| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 331 |
| تعداد مقالات | 2,452 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,555,072 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,531,383 |
بازطراحی آموزش مدیریت مالی در دانشگاهها؛ با تأکید بر مبانی الهی، اقتضائات فرهنگی و نیازهای تربیتی نسل Z | ||
| فصلنامه علمی تربیت اسلامی | ||
| دوره 21، شماره 56، تیر 1405، صفحه 119-152 اصل مقاله (799.72 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/edu.2025.11171.3061 | ||
| نویسندگان | ||
| سید رضا سید نژاد فهیم* 1؛ کبیر صابر مبصّر2 | ||
| 1گروه حسابداری، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران | ||
| 2گروه حسابداری، واحد آستانه اشرفیه، دانشگاه آزاد اسلامی، آستانه اشرفیه، ایران | ||
| چکیده | ||
| مقدمه و اهداف: در جهان امروز که نظامهای مالی با بحرانهای اخلاقی و بیاعتمادی عمومی دستوپنجه نرم میکنند، آموزش مدیریت مالی نیازمند یک بازتعریف بنیادین است تا از رویکرد صرفاً سودمحور غربی فاصله بگیرد. این ضرورت در ایران، با وجود بنیانهای فرهنگی-دینی قوی، برای تربیت مدیرانی متعهد و عدالتمحور، اهمیتی مضاعف مییابد. ورود نسل Z به دانشگاهها این نیاز را تشدید کرده است؛ نسلی که به دنبال معنا، عدالت و پیوند میان تخصص و ارزشهای اخلاقی است. از سوی دیگر، آموزههای اسلامی (مانند تأکید بر عدالت اقتصادی، شفافیت و امانتداری) پتانسیل بالایی برای غنیسازی محتوای مالی فراهم میآورد. متأسفانه، نظام آموزشی فعلی مدیریت مالی در ایران عمدتاً مبتنی بر انتقال تکنیکهای غربی بوده و از فرهنگ بومی و نیازهای نسلی غفلت کرده است، که این امر خلأیی راهبردی در تربیت نیروی انسانی مورد نیاز نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایجاد کرده است. هدف اصلی پژوهش حاضر، طراحی یک چارچوب مفهومی بومی برای آموزش مدیریت مالی با رویکرد الهی-فرهنگی است. این الگو بر سه محور اساسی استوار خواهد بود: ارزشهای اسلامی-اخلاقی، اقتضائات فرهنگی-بومی ایران، و نیازهای شناختی نسل Z. تلاش میشود تا با بهرهگیری از تحلیل متون اسلامی، نظریههای یادگیری و مطالعات تجربی، الگویی ارائه شود که آموزش مدیریت مالی را به فرایندی برای تربیت مدیرانی عدالتمحور، امانتدار و پاسخگو تبدیل کند و تحولی ساختاری در محتوا، روش تدریس، نقش مدرس و نظام ارزشیابی ایجاد نماید. روش: این پژوهش از منظر هدف، توسعهای-کاربردی و از حیث ماهیت و رویکرد، کیفی با روش تحلیل محتوای استقرایی و فراتحلیل روایتی است. هدف اصلی این رویکرد، دستیابی به یک الگوی بومی برای آموزش مدیریت مالی است که مبتنی بر مبانی الهی و اقتضائات فرهنگی ایران باشد. روششناسی تحقیق در سه مرحله بههمپیوسته سازماندهی شد: ۱. مرور نظاممند و گردآوری منابع: در گام نخست، با استفاده از روش مرور نظاممند، مجموعهای از منابع معتبر فارسی و لاتین در دهه اخیر شامل حوزههای آموزش مدیریت مالی، نظریههای یادگیری و تربیت اخلاقی، و منابع اسلامی گردآوری شدند. ملاک