| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 325 |
| تعداد مقالات | 2,426 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,176,180 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,299,594 |
نقد ساختار شخصیت در روانشناسی براساس آموزههای قرآنی | ||
| مطالعات اسلام و روانشناسی | ||
| دوره 20، شماره 40، فروردین 1405، صفحه 7-36 اصل مقاله (657.71 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/psy.2025.11047.2329 | ||
| نویسندگان | ||
| مرتضی عزیزی* 1؛ محمد کاویانی2؛ سید عیسی مسترحمی3 | ||
| 1دانشجوی دکترا، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران | ||
| 2دانشیار، روانشناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران | ||
| 3دانشیار، علم و قرآن، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: بررسی ساختار شخصیت از محوریترین موضوعات روانشناسی معاصر است؛ با این حال، نظریههای موجود در این حوزه عمدتاً بر پایههای انسانشناختی مکاتب غربی شکل گرفته و از تصویر جامعی فاصله دارند که آموزههای وحیانی از حقیقت چندبعدی انسان را ارائه میدهند. این پژوهش با هدف نقد بنیادین ساختارهای شخصیت در روانشناسی معاصر، براساس چارچوب هستیشناختی قرآن کریم انجام شده است. سؤال اصلی پژوهش این است که مهمترین کاستیهای ساختارهای رایج شخصیت (مانند نظریههای فروید، یونگ، آلپورت و راجرز) از دیدگاه قرآن چیست و چگونه میتوان با تکیه بر آیات و تفاسیر معتبر، مسیری برای تکامل و اصلاح این ساختارها ترسیم کرد. فرضیه محوری آن است که روانشناسی معاصر به دلیل غفلت از ابعاد پیشزادی، معنوی و فرادنیایی انسان، قادر به ارائه ساختاری جامع و منطبق با واقعیت انسان نیست. روش: این پژوهش از نوع بنیادی ـ نظری و با روش کتابخانهای ـ تحلیلی انجام شده است. رویکرد حاکم بر تحلیل، روش استنطاقی (پرسشگری فعال از متن) است که از سوی شهید صدر ارائه شده است. در این روش، پژوهشگر با طرح پرسشهای مشخص از متن قرآن به استنباط مبانی قرآنی میپردازد. فرایند تحقیق در دو مرحله اصلی انجام شد: 1. گردآوری و مطالعه مهمترین نظریههای ساختار شخصیت در روانشناسی معاصر (شامل فروید، یونگ، آلپورت، راجرز، برن و دیگران)؛ ۲. استنباط و استخراج مؤلفههای ساختار شخصیت از آیات قرآن کریم و تفاسیر معتبر (مانند المیزان علامه طباطبایی و تفسیر تسنیم آیتالله جوادی آملی). سپس دادههای حاصل از این دو حیطه در مقابل یکدیگر قرار گرفتند و از راه تحلیل منطقی، نظریههای روانشناختی با معیارهای قرآنی نقد و ارزیابی شدند. نتایج: یافتههای پژوهش نشان میدهد که ساختارهای شخصیت در روانشناسی معاصر، با وجود دقت در توصیف برخی ابعاد، با پنج کاستی اساسی و بنیادین مواجهاند: ۱. غفلت از دوره پیشزادی: این ساختارها دوره جنینی و تأثیر آن بر سرشت و شخصیت را نادیده میگیرند؛ درحالیکه هم یافتههای روانشناسی رشد و هم آیات قرآن (مانند مؤمنون، ۱۲-۱۴) بر اهمیت این مرحله تأکید دارند. ۲. بخشینگری و نادیدهگرفتن بعد معنوی: هر نظریه تنها بر یک بُعد (هیجان، شناخت، عصبی) متمرکز شده و بعد معنوی بهعنوان جزء اصیل شخصیت مورد غفلت قرار گرفته است. ۳. غفلت از ساحت فرادنیایی (روح): این نظریهها انسان را به ساحت مادی محدود میکنند؛ درحالیکه قرآن به صراحت از ترکیب روح الهی با جسم (سجده، ۷-۹) و وجود عوالم سهگانه دنیا، برزخ و آخرت برای انسان سخن میگوید. ۴. ناتوانی در تبیین مفاهیم تحولبخش دینی: مفاهیمی مانند توبه، شفاعت، احباط و تکفیر که در قرآن آمده و سبب تحول ناگهانی یا تدریجی در شخصیت میشوند، در چارچوب این ساختارها تبیینپذیر نیستند. ۵. عدم توجه به «خود خداسو» بهعنوان هسته مرکزی: هسته شخصیت در این نظریهها، «خود» (Ego/Self) است؛ درحالیکه از دیدگاه قرآن، هسته واقعی شخصیت انسان، «صورت الهی» یا «خود