| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 322 |
| تعداد مقالات | 2,423 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,135,594 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,266,485 |
طرحنمای آموزشی والدگری دوره نوجوانی براساس منابع اسلامی و اعتبارسنجی آن | ||
| اسلام و روانشناسی خانواده | ||
| دوره 1، شماره 2، دی 1404، صفحه 7-36 اصل مقاله (697.76 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/ipf.2025.11181.1026 | ||
| نویسنده | ||
| سید عباس ساطوریان* | ||
| عضو هیئت علمی گروه روانشناسی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در جامعه دینی ایران بهکارگیری مداخلات روانشناختی اسلامی در حیطه والدگری مورد غفلت قرار گرفته است؛ بنابراین پژوهش کیفی حاضر با هدف طراحی طرحنمای آموزشیـ روانشناختی والدگری دوره نوجوانی براساس منابع اسلامی با روش تحلیل محتوا و اعتبارسنجی آن به شیوه دلفی انجام شد. یافتههای بخش اول نشان داد والدگری اسلامی در دوره نوجوانی از هجده مؤلفه تشکیل شده که عبارتاند از: پذیرش و اعمال مسئولیت والد در برابر فرزند، مراقبت و هدایتگری، مرحلهای بودن والدگری، لزوم درک توان نوجوان، توجه و تأمین سلامت جسمی و نیازهای مالی، کمک به کامل شدن هویت دینی، هویت اخلاقی، هویت اجتماعی، هویت شغلی و هویت جنسی، رابطه عاطفی، عدالت، واگذاری مسئولیتها به نوجوان، تقویت و تنبیهگری، تکریم و احترام، الگودهی، و بیان مستدل. در بخش دوم بهمنظور بررسی روایی محتوایی بسته آموزشی والدگری از نظرات نُه نفر از متخصصان روانشناسی استفاده شد. نتایج نشان داد که شاخص روایی محتوا (CVI) برای مؤلفهها و تکنیکهای آموزشی در دامنهای بین 0.88 تا 1 و نسبت روایی محتوا (CVR) نیز بین 0.77 تا 1 قرار داشت که همگی بالاتر از سطح قابلقبول (0.75) برای نُه داور بودند؛ بنابراین روایی محتوایی بسته از سوی متخصصان تأیید شد. والدگری بهعنوان مجموعهای پویا از رفتارها، نگرشها و مهارتهای والدین برای تربیت فرزندان تعریف میشود که شامل حمایت عاطفی، تربیت اخلاقی، تأمین نیازهای جسمی و روانی و ایجاد محیطی امن و محبتآمیز است (پینکوارت، 2017؛ ونآیزندورن و همکاران، 2023). پژوهشها تأکید دارند که والدگری، افزون بر رفتارهای مستقیم، متأثر از مشارکت والدین در تصمیمگیری فرزندان، تعاملات اجتماعی ـ عاطفی و بافت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است (گرولنیک، 2020؛ سوما، 2024). دوره نوجوانی بهدلیل تغییرات زیستی، روانی و اجتماعی، مرحلهای حساس به شمار میرود و نقش والدین در حمایت و هدایت نوجوانان اهمیت ویژهای دارد (تانر، 2018). بنابر آمارهای جهانی حدود ۱۴ تا ۱۵ درصد نوجوانان جهان با اختلالات روانی روبهرو هستند که سهم قابلتوجهی از ناتوانیهای این گروه سنی را تشکیل میدهد (WHO، 2021؛ پُلانچیک و همکاران، 