ورود، روزآمدی، اعتبار علمی و تناسب مفهومی با موضوع بود. ۲. تحلیل محتوای استقرایی: متون منتخب با روش تحلیل محتوای استقرایی کدگذاری شدند. مفاهیم کلیدی استخراج و در قالب مقولههای مفهومی سازماندهی شدند و گزارههای همراستا با محورهای تعلیم و تربیت اسلامی شناسایی و دستهبندی گردید. ۳. فراتحلیل روایتی و سهسوسازی منابع: در مرحلهی نهایی، از فراتحلیل روایتی برای تلفیق روایتهای مستخرج از سه منبع اصلی (نظریههای یادگیری غربی، تعالیم اسلامی و مطالعات تجربی) استفاده شد. در این مرحله، چارچوب اسلامی مبنا قرار گرفته و تعارضات میان نظریهها با ترجیح مبانی اسلامی و استفاده تکمیلی از نظریههای غربی مدیریت شدند. برای اعتبارسنجی یافتهها، از تکنیک سهسوسازی منابع (تطبیق نتایج نظری، شواهد اسلامی و مدارک تجربی) بهره گرفته شد. فراتحلیل روایتی، حلقه اتصال میان منابع ناهمگون بود و منجر به صورتبندی نهایی الگوی آموزش مدیریت مالی در چهار محور اصلی (محتوا، روش تدریس، ویژگی مدرس و ارزشیابی) گردید. نتایج: تحلیل مطالعات پیشین نشان میدهد که نظام آموزش مدیریت مالی در ایران عمدتاً تحت تأثیر رویکردهای فنی و غربمحور قرار دارد که تمرکز اصلی آنها بر انتقال مهارتهای تکنیکی و دانشی بدون توجه کافی به ابعاد ارزشی، اخلاقی و بومی است. این رویکرد موجب شده است که تربیت دانشآموختگان در این حوزه، از لحاظ مسئولیتپذیری اجتماعی، التزام به عدالت مالی، و رعایت اصول شفافیت و امانتداری با کاستیهایی مواجه باشد. بر مبنای تحلیل محتوای متون اسلامی و نظریات نوین یادگیری، سه محور کلیدی برای بازطراحی آموزش مدیریت مالی استخراج شد: ارزشهای اسلامی-اخلاقی، اقتضائات فرهنگی–بومی جامعه ایران، و نیازهای تربیتی و شناختی نسل .Z یافتهها حاکی از آن است که این سه محور میتوانند چارچوبی منسجم برای تحول در آموزش مدیریت مالی فراهم آورند، بهنحویکه تربیت مدیرانی متعهد، مسئول و عدالتمحور را هدف قرار دهد. در بعد محتوایی، ضرورت بازنگری در سرفصلها بهگونهای که مفاهیمی چون ربا، زکات، انفاق، عدالت اقتصادی، و اخلاق حرفهای اسلامی بهصورت نظاممند گنجانده شوند، برجسته شد. همچنین در بعد مدرس، تأکید بر تربیت اساتیدی با نگاه میانرشتهای، سواد دینی-اخلاقی و مهارتهای تربیتی، یکی از پیشنیازهای اصلی تحقق این الگو تشخیص داده شد. در بخش شیوههای تدریس، استفاده از روشهایی نظیر یادگیری مسئلهمحور، پروژههای اخلاقمحور، و یادگیری تجربی با تأکید بر موقعیتهای واقعی مالی توصیه شد. نهایتاً، در زمینه ارزشیابی، بر ضرورت بهرهگیری از روشهای کیفی و ارزشمحور همچون گزارشهای تأملی، پرتفوی اخلاقی و پروژههای خدماتی اجتماعی تأکید گردید. نتایج همچنین نشان داد که پیادهسازی این الگو مستلزم غلبه بر چالشهایی نظیر ضعف منابع میانرشتهای، نگرش منفی به تلفیق دین و دانش فنی، کمبود سیاستهای حمایتی، و ناآشنایی اساتید با روشهای تربیت اخلاقی است. به همین جهت، در ادامه، راهکارهایی برای تقویت زمینههای فرهنگی، ساختاری و آموزشی اجرای این الگو ارائه خواهد شد. بحث و نتیجهگیری: آموزش مدیریت مالی در ایران، همچون