 9(4), 32-39. [In Persian] Barker, V. E., Abrams, J. R., Tiyaamornwong, V., Seibold, D. R., Duggan, A., Park, H. S., & Sebastian, M. (2000). New contexts for relational communication in groups. Small Group Research, 31(4), 470-503. Bell, C. (1997). Ritual: Perspectives and dimensions. Oxford University Press. Bodak, V. (2018). Religious ritualism and family values: The unity of the past and the present. Religious Freedom, 21, 43-55. Chalabī, M. (1375 H.sh./1996). Jāmiʿahshināsī-yi naẓm: Naẓariyyah-ʾi tawṣīfī wa taḥlīl-i naẓm-i ijtimāʿī [Sociology of order: Theoretical description and analysis of social order]. Tehran: Nashr-i Ney. [In Persian] Charles, S., van Mulukom, V., Farias, M., Brown, J. E., Delmonte, R., de Maraldi, E. O., Turner, L., Watts, F., Watts, J., & Dunbar, R. I. M. (2020). Religious rituals increase social bonding and pain threshold. Clary, E., Snyder, M., & Stukas, A. A. (1998). Volunteer motivations: Findings from a national survey. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 25(4), 485-505. Coser, L. (1373 H.sh./1994). Zindigī wa andīshih-ʾi buzurgān-i jāmiʿahshināsī [The life and thought of great sociologists] (M. S̱alās̱ī, Trans.). Tehran: ʿIlmī Publications. [In Persian] Durkheim, É. (1383 H.sh./2004). Ṣuwar-i bunyānī-yi ḥayāt-i dīnī [The elementary forms of religious life] (B. Parhām, Trans.). Tehran: Nashr-i Markaz. (Original work published 1912) [In Persian] Durkheim, É. (1912). The elementary forms of religious life. George Allen & Unwin. Fayyāḍ, I., & Raḥmānī, J. (1386 H.sh./2007). Manāsik-i ʿazādārī wa wijdān-i jamʿī dar tashayyuʿ-ʾi Īrānī [Mourning rituals and collective conscience in Iranian Shiism]. Dīn wa Irtibāṭāt (Dānishgāh-i Imām Ṣādiq), 14(32), 101-119. doi: 10.30497/rc.2008.1382 [In Persian] Geertz, C. (1973). The interpretation of cultures. Basic Books. Ghiyās̱ī FatḥĀbādī, H., Bārzūʾī, M. R., & Naṣīrī, O. (1400 H.sh./2021). Wākāwī-yi atharhā-yi manāsik-i dīnī dar zīst-i khānavādigī; mawrid-i muṭāliʿih: Āyīn-i piyādihrawī-yi zīyārat-i Arbaʿīn-i Ḥusaynī [Analyzing the effects of religious rituals on family life; A case study of the Arbaʿīn Ḥusaynī pilgrimage walking ritual]. Muṭāliʿāt-i Farhang-Irtibāṭāt, 22(56), 219-239. doi: 10.22083/jccs.2020.226194.3048 [In Persian] Hamilton, M. (1380 H.sh./2001). Jāmiʿahshināsī-yi dīn [The sociology of religion] (M. S̱alās̱ī, Trans.). Tehran: Tabyān. [In Persian] Ḥasanvand, N., & Sattārī Sārbānqulī, Ḥ. (1402 H.sh./2023). Tafāwuthā-yi farhangī dar manāsik-i āyīnī-yi Muḥarram [Cultural differences in Muḥarram rituals]. Gardishgarī-yi Farhang, (12), 6-15. [In Persian] Hofstede, G. (1984). Culture’s consequences: Comparing values, behaviors, institutions and organizations across nations. Sage Publications. Hofstede, G. (1997). Cultures and organizations: Software of the mind (Rev. ed.). McGraw-Hill. Jamshīdīhā, Gh., & Qubādī, A. (1386 H.sh./2007). Taḥlīl-i jāmiʿahshinākhtī az marāsim wa manāsik-i dīnī bā taʾkīd bar marāsim-i ʿĀshūrā [A sociological analysis of religious ceremonies and rituals with emphasis on