| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 322 |
| تعداد مقالات | 2,423 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,135,596 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,266,486 |
اثربخشی آموزش مهارتهای کلامی آمیخته به معنویت اسلامی در افزایش رضایت زناشویی | ||
| اسلام و روانشناسی خانواده | ||
| دوره 1، شماره 2، دی 1404، صفحه 103-126 اصل مقاله (565.79 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/ipf.2025.10550.1012 | ||
| نویسندگان | ||
| زهرا سلطانی* 1؛ محمد باقر حسنوند2 | ||
| 1استادیار دانشگاه علامه طباطبایی، تهران.ایران.ایران | ||
| 2دانشجوی دکتری روانشناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.قم. ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: ازدواج سنگبنای اصلی جامعه و کهنترین نهاد اجتماعی، نقشی بیبدیل در تأمین سلامت روانی افراد و ثبات اجتماعی ایفا میکند؛ در این میان، کیفیت رابطه زوجین مهمترین عامل تعیینکننده پایداری و موفقیت خانواده است و مهارتهای ارتباطی، بهویژه توانایی برقراری ارتباط کلامی مؤثر در قلب این کیفیت قرار دارد. پژوهشهای فراوان در حوزه خانوادهدرمانی نشان دادهاند که ناتوانی در بیان شفاف احساسات، نیازها و انتظارات، یکی از ریشههای اصلی بروز تعارض، نارضایتی و درنهایت فروپاشی روابط زناشویی است. از دیدگاه روانشناختی، ارتباط کلامی ابزاری است که زوجین از راه آن دنیای درونی خود را به یکدیگر میشناسانند و صمیمیت را پرورش میدهند، اما در دیدگاه اسلامی، گفتگو جایگاهی فراتر از یک ابزار ارتباطی دارد و آن عرصهای برای تجلّی اخلاق، معنویت و کسب رضایت الهی است. در متون دینی تأکید فراوانی بر استفاده از کلام نیکو، محبتآمیز و محترمانه شده است؛ برای مثال فرمایش پیامبرn که میفرماید: «این گفتار مرد به همسرش که "دوستت دارم"، هرگز از قلب او بیرون نمیرود»، بهروشنی اهمیت ابراز کلامی محبت را در تحکیم بنیان خانواده نشان میدهد. با وجود غنای آموزههای اسلامی در این زمینه و اهمیت اثباتشده مهارتهای ارتباطی در روانشناسی، خلأ پژوهشی عمیقی در زمینه تلفیق این دو حوزه وجود دارد. مطالعات پیشین یا صرفاً بر جنبههای روانشناختی متمرکز بوده یا به شکل نظری به توصیههای دینی پرداختهاند؛ از اینرو پژوهش حاضر با هدف پر کردن این شکاف به طراحی و ارزیابی یک بسته آموزشی جامع پرداخت که مهارتهای کلامی را با اصول معنویت اسلامی درآمیخته است. هدف اصلی این تحقیق، بررسی اثربخشی این مداخله بر افزایش سطح کلی رضایت زناشویی و همچنین تحلیل تأثیر آن بر ابعاد دهگانه رضایتمندی (ارتباط کلامی، پایبندی مذهبی، حل تعارض، مدیریت مالی، روابط جنسی، اوقات فراغت، فرزندپروری، نقش زن و مرد، مسائل شخصیتی و صله ارحام) است. فرضیه اصلی این است که چنین آموزشی میتواند بهبود معنادار و پایداری در ابعاد عملکردی و ارتباطی زندگی مشترک ایجاد کند. روش: این پژوهش از نظر هدف، تحقیق کاربردی است؛ زیرا نتایج آن مستقیماً در مراکز مشاوره و برنامههای پیشگیری از طلاق استفاده میشود. از نظر روششناختی، طرح نیمهآزمایشی پیشآزمون ـ پسآزمون و پیگیری با گروه کنترل به کار رفت تا بتوان تأثیر مداخله را بهطور دقیقتری سنجید. جامعه آماری همۀ زوجین در معرض آسیبی بودند که بهدلیل نارضایتی زناشویی در سال ۱۴۰۱ به مرکز مشاوره وابسته به قوه قضاییه در تهران مراجعه کرده بودند؛ از این جامعه، ۳۰ زوج (۶۰ نفر) که واجد ملاکهای ورود به پژوهش بودند به روش نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند. این زوجین پس از دریافت توضیحات کامل درباره اهداف و روند پژوهش، رضایتنامه آگاهانه را امضا کردند و بهصورت تصادفی در دو