بسیاری از حوزههای علمی دیگر، طی دهههای گذشته متأثر از الگوها و نظریههای برگرفته از غرب بوده است؛ الگوهایی که علیرغم مزایای فنی و ساختاری، اغلب فاقد بنیانهای ارزشی متناسب با فرهنگ اسلامی-ایرانیاند. در شرایطی که نظامهای مالی جهان با بحرانهای اخلاقی، فساد سازمانیافته و بیاعتمادی نهادی مواجهاند، بازنگری در فلسفه، محتوا و روش آموزش مدیریت مالی نهتنها یک ضرورت آموزشی، بلکه یک رسالت اجتماعی و فرهنگی است. یافتههای این پژوهش بر اساس تحلیل مضامین اسلامی، نظریههای یادگیری معاصر و مطالعات تجربی داخلی و خارجی، نشان میدهد که طراحی یک الگوی بومی–مفهومی آموزش مدیریت مالی با تأکید بر سه محور «ارزشهای اسلامی-اخلاقی»، «اقتضائات فرهنگی جامعه ایرانی» و نیازهای تربیتی و شناختی نسل Z میتواند نقطه عزیمت مؤثری برای تحول در این حوزه باشد. چنین الگویی قادر است بهجای تأکید صرف بر انتقال دانش فنی، زمینهساز تربیت مدیرانی شود که در کنار توانمندی حرفهای، به ارزشهایی چون عدالت، امانتداری، پاسخگویی، شفافیت و خدمت به منافع عمومی پایبند باشند. در بعد محتوایی، گنجاندن آموزههایی نظیر عدالت اقتصادی، منع ربا، زکات، اخلاق حرفهای و فقه معاملات در برنامه درسی مدیریت مالی، میتواند بنیان نظری متفاوتی نسبت به الگوهای مرسوم ارائه دهد. در سطح مدرس، بازتعریف نقش استاد بهعنوان مربی اخلاقمدار، همراه با آموزشهای میانرشتهای و تربیتی، ضرورتی اجتنابناپذیر است. همچنین، استفاده از روشهای تدریس مشارکتی، یادگیری مسئلهمحور، تحلیل موقعیتهای واقعی و بهرهگیری از فناوریهای نوین آموزشی، از ابزارهای کلیدی در پاسخ به ویژگیهای نسل Z به شمار میرود. در زمینه ارزشیابی نیز، کنار گذاشتن ارزیابیهای کمی صرف و جایگزینی آن با ابزارهایی مانند گزارشهای تأملی، پروژههای اجتماعی و پرتفوی اخلاقی، به رشد معنوی و مسئولیتپذیری دانشجویان کمک میکند. درعینحال، اجرای این الگو با موانعی نظیر ضعف تعامل میانرشتهای، کمبود منابع بومی، نگاه تقلیلگرایانه به آموزش فنی و مقاومت ساختاری روبهروست. این چالشها نیازمند برنامهریزی راهبردی، تدوین سیاستهای حمایتی، تقویت نهادهای علمی–فرهنگی، و فراهمسازی بسترهای قانونی و حرفهای است. در نهایت، نوآوری این مقاله در آن است که ضمن نقد رویکرد رایج، الگویی قابل اجرا، مستند به منابع اسلامی و علمی، و سازگار با نیازهای روز دانشجویان و جامعه ارائه میدهد. این الگو میتواند نهتنها الهامبخش تحول در آموزش مدیریت مالی، بلکه زمینهساز بازآفرینی الگوهای تربیت مدیران در سایر رشتههای علوم انسانی و اجتماعی نیز باشد. پیشنهاد میشود در مطالعات آتی، این چارچوب در قالب مطالعات میدانی، طراحی دورههای آموزشی و تحلیل اثربخشی در محیطهای دانشگاهی آزموده شود. تقدیر و تشکر: نویسندگان عمیقاً از سردبیر محترم و داوران ناشناس بابت بازخورد سازنده و روشنگرشان سپاسگزارند. تعارض منافع: نویسندگان هیچگونه تضاد منافع مالی یا روابط شخصی شناختهشدهای را که ممکن است بر نتایج گزارششده در این مقاله تأثیر گذاشته باشد، ندارند. | ||
| مراجع | ||
|