ʿĀshūrā ceremonies]. Tārīkh-i Islām, 8(2), 37-60. [In Persian] Mahāratī, Y., & Dādkhāh, M. (1399 H.sh./2020). Muʿarrafī wa arzyābī-yi naẓariyyih-ʾi muṭāliʿāt-i farāfarhangī-yi Hūfistid [Introduction and evaluation of Hofstede’s theory of cross-cultural studies]. Rāhburd-i Farhang, 13(50), 199-225. [In Persian] Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1401 H.sh./2022). Jāmiʿih wa tārīkh az dīdgāh-i Qurʾān [Society and history from the perspective of the Quran] (Vol. 1). Tehran: Sāzmān-i Tablīghāt-i Islāmī, Markaz-i Chāp wa Nashr. [In Persian] Nīkkhāh Qumṣarī, N., & Dastūrī, M. (1391 H.sh./2012). Bāznimūd-i taḥawwulāt-i farhangī dar manāsik-i ʿazādārī-yi zanānah [Representation of cultural transformations in women’s mourning rituals]. Muṭāliʿāt-i Farhangī wa Irtibāṭāt, (26), 229-247. [In Persian] Pāk Kardkandī, H., & Rabīʿī, ʿA. (1392 H.sh./2013). Muṭāliʿih-ʾi s̱abāt wa taghyīrāt-i ravābiṭ-i khānavādih dar du dahih-ʾi 60 wa 80 [A study of stability and changes in family relationships in the two decades of the 1980s and 2000s]. Faṣlnāmih-ʾi Rāhburd-i Ijtimāʿī-Farhangī, 3(9), 35-57. [In Persian] Parsons, T. (1951). The social system. Free Press. Qazvīnih, Zh., Sārūkhānī, B., & Shikarbaygī, ʿA. (1398 H.sh./2019). Pidārshināsī-yi manāsik-i dīnī-yi khānavādigī wa taʾthīr-i ān bar munāsibāt-i ijtimāʿī-yi zawjayn wa khānavādihhā dar miyān-i sih gūnih-ʾi hamsarguzīnī [The phenomenology of family religious rituals and their impact on the social relations of couples and families among three types of marriage selection]. Faṣlnāmih-ʾi Farhangī-Tarbiyatī-yi Zanān wa Khānavādih, 14(48), 71-96. [In Persian] Rahmānī, J. (1384 H.sh./2005). Gufṭmān-i Karbalā wa manāsik-i ʿazādārī dar dīndārī-yi ṭabaqāt-i pāyīn-i shahrī [The discourse of Karbala and mourning rituals in the religiosity of the urban lower classes] (Master’s thesis). Shahid Beheshti University, Tehran. [In Persian] Rappaport, R. A. (1999). Ritual and religion in the making of humanity. Cambridge University Press. Realo, A., & Allik, J. (1999). A cross-cultural study of collectivism: A comparison of American, Estonian, and Russian students. The Journal of Social Psychology, 139(2), 133-142. Rocher, G. (1378 H.sh./1999). Jāmiʿahshināsī-yi Tālkūt Pārsuns [The sociology of Talcott Parsons] (A. H. NīkGuhar, Trans.). Tehran: Tabyān Publications. [In Persian] Santiago, J. (2023). The impact of religious rituals on cultural identity: Review of the relationship between religious practices and cultural belonging. International Journal of Culture and Religious Studies, 4(2), 13-22. Sharaf al-Dīn, S. H. (1378 H.sh./1999). Taḥlīlī ijtimāʿī az ṣilah-ʾi raḥim [A social analysis of maintaining family ties (Ṣilah al-Raḥim)]. Tehran: Markaz-i Tablīghāt-i Islāmī. [In Persian] ShaykhĀvandī, D. (1390 H.sh./2011). Millīgarāyī wa hūwiyyat-i Īrānī [Nationalism and Iranian identity]. Tehran: Markaz-i Bāz Shināsī-yi Islām wa Īrān. [In Persian]
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 281 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 34 |
||