2022). در این میان، شیوههای والدگری حمایتی و دموکراتیک میتوانند با تقویت احساس تعلق، خودباوری و مهارتهای مقابلهای از بروز مشکلات روانی پیشگیری کنند (برنشتاین، 2019؛ مککینی و بنک، 2011). ادبیات پژوهشی نشان میدهد سبکهای والدگری بهشدت تحت تأثیر فرهنگ هستند و تأثیر آنها در جوامع مختلف، متفاوت است (یاماتو و ونگ، 2023؛ پینکوارت، 2017). در حوزه منابع اسلامی نیز پژوهشهایی به استخراج مؤلفههای والدگری و نقش پدر و مادر پرداختهاند (مهدوینیک، 1392؛ همتی، 1391؛ سراقی، 1392)، اما مدل مفهومی و پروتکل آموزشی منسجم و بومی ویژه نوجوانی کمتر توسعه یافته است؛ ازاینرو با وجود استفاده گسترده از برنامههای غیربومی والدگری، تدوین و اعتبارسنجی یک طرحنمای آموزشی والدگری نوجوانان مبتنی بر آموزههای اسلامی و یافتههای روانشناختی، ضرورتی اساسی برای جامعه ایرانی ـ اسلامی به شمار میرود. روش پژوهش: روش تحقیق حاضر در دو مرحله و با بهرهگیری از دو رویکرد متفاوت و به صورت ترکیبی انجام شد؛ در مرحله نخست از روش تحلیل محتوای کیفی و در مرحله دوم از روش پیمایشی به شیوه دلفی استفاده گردید. هدف مرحله اول، تبدیل مدل مفهومی والدگری مبتنی بر منابع اسلامی به یک طرحنمای آموزشی ـ روانشناختی کاربردی بود که بهعنوان متغیر مستقل، امکان استفاده از آن در پیشگیری، مداخله و ارتقای وضعیت روانشناختی نوجوانان فراهم شود. در گام نخست، مدل مفهومی والدگری اسلامی با استفاده از تحلیل منطقی و مشورت با اساتید راهنما، مشاوران و متخصصان بالینی به طرحنمایی قابل آموزش تبدیل شد. در این فرایند، نخست اهداف تربیتی و روانشناختی طرحنما تدوین و با نظر سه کارشناس بالینی بررسی شد. سپس اهداف نهایی پس از بازبینی اساتید راهنما و مشاور اصلاح و تأیید شدند. در ادامه برای عملیاتیسازی اهداف، تکنیکهای اجرایی در چند مرحله بازبینی، حذف یا تعدیل و درنهایت طراحی شد. بهطور خلاصه تدوین طرحنما شامل تحلیل ارتباط مؤلفهها، هدفگذاری تربیتی برای هر مؤلفه و طراحی تکنیکهای اجرایی معتبر بود. در مرحله دوم، روایی محتوایی طرحنما بررسی شد. با وجود ماهیت کیفی پژوهش، ارزیابی روایی محتوایی برای اطمینان از صحت نظری مداخله ضرورت دارد (سیدانی و برادن، 2011)؛ بدین منظور از دو شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) استفاده شد. CVR با مشارکت نُه متخصص روانشناسی اسلامی و براساس مقیاس سهدرجهای لیکرت محاسبه و مقادیر 0.75 و بالاتر قابل قبول در نظر گرفته شد؛ همچنین CVI برای سنجش میزان انطباق مؤلفهها با منابع دینی براساس مقیاس چهاردرجهای محاسبه و مؤلفههایی با مقدار کمتر از 0.79 حذف شدند. یافتههای پژوهش: یافتههای پژوهش نشان میدهد طرحنمای والدگری دوره نوجوانی مبتنی بر منابع اسلامی براساس مدل مفهومی استخراجشده در پژوهش ساطوریان و همکاران (1402ب) طراحی و امکانسنجی شده است. این طرحنما یک