ابویعلی موصلی، احمد بن علی. (۱۳۶۳). مسند ابییعلی (تحقیق: حسین سلیم اسد). دمشق: دارالمأمون للتراث. https://islamport.com/l/mtn/1141/1008.htm?utm_source=chatgpt.com
بهشتینیا، ادریس، و کریمی، افشین. (1401). نقد و بررسی دیدگاههای موافقان و مخالفان بومیسازی علوم انسانی در ایران. ماهنامه جامعهشناسی سیاسی ایران، 5(10)، 1211-1243. https://doi.org/10.30510/psi.2022.321572.2859
حسینی لرگانی، سیده مریم، و مجتبیزاده، محمد. (1401). طراحی و اعتباریابی الگوی برنامه درسی برای نظام آموزش عالی ایران. فصلنامه پژوهش و برنامهریزی در آموزش عالی، 24(3)، 23-51. https://journal.irphe.ac.ir/article_702956.html
رجبزاده، آرمین، مرتضوی، مهدی، دوستار، محمد، و آخوندی، نسرین. (1399). توسعه چارچوب مفهومیظرفیتسازی سازمانی بخش آموزش عالی جهت پاسخگویی به انتظارات جامعه: رویکرد تحلیل مضمون، پژوهشهای مدیریت منابع سازمانی. 10(2)، 45-73. https://doi.org/20.1001.1.22286977.1399.10.2.3.1
رحمانیان کوشککی، عبدالرسول، برزگر، بهرام، و کمالیراد، اسماعیل. (1400). طراحی مدل بهبود کیفیت آموزش حسابداری از طریق بررسی روابط بین عوامل مؤثر بر روشهای تدریس، پژوهشهای تجربی حسابداری، 11(41)، 139-166. https://doi.org/10.22051/JERA.2020.29647.2619
رضایی، رضا، ابراهیمی قراعینی، محسن، خطیبی یکتا، مهران، و اباذری، الهویردی. (1403). نقش مدیریت مالی، روانشناسی و آموزههای دینی در تصمیمگیریهای اقتصادی، چهارمین کنفرانس بینالمللی پژوهشهای مدیریت، تعلیم و تربیت در آموزش و پرورش، تهران. https://civilica.com/doc/2237420
رهبر انقلاب. (۱۳۹۷). بیانیه گام دوم انقلاب خطاب به ملت ایران. تهران: دفتر نشر آثار مقام معظم رهبری. https://khameneibook.ir
زمانیان، عیسی، خاکباز، عظیمه سادات، و یوسفزاده چوسری، محمدرضا. (1402). ارائه الگوی برنامه درسی برای تحقق رسالت دانشگاه نسل چهارم از نوع ایرانی-اسلامی، مطالعات برنامه درسی آموزش عالی، 28، 297-324. https://www.sid.ir/paper/1499144/fa
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه الاعلمی.
قریشی کولغانی، اسما، و مهدویفر، سهیلا. (1403). چالشهای آموزشی نسل Z در مواجهه با تحولات سریع فناوری: الزامات تربیتی و روشهای نوین تدریس، سومین همایش ملی امور تربیتی، یزد. https://civilica.com/doc/2279480
گرمه، علی و عامریان، علیرضا، و ابوالحسنی، موسی. (1403). مدیریت مالی از دیدگاه ادیان مختلف با محوریت اسلام، پانزدهمین کنفرانس بینالمللی حسابداری، مدیریت و نوآوری در کسب و کار، تهران. https://civilica.com/doc/2185585
محمودیفرد، علیرضا، و ملکی، علی. (1402). تحلیل و بررسی انتقادی تأثیر هوش مصنوعی بر مدیریت مالی و ارزش تجاری در عصر دیجیتال استراتژی و امروزی، اولین کنفرانس ملی رهیافت های نوین مدیریت، اقتصاد، تجارت جهانی، حسابداری و بانکداری در هزاره سوم، اهواز. https://civilica.com/doc/1894786
مطهری، مرتضی. (1387). مجموعه آثار، جلد ۲۴: تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: صدرا.