گروه آزمایش (۱۵ زوج) و کنترل (۱5 زوج) گمارده شدند. ملاکهای ورود شامل داشتن حداقل مدرک تحصیلی دیپلم (برای اطمینان از درک محتوای آموزشی)، درآمد ماهانه بالای ۹ میلیون تومان (برای کنترل تأثیر استرس شدید مالی)، دامنه سنی ۲۵ تا ۴۰ سال و گذشت دستکم دو سال از زندگی مشترک بود. زوجینی که درگیر اعتیاد، خیانت یا اختلالات حاد روانی بودند از مطالعه خارج شدند. ابزار اصلی پژوهش، پرسشنامه رضایتمندی زناشویی اسلامی بود که جدیری (۱۳۸8) آن را طراحی کرده است. این پرسشنامه شامل ۵۰ سؤال در قالب مقیاس لیکرت است که ده مؤلفه اصلی رضایت زناشویی را میسنجد. روایی و پایایی این ابزار در پژوهشهای پیشین از راه روشهایی مانند آلفای کرونباخ و تحلیل عاملی تأیید شده است. گروه آزمایش در یک پروتکل آموزشی شامل ده جلسه ۶۰ دقیقهای (دو جلسه در هفته) شرکت کردند. محتوای این جلسات براساس منابع معتبر اسلامی (قرآن و احادیث) و نظریههای روانشناختی ارتباطی و با نظارت متخصصان دین و روانشناسی تدوین شد. سرفصلهای جلسات به ترتیب شامل خودشناسی و شناخت تفاوتها، شناسایی نیازهای متقابل، تفهیم نقشها و مسئولیتها از دیدگاه اسلامی، آموزش سبکهای ارتباطی سازنده، مهارتهای گوش دادن فعال، مهارتهای ابراز وجود و بیان احساسات، موانع گفتگوی مؤثر، مدیریت خشم و حل تعارض و درنهایت جمعبندی و تمرین عملی بود. گروه کنترل در این مدت هیچ مداخلهای دریافت نکرد. دادههای جمعآوریشده در سه مرحله (پیشآزمون، پسآزمون و پیگیری دو ماهه) با استفاده از نرمافزار SPSS تحلیل شدند. از آمار توصیفی (میانگین و انحراف معیار) در توصیف دادهها و از آمار استنباطی، بهویژه تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر (Repeated Measures ANOVA) برای مقایسه تغییرات دو گروه در طول زمان استفاده گردید. پیش از تحلیل اصلی، پیشفرضهای آماری مانند نرمال بودن توزیع دادهها (آزمون شاپیرو ـ ویلک) و همگنی واریانسها (آزمون لوین) بررسی و تأیید شد. نتایج: تحلیل دادهها نتایج معناداری را نشان داد. میانگین نمرات رضایت زناشویی کل در گروه آزمایش از مرحله پیشآزمون به پسآزمون و پیگیری، افزایش چشمگیری داشت؛ درحالیکه در گروه کنترل تغییر محسوسی مشاهده نشد. آزمون تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر نشان داد که اثر تعاملی «زمان * گروه» معنادار است (0.001= F ,12.699= p)؛ این یافته بیانگر آن است که روند تغییرات نمرات رضایت زناشویی در دو گروه آزمایش و کنترل در طول زمان متفاوت بوده و این تفاوت به دلیل مداخله آموزشی ایجاد شده است. ضریب اندازه اثر (اتای نسبی) برابر با 0.341 به دست آمد که نشاندهنده اثری با قدرت متوسط به بالا است. در تحلیل دقیقتر مؤلفهها، نتایج زیر حاصل شد: آموزش مهارتهای کلامی مبتنی بر معنویت اسلامی به بهبود معنادار در هشت مؤلفه انجامید: ارتباط کلامی، پایبندی مذهبی، حل تعارض، مدیریت مالی، روابط جنسی، فعالیتهای اوقات فراغت، فرزندپروری و نقش زن و مرد در زندگی. این مداخله تأثیر معناداری بر دو مؤلفه «مسائل شخصیتی» و «صله ارحام» نداشت. پایداری اثرهای آموزش نیز از راه مقایسه نتایج پسآزمون و مرحله پیگیری (دو ماه بعد) ارزیابی شد که نتایج نشان داد نمرات کسبشده در گروه آزمایش ثابت باقی مانده است. بحث و نتیجهگیری: یافتههای این پژوهش بهروشنی نشان میدهد که تلفیق مهارتهای ارتباطی روانشناختی با آموزههای معنوی و اخلاقی اسلام یک رویکرد مؤثر و کارآمد برای افزایش رضایت زناشویی است. این مداخله توانست با آموزش روشهای درست گفتگو به زوجین کمک کند تا درک متقابل بهتری از یکدیگر بیابند، تفاوتهای فردی را بپذیرند و تعارضات خود را به شیوهای سازنده و بدون سرزنشگری حل کنند. این نتایج با یافتههای