برنامه آموزشی ـ روانشناختی کوتاهمدت، ساختاریافته و دستورالعملمحور است که بر آموزههای اسلامی استوار بوده، معمولاً در قالب هفت جلسه ۹۰ دقیقهای بههمراه یک جلسه مقدماتی و بهصورت هفتگی اجرا میشود. هر جلسه شامل آموزش روانشناختی، بحث و گفتگوی سقراطی و تکالیف خانگی است و اهداف، منطق نظری و مسیر جلسات بهصورت شفاف برای والدین تبیین میشود. راهبردهای اصلی طرحنما ترکیبی از راهبردهای شناختی و رفتاری است که از طریق ارائه کلامی ساده، بحث تعاملی، ارائه نوشتاری (دفترچه راهنما) و تجربه عملکرد عملی اجرا میشود. تأکید ویژه برنامه بر تجربه واقعی رفتارهای مؤثر والدگری و بازخورددهی مثبت به والدین است که موجب بهبود رابطه والد ـ نوجوان و افزایش رضایت نوجوان میشود (سیدانی و برادن، 2011؛ مادوکس، 2016). محتوای جلسات بهصورت تدریجی طراحی شده و موضوعاتی مانند آشنایی با ویژگیهای دوره نوجوانی، مسئولیت و سیر تدریجی والدگری، درک توانمندیهای نوجوان، چگونگی برقراری رابطه عاطفی، عدالت، تقویت و تنبیه، تکریم و واگذاری مسئولیت و تسهیلگری در شکلگیری هویت دینی، اخلاقی، اجتماعی، شغلی و جنسی نوجوان را دربرمیگیرد. برای بررسی ویژگیهای روانسنجی، روایی محتوایی طرحنما با نظر نُه کارشناس متخصص روانشناسی و قرآن و روانشناسی ارزیابی شد. شاخصهای روایی محتوا (CVI) و نسبت روایی محتوا (CVR) برای اغلب مؤلفهها بالاتر از حد استاندارد 0.75 گزارش شد (پولایت و بک، 2006). این نتایج نشان میدهد طرحنمای آموزشی ـ روانشناختی والدگری اسلامی از روایی محتوایی مطلوب برخوردار بوده، و کارشناسان آن را تأیید کردهاند. بحث و نتیجهگیری: پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتبارسنجی یک طرحنمای آموزشی ـ روانشناختی والدگری در دوره نوجوانی مبتنی بر منابع اسلامی انجام شد که بر ارتقای توانمندیهای شناختی و رفتاری والدین در برقراری ارتباط مؤثر با نوجوانان تمرکز دارد. این پژوهش در دو مرحله پیگیری شد: شناسایی ویژگیهای ساختاری و محتوایی طرحنما و سپس بررسی ویژگیهای روانسنجی آن. نتایج نشان داد طرحنمای والدگری اسلامی، برنامهای کوتاهمدت، ساختاریافته و دستورالعملمحور شامل یک جلسه مقدماتی و هفت جلسه آموزشی است که والدین را با مؤلفههای نظری و عملی والدگری اسلامی آشنا میسازد و آنان را در ایفای نقشی فعال در شکلگیری هویت چندبعدی نوجوان یاری میکند. اگرچه این طرحنما در برخی مؤلفهها با برنامههای رایج والدگری مشترک است، اما ویژگیهای متمایزی دارد. مهمترین تمایز، درنظر گرفتن والدگری بهعنوان مسئولیتی الهی و پاسخگو در برابر خداوند است که والدین را به توکل، دعا و استمداد الهی در تربیت فرزندان فرا میخواند (ابنشعبه حرانی، 1404ق)؛ همچنین تأکید بر مراقبت و هدایت تدریجی تا حدود ۲۱ سالگی و پرهیز از کنترلگری مستقیم با حفظ احترام و استقلال نوجوان از دیگر شاخصههای مهم این طرحنماست (طبرسی، 1412ق؛ صدوق، 1413ق). پذیرش، محبت، عدالت، پرهیز از سرزنش و واگذاری مسئولیتهای متناسب با توان نوجوان نیز نقش مهمی در تقویت اعتمادبهنفس و رشد شخصیتی او دارند (طبرسی، 1385ق؛ صدوق، 1413ق). برخلاف بسیاری از برنامههای والدگری در روانشناسی موجود غربی که عمدتاً بر اجتماعیسازی فرزندان تمرکز دارند (جانسون و همکاران، 1996؛ ساندرز، 1980؛ بارکلی و رابین، 2008)، این طرحنما بر پرورش همزمان هویت دینی، اخلاقی، اجتماعی، شغلی و جنسی نوجوان تأکید میکند. نتایج روایی محتوایی نشان داد همه مؤلفهها دارای مقادیر CVI و CVR بالاتر از حد استاندارد پیشنهادی هستند (پولایت و بک، 2006) که بیانگر اعتبار علمی و انسجام مفهومی طرحنما است. این یافتهها با ادبیات روانشناسی فرهنگی همسو میباشد و بر ضرورت بومیسازی مداخلات والدگری در بافت ایرانی ـ اسلامی تأکید دارد (پاتنیک و همکاران، 2021؛ ونآیزندورن و همکاران، 2023؛ یانگ و همکاران، 2024؛پینکوارت، 2017). ضمن اینکه نتایج پژوهش نشان میدهد که طرحنمای آموزشی طراحیشده از انسجام نظری و اعتبار محتوایی لازم برخوردار است و میتواند بهعنوان مدلی آموزشی برای ارتقای سطح آگاهی و مهارت والدین در مواجهه با دوره نوجوانی به کار رود. این طرحنما با تکیه بر مبانی اسلامی و تلفیق آن با اصول روانشناختی معاصر، گامی مؤثر در جهت توسعه برنامههای بومیسازیشده در حوزه والدگری دوره نوجوانی به شمار میآید. تقدیر و تشکر: از همه اساتید و کارشناسانی که در انجام این پژوهش ما را یاری کردند، تشکر و قدردانی میکنیم. تعارض منافع: نویسنده این مقاله اعلام میکند که هیچگونه تعارض منافعی در ارتباط با این پژوهش وجود ندارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| نوجوان؛ والدگری؛ روانشناسی اسلامی؛ طرحنمای آموزشی | ||
| مراجع | ||
|
منابع
ابن شعبه حرانی، حسن (1404ق). تحف العقول، تصحیح علی اکبر غفاری، چاپ دوم، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
ساطوریان، سیدعباس؛ احمدی، محمدرضا؛ رفیعیهنر، حمید و طهماسیان، کارینه (1402الف)، «مؤلفههای والدگری دوره نوجوانی مبتنی بر منابع اسلامی»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، س9، ش23، ص83-108.
ساطوریان، سیدعباس؛ احمدی، محمدرضا؛ رفیعیهنر، حمید و طهماسیان، کارینه (1402ب)، «طراحی و اعتباریابی الگوی والدگری دوره نوجوانی براساس منابع اسلامی»، فصلنامه علمی فرهنگی تربیتی زنان و خانواده، ش18، ص11-36.
سراقی، همایون (1392)، مؤلفههای نقش مادر براساس منابع اسلامی و روانشناسی، پایاننامه کارشناسی ارشد روانشناسی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
صدوق، محمدبن علی(1413ق). من لایحضره الفقیه. قم، دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، حسن بن فضل (1412ق). مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی.