References AAOIFI. (2025). Accounting, Auditing and Governance Standards. Manama: Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions. https://aaoifi.com/product/accounting-auditing-and-governance-standards-2/?lang=en Abū Yaʿlā al-Mawṣilī, A. ibn ʿA. (1984). Musnad Abī Yaʿlā (H. S. Asad, Ed.). Dār al-Maʾmūn lil-Turāth. https://islamport.com/l/mtn/1141/1008.htm?utm_source=chatgpt.com Beheshtinia, E., & Karimi, A. (2022). A critical review of the perspectives of proponents and opponents of the localization of humanities in Iran. Iranian Political Sociology Monthly, 5(10), 1211–1243. https://doi.org/10.30510/psi.2022.321572.2859 [In Persian] Biggs, J., & Tang, C. (2011). Teaching for quality learning at university (4th ed.). McGraw-Hill Education. Çelikhan, S. (2013). A Model of Financial Management in Education System. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 89, 612-616. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2013.08.903 Dusuki, A. W., & Abdullah, N. I. (2007). Maqasid al-Shariah, Maslahah, and corporate social responsibility. The American Journal of Islamic Social Sciences, 24(1), 25–45. https://doi.org/10.35632/ajis.v41i1.3417 Freire, P. (2000). Pedagogy of the oppressed (30th Anniversary ed.). Continuum. Ghermeh, A., Amrian, A., & Abolhasani, M. (2024). Financial management from the perspective of different religions with an emphasis on Islam. 15th International Conference on Accounting, Management, and Business Innovation, Tehran. https://civilica.com/doc/2185585 [In Persian] Hoseini Lorgani, S. M., & Mojtabazadeh, M. (2022). Designing and validating a curriculum model for Iran’s higher education system. Journal of Research and Planning in Higher Education, 24(3), 23–51. https://journal.irphe.ac.ir/article_702956.html [In Persian] Kohlberg, L. (1981). Essays on Moral Development, Vol. I: The Philosophy of Moral Development. Harper & Row. Lappay, K. T., Banu, A., Radhakrishna, H., Megha, S., Kumar, M. D., & Krupa, S. (2025). Empowering Financial Futures: Financial Literacy and Financial Attitude Influencing Financial Behavior Among University Students in the Digital Age. In Sustainable Digital Technology and Ethics in an Ever-Changing Environment,1, 117-130. Cham: Springer Nature Switzerland. https://doi.org/10.1007/978-3-031-86712-5_9 Lee, Y. C. (2025). Changes in learning outcomes of students participating in problem-based learning for the first time: A case study of a financial management course. The Asia-Pacific Education Researcher, 34(1), 511-530. https://doi.org/10.1007/s40299-024-00873-y Mahmoudifard, A., & Maleki, A. (2023). A critical review of the impact of artificial intelligence on financial management and business value in the digital era. 1st National Conference on New Approaches to Management, Economics, Global Trade, Accounting, and Banking in the Third Millennium, Ahvaz. https://civilica.com/doc/1894786 [In Persian] Motahhari, M. (2008). Collected Works, Vol. 24: Education and Training in Islam. Tehran: Sadra. [In Persian] Noruzi, M., Chitsazian, A., & Sayyed Tabatabai, S. M. (2022). Organizational behavior management researches with an Islamic approach: a domain review. Scientific Journal of Islamic Management, 30(1), 113-164. https://doi.org/20.1001.1.22516980.1401.30.1.6.5 Qureshi Koulaghani, A., & Mahdavi-Far, S. (2024). Educational challenges of Generation Z in facing rapid technological transformations: Pedagogical requirements and new teaching methods. 