خداسو» اوست که بیانگر فقر ذاتی و ربط وجودی انسان به خداوند است (فاطر، ۱۵؛ انشقاق، ۶). بحث و نتیجهگیری: این نقدها نشان میدهد روانشناسی معاصر به دلیل مبانی انسانشناختی محدود خود، فاقد چارچوبی جامع برای توصیف حقیقت چندلایه و سیال انسان است؛ در مقابل، آموزههای قرآنی با تأکید بر این موارد الگویی پویا، یکپارچه و فراعالمی از ساختار شخصیت ارائه میدهند: الف) تداوم سیر شخصیت از پیش از دنیا تا پس از آن؛ ب) ترکیب ابعاد جسمانی، روانی، اجتماعی و معنوی؛ ج) نقش محوری رابطه انسان با خدا در شکلدهی به هویت و رفتار و د) امکان تحولات بنیادین (مانند توبه). نتیجهگیری نهایی این است که برای دستیابی به نظریهای واقعنگر از شخصیت، لازم است روانشناسی با حفظ دستاوردهای تجربی خود، مبانی هستیشناختی خویش را با الهام از قرآن کریم بازتعریف کند و ساختاری را بپذیرد که «دوره پیشزادی»، «بعد معنوی و روحانی»، «سیر فرادنیایی» و «محوریت رابطه با خدا» را بهعنوان ارکان اصلی شخصیت انسان به رسمیت بشناسد. این پژوهش مسیر حرکت به سمت «روانشناسی قرآنبنیان» با ساختاری توسعهیافته و جامع را ترسیم میکند. تقدیر و تشکر: در پایان نویسندگان این پژوهش از داوران ارجمند و دستاندرکاران انتشار نشریه که زمینهساز نشر این تلاش فکری بودهاند، صمیمانه سپاسگزاری میکنند؛ همچنین قدردان مسئولان پژوهشگاه حوزه و دانشگاه هستیم که با پذیرش رویکرد بین رشتهای قرآن و روانشناسی، زمینه را برای گفتگوی جدی میان دانش روانشناسی و آموزههای وحیانی فراهم میسازند. امید است این پژوهش گامی مفید در جهت بازتولید دانشی باشد که هم با حقیقت انسان سازگار باشد و هم در خدمت رشد معنوی و روانی جامعه قرار گیرد. تعارض منافع: نویسندگان این مقاله هیچگونه تعارض منافع در ارتباط با انتشار این پژوهش ندارند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| روانشناسی قرآنبنیان؛ روانشناسی شخصیت؛ ساختار شخصیت؛ روانشناسی اسلامی؛ معنویت | ||
| مراجع | ||
|
منابع
* قرآن کریم، ترجمه مکارم شیرازی (1378)، قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابیطالبj.
احمدی، ع. ا. (1368). روانشناسی شخصیت از دیدگاه اسلامی، تهران: امیرکبیر.
بشیری، ا. (1397). روانشناسی شخصیت (نظریههای شخصیت با نگرش به منابع دینی)، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
بشیری، ا. (1398). «ساختار شخصیت از دیدگاه قرآن و روانشناسی با تأکید بر تفاوت نظام ساختاری شخصیت زن و مرد»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، س7، ش15، ص59-81. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1545347
پارگامنت، ک. (1399). رواندرمانگری یکپارچه معنوی، ترجمه علیرضا ظهیرالدین، مسعود جانبزرگی و رضا کریمزاده نعیم، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جانبزرگی، م. و نوری، ن. (1394). نظریههای بنیادین رواندرمانگری و مشاوره، تهران و قم: سمت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جانبزرگی، م. (1402). روانشناسی شخصیت، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جوادی آملی، ع. (1372). انسان در اسلام، قم: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
حافظنیا، م. (1391). مقدمهای بر روش تحقیق در علوم انسانی، تهران: سمت.
خمینی، ر. (1388). تقریرات فلسفه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیe.
دهخدا، ع. ا. (1377). لغتنامه دهخدا، تهران: دانشگاه تهران.
دیرکس، ه. (1384). انسانشناسی فلسفی، ترجمه م. بهشتی، تهران: هرمس.
رفیعی هنر، ح. (1395). روانشناسی مهار خویشتن با نگرش اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
سهرابیفر، م. ت. (1394). چیستی انسان در اسلام، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
شاملو، س. (1382). روانشناسی شخصیت، تهران: رشد.