مهدوینیک، حسین (1392)، الگوی فرزندپروری براساس آموزههای اسلامی و تبیین روانشناختی آن، پایاننامه کارشناسی ارشد روانشناسی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
همتی، مجید (1391)، نقش تربیتی پدر از دیدگاه اسلام، پایاننامۀ کارشناسی ارشد روانشناسی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
References Barkley, R., & Robin, A. L. (2008). Your Defiant Teen, Second Edition: 10 Steps to Resolve Conflict and Rebuild Your Relationship. London: Guilford Press. Bornstein, M. H. (2015). Parenting across the lifespan: A developmental perspective. In Handbook of Parenting (Vol. 1, pp. 3–35). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203805497 Bornstein, M. H. (2019). Parenting: A global perspective. In The Handbook of Child Psychology (Vol. 1). Wiley. https://doi.org/10.4324/9781003044925 Bornstein, Marc H. (2013). Parenting and child mental health: A cross-cultural perspective. World Psychiatry, 12(3), 258–265. Crockett, L. J., Veed, G. J., & Russell, S. T. (2010). Do measures of parenting have the same meaning for European, Chinese, and Filipino American adolescents? Tests of measurement equivalence. In S. T. (Eds.). https://doi.org/10.1007/9781441957283_2 Domenech Rodríguez, M. M., Donovick, M. R., & Crowley, S. L. (2009). Parenting styles in a cultural context: Observations of “protective parenting” in first-generation Latinos. Family Process, 48(2), 195–210. https://doi.org/10.1007/s10591-009-9050-5 Eisenberg, N., Valiente, C., & Eggum, N. D. (2010). Self regulation and school readiness. Early Education and Development, 21(5), 681–698. https://doi.org/10.1080/10409289.2010.497451 García, J. M., et al. (2020). The role of parenting in adolescents’ development: A review. International Journal of Adolescent Medicine and Health. https://doi.org/10.1515/ijamh-2019-0037 Global Burden of Disease Collaborative Network (GBD). (2020). Global burden of disease study 2019. Institute for Health Metrics and Evaluation (IHME). https://www.healthdata.org Grolnick, W. S. (2020). The psychology of parental control: How well-meant parenting backfires. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781410606303 Hemati, M. (1391). The educational role of the father from the perspective of Islam [Master’s thesis, Imam Khomeini Education and Research Institute]. Qom, Iran. [In Persian] https://psy.iki.ac.ir/content/%D8%AA%D9%87%DB%8C%D9%87%D8%8C%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D9%88-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%86%D8%AC%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 Johnson, K., Strader, T., Berbaum, M., Bryant, D., Bucholtz, G., Collins, D., & Noe, T. (1996). Reducing alcohol and other drug use by strengthening community, family, and youth resiliency: An evaluation of the Creating Lasting Connections Program. Journal of Adolescent Research, 11(1), 36–67. Knafo, A., & Schwartz, C. (2004). Authoritative parenting and adolescents’ well-being: A longitudinal study. Journal of Family Psychology, 18(3), 484–493. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2004.7402018.x Kosterman, R., Hawkins, J. D., Spoth, R., Haggerty, K., & Zhu, K. (1997). Effects of a preventive parent training intervention on observed family interactions: Proximal outcomes from preparing for drug free years. Journal of Community psychology, 25 (3), 277-920. Leung, K., & Bond, M. H. (2004). Social axioms: A model of social beliefs in multicultural perspective. Advances in Experimental Social Psychology, 36, 119–197. Lucas, S. (2013). Parent Partnership in Education. Rtrieved 5 October, 2014 from: http://www.familiesinaction.org/information-and-referral/the-partnership-at-drugfree-org. Mahdavi-Nik, H. (1392). A parenting model based on Islamic teachings and its psychological explanation [Master’s thesis, Imam Khomeini Education and Research Institute]. Qom, Iran. [In Persian] McKinney, C., & Renk, K. (2011). The role of parenting in adolescents’ emotional adjustment: A review of the literature. Journal of Family Issues, 32(9), 1210–1237. https://doi.org/10.1007/s10578-011-0229-2 Montañez, M., Devall, E., VanLeeuwen, D. (2010). Social Capital: Strengthening Mexican-American Families through Parenting Education. Journal of Family and Consumer Sciences, 102 (3), 67-80. Pinquart, M. (2017). Associations of parenting styles and dimensions with academic achievement in children and adolescents: A meta-analysis. Educational Psychology Review, 29(1), 1–115. https://doi.org/10.1007/s10648-016-9351-1 Polanczyk, G. V., Salum, G. A., Sugaya, L. S., Caye, A., & Rohde, L. A. (2022). Annual research review: A meta-analysis of the worldwide prevalence of mental disorders in children and adolescents. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 63(4), 500–510. https://doi.org/10.1111/jcpp.12381 Polit, D. F., & Beck, C. T. (2006). The Content Validity Index: Are You Sure What’s Being Reported? Critique and Recommendations. Research in Nursing & Health, 29(5), 489–497. Putnick, D. L., Bornstein, M. H., Lansford, J. E., et al. (2021). Parenting across cultures: A 14-nation study of socialization goals. Child Development, 92(3), e467–e486. https://doi.org/10.4324/9781003027652 Rosen, L. A., & Adams, B. D. (2024). Supporting adolescents: Perceived parental support associated with decreased adolescent loneliness and emotion suppression in a national sample. Children, 12(9), 1108. https://doi.org/10.3390/children12091108 Sanders, M. R. (1999). Triple P – Positive Parenting Program: Towards an empirically validated multilevel parenting and family support strategy for the prevention of behavioral and emotional problems in children. Clinical Child and Family Psychology Review, 2(2), 71–90. Satorian, S. A., Ahmadi, M. R., Rafiei Honar, H., & Tahmasian, K. (1402). Parenting components during adolescence based on Islamic sources. Pazhuheshnameh-ye Eslami-ye Zanan va Khanevadeh, 9(23), 83–108. [In Persian] https://doi.org/10.22034/pzk.2021.5993 Satorian, S. A., Ahmadi, M. R., Rafiei Honar, H., & Tahmasian, K. (1402). Design and validation of an adolescent parenting model based on Islamic sources. Faslnameh-ye Elmi Farhangi Tarbiati-ye Zanan va Khanevadeh, 18, 11–36. [In Persian] https://doi.org/20.1001.1.26454955.1402.18.64.1.9 Sidani, S., & Braden, C. J. (2011). Design, evaluation, and translation of nursing interventions. Wiley-Blackwell. https://doi.org/10.1002/9781118785553 Soraghi, H. (1392). Components of the maternal role based on Islamic sources and psychology [Master’s thesis, Imam Khomeini Education and Research Institute]. Qom, Iran. [In Persian] Spoth, R., Redmond, C., & Shin, C., (1998). Direct and indirect latent-variable parenting outecomes of two universal family-focused preventive interventions: Extendinng a bublic health-oriented research base. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 66, 385-399. Suma, S. (2024). Actively changing the narrative: An exploration of culturally grounded parenting and social skills. Infant Mental Health Journal. https://doi.org/10.1002/imhj.22137
UNICEF. (2021). The state of the world’s children 2021: On my mind – Promoting, protecting and caring for children’s mental health. https://doi.org/10.18356/9789210010580 van IJzendoorn, M. H., Schuengel, C., Wang, Q., & Bakermans-Kranenburg, M. J. (2023). Improving parenting, child attachment, and externalizing behaviors: Meta-analysis of the first 25 randomized controlled trials on the effects of Video-feedback Intervention to promote Positive Parenting and Sensitive Discipline. Development and Psychopathology, 35(1), 241–256. https://doi.org/10.1017/S0954579421001462 Wang, Y., Benner, A. D., & Boyle, A. E. (2020). Family cultural socialization in childhood: Navigating ethnic/racial diversity. Cultural Diversity and Ethnic Minority Psychology. https://doi.org/10.1037/cdp0000435 World Health Organization (WHO). (2021). Adolescent mental health. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health Yang, T., Gai, X., Wang, S., & Gai, S. (2024). The relationship between parenting behaviors and adolescent well-being varies with the consistency of parent–adolescent cultural orientation. Behavioral Sciences, 14(3), 193. https://doi.org/10.3390/bs14030193 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 281 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 38 |
||