مطالعات پیشین مانند ابراهیمی و جانبزرگی؛ سالاریفر؛ زارع و همکاران همسو بود که بر نقش مثبت معنویت و مهارتهای ارتباطی در بهبود روابط تأکید کردهاند. تأثیر نداشتن مداخله بر مؤلفه «مسائل شخصیتی» قابل انتظار بود؛ زیرا ویژگیهای شخصیتی ساختارهایی عمیق و پایدار هستند که تغییر آنها نیازمند مداخلات رواندرمانی بلندمدت و عمیقتر است؛ همچنین عدم تغییر در مؤلفه «صله ارحام» میتواند بدین جهت باشد که این حوزه بیشتر تحتتأثیر عوامل فرهنگی، هنجارهای خانوادگی و انتظارات خویشاوندان قرار دارد و صرفاً با ارتقای مهارتهای درونزوجی بهبود نمییابد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| آموزش مهارتهای کلامی؛ معنویت اسلامی؛ رضایت زناشویی؛ ارتباط کلامی؛ خانواده | ||
| مراجع | ||
|
منابع
ابراهیمی، ابوالفضل و جانبزرگی، مسعود (1387)، «بررسی رابطه مهارتهای ارتباطی با صمیمیت زناشویی»، مجله پژوهشهای علوم شناختی و رفتاری، ش5، ص143-152. https://cbs.ui.ac.ir/
احمدی، خدابخش؛ فتحیآشتیانی، علی و نوایینژاد، شکوه (1384)، «بررسی عوامل زمینهای ـ فردی و ارتباطی ـ دوجانبهای مؤثر بر سازگاری زناشویی»، فصلنامه خانوادهپژوهی، ش3، ص221-238. https://jfr.sbu.ac.ir/
اسماعیلپور، خلیل؛ وجهیه، خواجه و مهدوی، نفیسه (1392)، «پیشبینی رضایت زناشویی همسران براساس باورهای ارتباطی و مهارتهای ارتباطی»، فصلنامه خانوادهپژوهی، س9، ش33، ص29-44. https://jfr.sbu.ac.ir/
جدیری، جعفر (1387)، بررسی رابطه رضامندی زناشویی براساس معیارهای دینی با ثبات هیجانی، پایاننامه کارشناسی ارشد، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
زارع، بیژن و صفیاریجعفرآباد، هاجر (1394)، «مطالعه رابطه عوامل مؤثر بر میزان رضایت از زندگی زناشویی در میان زنان و مردان متأهل شهر تهران»، فصلنامه مطالعات زنان، ش13، ص111-140. https://www.jwss.ir/
ساروخانی، باقر (1370)، مقدمهای بر جامعهشناسی خانواده، تهران: سروش.
سالاریفر، محمدرضا (1398). زوجدرمانی با رویآورد اسلامی، چ5، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سالاریفر، محمدرضا (1400)، مهارتهای زناشویی با نگرش به منابع اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سالاریفر، محمدرضا (1386)، خانواده در نگرش اسلام و روانشناسی. قم: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سلمانیان، علیاکبر (1383)، بررسی تفکرات غیرمنطقی بر رضایت زناشویی، پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تربیتمعلم.
سلیمیبنی، محمد (1392)، تأثیر آموزش مهارتهای کلامی با تأکید بر منابع اسلامی بر بهبود عملکرد خانواده، پایاننامه کارشناسی ارشد، قم: جامعهالمصطفى العالمیه، دانشکده تربیت.
طباطبایی، حسین (1390)، بررسی رابطه مهارتهای ارتباطی زوجین با رضایت زناشویی، پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
عزیزی، پریسا (1386)، بررسی اثربخشی درمان گروهی با رویکرد تحلیل ارتباط محاورهای برن بر کاهش تعارضات زناشویی زنان شهر تهران، پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.
قهاری، شهربانو (1401)، زوجدرمانی شناختی رفتاری، تهران: رشد.
حمید، نجمه و دهقانی، مصطفی (1391). «بررسی اثربخشی آموزش تحلیل ارتباط محاوره ای (TA) مذهب محور بر میزان عشق و علاقه، احترام به همسر و رضایت زناشویی»، روانشناسی و دین، س5، ش4 (پیاپی 20)، ص23-40.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، چ4، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحارالانوار، چ2، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
میلر، جرالد ر (1379)، ارتباط کلامی (تحلیل معانی بیان)، ترجمه علی ذکاوتی، تهران: انتشارات سروش.