شجاعی، م. و حیدری، م. (1389). نظریههای انسان سالم با نگرش به منابع اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
شجاعی، م. (1396). شخصیت از دیدگاه صفات، نظریههای روانشناختی و اسلامی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
شجاعی، م. (1397). روانشناسی در قرآن و حدیث، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
شجاعی، م. (1402). روانشناسی شخصیت، قم: انتشارات المصطفیn.
شریفینیا، م. ح. (1398). چهره جان؛ خودشناسی با رویکرد یکپارچه توحیدی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
شفیعآبادی، ع. و ناصری، غ. (1385). نظریههای مشاوره و رواندرمانی، تهران: دانشگاه تهران.
شولتز، د. و شولتز، س. (1378). نظریههای شخصیت، ترجمه ی. کریمی و همکاران، تهران: ارسباران.
صدر، م. ب. (1440ق). المدرسة القرآنیة قم: دارالصدر.
طباطبایی، م. ح. (1370). رسائل توحیدی، ترجمه ع. شیروانی، قم: الزهرا.
طباطبایی، م. ح. (1428ق). تفسیر المیزان، بیروت: الاعلمی.
علائینژاد و همکاران. (1397)، «بررسی تطبیقی ساختار شخصیت و ابعاد آن از دیدگاه قرآن کریم و روانشناسی». https://pg-h.journals.miu.ac.ir/article_2352.html
کارلسون، ن. (1379). روانشناسی فیزیولوژیک، ترجمه ا. ارضی و همکاران، تهران: رشد.
کاویانی، م. (1398). روانشناسی در قرآن؛ بنیانها و کاربردها، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
کاویانی، م. (1402). مروری بر واژههای روانشناختی در قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
مطهری، م. (1390). مجموعه آثار، تهران: صدرا.
معین، م. (1375). فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر.
میزیاک، ه. و استاوتسکستون، و. (1376). تاریخچه و مکاتب روانشناسی، ترجمه ا. رضوانی، مشهد: آستان قدس رضوی.
نورعلیزاده، م. (1395). شخصیت متعالی و سلامت روانی در پرتو خداآگاهی، قم: پژوهشکده باقرالعلومj.
وست، و. (1383). رواندرمانی و معنویت، ترجمه ش. شهیدی و س. شرافکن، تهران: رشد (اثر اصلی 2000).
هارلوک، ا. ب. (1391). روانشناسی شخصیت، ترجمه پ. شریفی درآمدی و م. حاجنوروزی، تهران: آوای نور.
منصوری، ز. و نصیری، ر. (1399). «نقش تربیتی مادر بر فرزندان با تأکید بر آیات و روایات»، پژوهشنامه نوین فقهی حقوقی زنان و خانواده، ش4. https://jflw-rey.whc.ir/article_194.html
References Aḥmadī, ʿA. A. (1368 H.sh./1989). Ravānshināsī-yi shakhṣiyat az dīdgāh-i Islāmī [Personality psychology from an Islamic perspective]. Tehran: Amīr Kabīr. [In Persian] ʿAlāʾīnizhād, M. et al. (1397 H.sh./2018). "Barrasī-yi taṭbīqī-yi sākhtār-i shakhṣiyat wa abʿād-i ān az dīdgāh-i Qurʾān-i Karīm va ravānshināsī" [A comparative study of personality structure and its dimensions from the perspective of the Holy Qur'an and psychology]. Retrieved from https://pg-h.journals.miu.ac.ir/article_2352.html [In Persian] Allport, G. W. (1937). Personality: A psychological interpretation. New York: Holt. Bashīrī, A. (1397 H.sh./2018). Ravānshināsī-yi shakhṣiyat (naẓariyyihā-yi shakhṣiyat bā nigarish bih manābiʿ-i dīnī) [Personality psychology (personality theories with a religious perspective)]. Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Bashīrī, A. (1398 H.sh./2019). "Sākhtār-i shakhṣiyat az dīdgāh-i Qurʾān va ravānshināsī bā taʾkīd bar tafāvut-i niẓām-i sākhtarī-yi shakhṣiyat-i zan va mard" [Personality structure from the Qur'anic and psychological perspectives, with emphasis on the structural differences between male and female personality]. Pizhūhishnāmih-ʾi Islāmī-yi Zanān va Khānavādih, 7(15), 59-81. Retrieved from https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1545347 [In Persian] Berk, L. E. (2017). Development through the lifespan (7th ed.). Pearson. Dihkhudā, ʿA. A. (1377 H.sh./1998). Lughatnāmih-ʾi Dihkhudā [Dehkhoda dictionary]. Tehran: Dānishgāh-i Tihrān. [In Persian] Dirkx, H. (1384 H.sh./2005). Insānshināsī-yi falsafī [Philosophical anthropology] (M. Bihishtī, Trans.). Tehran: Hurmuz. [In Persian] Feist, J., & Feist, G. J. (2009). Theories of personality (6th ed.). McGraw-Hill. Goldberg, L. R. (1993). The structure of phenotypic personality traits. American Psychologist, 48(1), 26-34. https://doi.org/10.1037/0003-066X.48.1.26 Ḥāfiẓnīyā, M. (1391 H.sh./2012). Muqaddamihʾī bar ravish-i taḥqīq dar ʿulūm-i insānī [Introduction to research methodology in the humanities]. Tehran: SAMT. [In Persian] Hārlūk, I. B. (1391 H.sh./2012). Ravānshināsī-yi shakhṣiyat [Personality psychology] (P. Sharīfī Darāmadī & M. Ḥājnūrūzī, Trans.). Tehran: Āvā-yi Nūr. [In Persian] Jānbuzargī, M. (1402 H.sh./2023). Ravānshināsī-yi shakhṣiyat [Personality psychology]. Qom: Pizhūhishgāh-i Ḥawzah va Dānishgāh. [In Persian] Jānbuzargī, M., & Nūrī, N. (1394 H.sh./2015). Naẓariyyihā-yi bunyādīn-i ravāndarmānī va mushāvarah [Foundational theories of psychotherapy and counseling]. Tehran & Qom: SAMT & Pizhūhishgāh-i Ḥawzah va Dānishgāh. [In Persian] Javādī Āmulī, ʿA. (1372 H.sh./1993). Insān dar Islām [The human being in Islam]. Qom: Markaz-i Nashr-i Farhangī-yi Rajā. [In Persian] Kārlusun, N. (1379 H.sh./2000). Ravānshināsī-yi fīzyūlūzhīk [Physiological psychology] (A. Arẓī et al., Trans.). Tehran: Rushd. [In Persian] Kāvyānī, M. (1398 H.sh./2019). Ravānshināsī dar Qurʾān; bunyānhā va kārburdhā [Psychology in the Qur'an; foundations and applications]. Qom: Pizhūhishgāh-i Ḥawzah va Dānishgāh. [In Persian] Kāvyānī, M. (1402 H.sh./2023). Murūrī bar vāzhihā-yi ravānshinākhtī dar Qurʾān [A review of psychological terms in the Qur'an]. Qom: Pizhūhishgāh-i Ḥawzah va Dānishgāh. [In Persian] Khomeynī, R. (1388 H.sh./2009). Taqrīrāt-i falsafah [Philosophical lectures] (Vol. 3). Tehran: Muʾassisih-ʾi Tanẓīm va Nashr-i Ās̱ār-i Imām Khomeynī. [In Persian] Manṣūrī, Z., & Naṣīrī, R. (1399 H.sh./2020). "Naqsh-i tarbiyatī-yi mādar bar farzandān bā taʾkīd bar āyāt va ravāyāt" [The educational role of mothers on children with emphasis on verses and hadiths]. Pizhūhishnāmih-ʾi Nuvīn-i Fiqhī-yi Ḥuqūqī-yi Zanān va Khānavādih, 4. Retrieved from https://jflw-rey.whc.ir/article_194.html [In Persian] Mervielde, I., & De Fruyt, F. (2000). The Big Five personality factors as a model for the structure of children's peer nominations. European Journal of Personality, 14(2), 91-118. https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-0984(200003/04)14:2<91::AID-PER356>3.0.CO;2-Z Mīzyāk, H., & Stūt-Sikstun, V. (1376 H.sh./1997). Tārīkhchih wa makātib-i ravānshināsī [History and schools of psychology] (A. Riḍwānī, Trans.). Mashhad: Āstān-i Quds-i Raḍawī. [In Persian]