3rd National Conference on Educational Affairs, Yazd. https://civilica.com/doc/2279480 [In Persian] Rahmanian Koushkaki, A., Barzegar, B., & Kamali Rad, E. (2021). Designing a model for improving the quality of accounting education by examining the relationships among influential teaching method factors. Experimental Accounting Research, 11(41), 139–166. https://doi.org/10.22051/JERA.2020.29647.2619 [In Persian] Rajabzadeh, A., Mortazavi, M., Doustar, M., & Akhoondi, N. (2020). Developing a conceptual framework for organizational capacity building in higher education to meet societal expectations: A thematic analysis approach. Organizational Resources Management Research, 10(2), 45–73. https://doi.org/20.1001.1.22286977.1399.10.2.3.1 [In Persian] Rezaei, R., Ebrahimi Qaraeini, M., Khatibi Yekta, M., & Abazari, A. (2024). The role of financial management, psychology, and religious teachings in economic decision-making. 4th International Conference on Management, Education and Training Research in Education, Tehran. https://civilica.com/doc/2237420 [In Persian] Ribeiro, M. A., Seyfi, S., Elhoushy, S., Woosnam, K. M., & Patwardhan, V. (2025). Determinants of generation Z pro-environmental travel behaviour: the moderating role of green consumption values. Journal of sustainable tourism, 33(6), 1079-1099. https://doi.org/10.1080/09669582.2023.2230389 Ricoeur, P. (1992). Oneself as Another. University of Chicago Press. Satityapong, N., Na-Soontorn, T., & Amornkitpinyo, P. (2022). Innovative financial management model for private higher education institutions according to the Long-Term 20-Year Higher Education Plan. Corporate Governance and Organizational Behavior Review, 6(2), 279-286. https://doi.org/10.22495/cgobrv6i2sip12 Seemiller, C., & Grace, M. (2016). Generation Z goes to college. Jossey-Bass. Senduk, F. F. W., Djatmika, E. T., Wahyono, H., Churiyah, M., Mahasneh, O., & Arjanto, P. (2024). Fostering financially savvy generations: the intersection of financial education, digital financial misconception and parental wellbeing. In Frontiers in Education, 9, 1460374. Frontiers Media SA. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1460374 Supreme Leader of the Islamic Revolution. (2018). The Second Step of the Revolution: A Statement Addressed to the Iranian Nation. Tehran: Office for the Preservation and Publication of the Works of the Supreme Leader. https://khameneibook.ir [In Persian] Tazkiyyah, N. M., Hafidhuddin, D., Ibdalsyah, I., & Tanjung, H. (2025). An Islamic Approach to Educate Children on Financial Literacy. International Journal of Business and Applied Economics, 4(1), 79–92. https://doi.org/10.55927/ijbae.v4i1.13134 Tusi, M. b. H. (2023). Majma’ al-Bayan fi Tafsir al-Qur’an. Qom: Al-‘Alami Institute. [In Persian] Wang, H., & Liu, L. (2024). Research on the Reform of Financial Management Curriculum Based on the Concept of Innovation and Entrepreneurship Education. International Journal of Educational Curriculum Management and Research, 5(2), 114-123. https://doi.org/10.38007/IJECMR.2024.050215 Zamanian, E., Khakbaz, A. S., & Yousefzadeh Chousari, M. R. (2023). Presenting a curriculum model for the realization of the mission of the fourth-generation university of Iranian–Islamic type. Curriculum Studies in Higher Education, 28, 297–324. https://www.sid.ir/paper/1499144/fa [In Persian] Zhou, K., Xia, L., Sui, X., & Tao, J. (2025). A novel evaluation method for students’ self-directed learning ability: A case study of financial management students. The International Journal of Management Education, 23(3), 101242. https://doi.org/10.1016/j.ijme.2025.101242 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 816 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 9 |
||