هنریان، مسعوده و یونسی، سیدجلال (1390)، «بررسی علل طلاق در دادگاههای خانواده تهران»، فصلنامه مطالعات روانشناسی بالینی، س1، ش3، ص125-153. https://jcps.atu.ac.ir/
یگانه، زهرا (1393)، رابطه پایبندی مذهبی با رضامندی زناشویی زوجین دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات کرمانشاه، پایاننامه کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی، کرمانشاه: دانشگاه آزاد اسلامی.
References Ahmadi, Kh., Fathi-Ashtiani, A., & Navai-Nejad, Sh. (2005 [1384]). Investigating individual-background and reciprocal communication factors affecting marital adjustment. Family Research Quarterly, 3, 221–238. https://jfr.sbu.ac.ir/ [In Persian] Ebrahimi, A., & Janbozorgi, M. (2008 [1387]). Examining the relationship between communication skills and marital intimacy. Journal of Cognitive and Behavioral Studies, 5. https://cbs.ui.ac.ir/ [In Persian]
Esmaeilpour, K., et al. (2013 [1392]). Predicting spouses’ marital satisfaction based on communication beliefs and skills. Family Research Quarterly, 9(33). https://jfr.sbu.ac.ir/ [In Persian] Jadiri, J. (2008 [1387]). Investigating the relationship between marital satisfaction based on religious criteria and emotional stability (Master’s thesis). Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian] Zare, B., & Safiari-Jafarabad, H. (2015 [1394]). Studying the relationship of factors affecting marital life satisfaction among married men and women in Tehran. Scientific-Research Quarterly of Women Studies, 13. https://www.jwss.ir/ [In Persian] Saroukhani, B. (1991 [1370]). An Introduction to Family Sociology. Tehran: Soroush. [In Persian] Salari-Far, M. (2007 [1386]). Family in the Perspective of Islam and Psychology. Qom: Research Institute of Hawza and University. [In Persian] Salari-Far, M. (2019 [1398]). Couple Therapy with an Islamic Approach (5th ed.). Qom: Research Institute of Hawza and University. [In Persian] Salari-Far, M. (2021 [1400]). Marital Skills with Reference to Islamic Sources. Qom: Research Institute of Hawza and University. [In Persian] Salmanyan, A.-A. (2004 [1383]). Investigating irrational beliefs on marital satisfaction (Master’s thesis). Tehran: Tarbiat Moallem University. [In Persian] Salimi-Bani, M. (2013 [1392]). The effect of teaching verbal communication skills with emphasis on Islamic sources on family functioning improvement (Master’s thesis). Qom: Al-Mustafa International University, Faculty of Education. [In Persian] Tabatabai, H. (2011 [1390]). Investigating the relationship between couples’ communication skills and marital satisfaction (Master’s thesis). Tehran: Allameh Tabatabai University. [In Persian] Azizi, P. (2007 [1386]). Investigating the effectiveness of group therapy based on conversational relationship analysis on reducing marital conflicts among women in Tehran (Master’s thesis). Tehran: Islamic Azad University, Science and Research Branch. [In Persian] Ghahari, Sh. (2022 [1401]). Cognitive Behavioral Couple Therapy. Tehran: Roshd. [In Persian] Craddock, (2007). As cited in Hamid, N. (2012 [1391]). Investigating the effectiveness of religion-based conversational analysis training on love, affection, respect for spouse, and marital satisfaction. [In Persian] Kulayni, M. B. Y. B. I. (1427 AH [1407 Q]). Al-Kafi (Vol. 8, 4th ed.). Tehran: Dar al-Kotob al-Islamieh. [In Persian] Majlesi, M. B. B. M. T. (1423 AH [1403 Q]). Bihar al-Anwar (2nd ed.). Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-Arabi. [In Persian] Miller, G. R. (2000 [1379]). Verbal Communication (Analysis of the Meaning of Expression) (Vol. 1, translated by A. Zekavati). Tehran: Soroush. [In Persian] Henrian, M., & Younesi, S. J. (2011 [1390]). Investigating causes of divorce in family courts of Tehran. Scientific Journal of Clinical Psychology Studies, 1(3). https://jcps.atu.ac.ir/ [In Persian] Yeganeh, Z. (2014 [1393]). Relationship between religious commitment and marital satisfaction of couples at Islamic Azad University, Science and Research Branch, Kermanshah (Master’s thesis in General Psychology). Kermanshah: Islamic Azad University. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 265 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 43 |
||