Muʿīn, M. (1375 H.sh./1996). Farhang-i Fārsī [Persian dictionary]. Tehran: Amīr Kabīr. [In Persian] Muṭahharī, M. (1390 H.sh./2011). Majmūʿih-ʾi ās̱ār [Collected works]. Tehran: Ṣadrā. [In Persian] Nūrʿalīzādih, M. (1395 H.sh./2016). Shakhṣiyat-i mutaʿālī wa salāmat-i ravānī dar partuw-i khudā-āgāhī [Transcendent personality and mental health in the light of God-consciousness]. Qom: Pizhūhishkadih-ʾi Bāqir al-ʿUlūm. [In Persian] Pargament, K. I. (1399 H.sh./2020). Ravāndarmānī-yi yikpārchih-ʾi maʿnavī [Integrated spiritual psychotherapy] (A. Ẓahīr al-Dīn, M. Jānbuzargī, & R. Karīmzādih Naʿīm, Trans.). Qom: Pizhūhishgāh-i Ḥawzah va Dānishgāh. [In Persian] Piedmont, R. L. (1999). Does spirituality represent the sixth factor of personality? Spiritual transcendence and the Five-Factor Model. Journal of Personality, 67(6), 985-1014. https://doi.org/10.1111/1467-6494.00080 Rafīʿī Hunar, Ḥ. (1395 H.sh./2016). Ravānshināsī-yi mahār-i khwīshtan bā nigarish-i Islāmī [Self-control psychology with an Islamic perspective]. Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Ṣadr, M. B. (1440 AH). Al-madrasah al-Qurʾāniyyah [The Qur'anic school]. Qom: Dār al-Ṣadr. [In Arabic] Shafīʿābādī, ʿA., & Nāṣirī, Gh. (1385 H.sh./2006). Naẓariyyihā-yi mushāvarah va ravāndarmānī [Theories of counseling and psychotherapy]. Tehran: Dānishgāh-i Tihrān. [In Persian] Shāmlū, S. (1382 H.sh./2003). Ravānshināsī-yi shakhṣiyat [Personality psychology]. Tehran: Rushd. [In Persian] Sharīfīniyā, M. Ḥ. (1398 H.sh./2019). Chihrih-ʾi jān; khwūdshināsī bā rūykard-i yikpārchih-ʾi tawḥīdī [The face of the soul; self-knowledge with a monotheistic integrated approach]. Qom: Pizhūhishgāh-i Ḥawzah va Dānishgāh. [In Persian] Shujāʿī, M. (1396 H.sh./2017). Shakhṣiyat az dīdgāh-i ṣifāt, naẓariyyihā-yi ravānshinākhtī va Islāmī [Personality from the perspective of traits, psychological theories, and Islam]. Qom: Pizhūhishgāh-i Ḥawzah va Dānishgāh. [In Persian] Shujāʿī, M. (1397 H.sh./2018). Ravānshināsī dar Qurʾān va ḥadīs̱ [Psychology in the Qur'an and hadith]. Qom: Pizhūhishgāh-i Ḥawzah va Dānishgāh. [In Persian]
Shujāʿī, M. (1402 H.sh./2023). Ravānshināsī-yi shakhṣiyat [Personality psychology]. Qom: Intishārāt-i al-Muṣṭafā. [In Persian] Shujāʿī, M., & Ḥaydarī, M. (1389 H.sh./2010). Naẓariyyihā-yi insān-i sālim bā nigarish bih manābiʿ-i Islāmī [Theories of the healthy human with an Islamic perspective]. Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian] Shūltz, D., & Shūltz, S. (1378 H.sh./1999). Naẓariyyihā-yi shakhṣiyat [Theories of personality] (Y. Karīmī et al., Trans.). Tehran: Arasbarān. [In Persian] Sihrābīfar, M. T. (1394 H.sh./2015). Chīstī-yi insān dar Islām [The essence of man in Islam]. Tehran: Pizhūhishgāh-i Farhang va Andīshih-ʾi Islāmī. [In Persian] Ṭabāṭabāʾī, M. Ḥ. (1370 H.sh./1991). Rasāʾil tawḥīdī [Essays on monotheism] (A. Shīrwānī, Trans.). Qom: al-Zahrā. [In Persian] Ṭabāṭabāʾī, M. Ḥ. (1428 AH/2007). Tafsīr al-Mīzān [Al-Mizan exegesis]. Beirut: al-Aʿlamī. [In Arabic] The Holy Qur'an, translated by Makārim Shīrāzī, N. (1378 H.sh./1999). Qom: Madrasat al-Imām ʿAlī ibn Abī Ṭālib Publications. [In Persian] Wist, W. (1383 H.sh./2004). Ravāndarmānī va maʿnaviyyat [Psychotherapy and spirituality] (Sh. Shahīdī & S. Sharāfkan, Trans.). Tehran: Rushd. (Original work published 2000) [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 118 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 10 |
||