پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 331 |
| تعداد مقالات | 2,452 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,555,138 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,531,383 |
بازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحرانهای خانواده در جامعه اسلامی | ||
| فصلنامه علمی تربیت اسلامی | ||
| دوره 21، شماره 56، تیر 1405، صفحه 49-79 اصل مقاله (596.84 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/edu.2025.11012.3038 | ||
| نویسنده | ||
| محمد حسین شاه آبادی* | ||
| پژوهشکده شهید صدر دانشگاه جامعه امام حسین علیه السلام | ||
| چکیده | ||
| مقدمه و اهداف: خانواده، بهعنوان مهمترین نهاد اجتماعی، بنیانیترین رکن هر جامعه و محور اصلی تربیت نسل آینده محسوب میشود. در جوامع اسلامی نیز خانواده جایگاهی مقدس دارد و همواره از آن بهعنوان کانون ارزشها و بستر انتقال فرهنگ یاد شده است. با این حال، در دهههای اخیر نهاد خانواده با بحرانها و چالشهای متعددی همچون افزایش نرخ طلاق، گسترش اختلافات درونخانوادگی، کاهش اعتماد و انسجام میان اعضا، و تضعیف پایبندیهای دینی و اخلاقی مواجه گردیده است. این وضعیت بهطور جدی سلامت روانی، اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی را تهدید میکند. تاکنون سیاستهای کلان متعددی برای حمایت از خانوادهها در ایران و جهان اسلام اجرا شده است؛ از جمله تصویب قوانین حمایتی، تأسیس مراکز مشاوره، برگزاری دورههای آموزشی و اجرای برنامههای فرهنگی و رسانهای. اما بررسیها نشان میدهد که این اقدامات غالباً پراکنده، غیرمنسجم و بدون پیوند عمیق با ساختارهای فرهنگی و اجتماعی جامعه اسلامی بودهاند. از همینرو، اثربخشی محدودی داشته و در بسیاری موارد به کاهش مشکلات منجر نشدهاند. هدف اصلی این پژوهش، بازطراحی نقش مسجد و ساختار محله در حمایت و پیشگیری از بحرانهای خانواده در جامعه اسلامی است. این تحقیق بر این فرض استوار است که انتقال مدیریت خانواده از سطح کلان به سطح محله و محور قرار دادن مسجد بهعنوان کانون اصلی اجتماع، میتواند رویکردی بومی، کارآمد و پایدار در حل بحرانهای خانوادگی باشد. بنابراین، هدف پژوهش ارائه الگویی جامع مبتنی بر مردمسپاری و محلهمحوری است که علاوه بر پیشگیری از بحرانها، به ارتقای سلامت روانی، تربیتی و اجتماعی خانوادهها یاری رساند. روش: این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر روش کیفی انجام شده است. ابتدا به منظور استخراج مبانی نظری، مرور نظاممند پیشینه پژوهشهای مرتبط با نقش مسجد، محله و سیاستهای خانواده در جوامع اسلامی و بهویژه ایران صورت گرفت. برای این منظور، متون دینی شامل آیات قرآن و روایات معصومین، به همراه منابع علمی و پژوهشهای تجربی داخلی و خارجی بررسی و تحلیل شد. گردآوری دادهها به شیوه اسنادی و کتابخانهای بوده و براساس اصول تحلیل محتوای کیفی، مفاهیم اصلی از متون استخراج گردید. مفاهیم کلیدی همچون مردمسپاری، مدیریت خانواده، نقش مسجد و محله، پایش تربیتی و پشتیبانی اجتماعی بهعنوان محورهای اصلی تحقیق انتخاب شدند. سپس دادههای گردآوریشده در قالب چارچوب مفهومی تحقیق سازماندهی شدند تا امکان بازطراحی مدل مفهومی فراهم شود. در مرحله بعد، با بهرهگیری از الگوی تحلیل مضمون، دادهها دستهبندی و مضامین اصلی و فرعی استخراج شدند. این تحلیل به پژوهشگر امکان داد تا ابعاد سهگانه نقش مسجد در مدیریت خانواده شامل حمایت از خانوادههای در بحران، پیشگیری از بحرانها و پشتیبانی تربیتی را شناسایی کند. در نهایت، یافتهها در قالب یک مدل بومی برای بازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحرانهای خانواده سامان یافت. این مدل علاوه بر مبانی نظری اسلامی، بر تجارب موفق داخلی و خارجی استوار بوده و قابلیت کاربرد در برنامهریزیهای اجتماعی و سیاستگذاری خانواده در جامعه اسلامی را داراست. نتایج: یافتههای پژوهش نشان داد که مساجد، به دلیل جایگاه معنوی و اجتماعی خود در میان مردم، ظرفیتهای بیبدیلی برای ایفای نقش در حوزه خانواده دارند. نخست، در حوزه حمایت از خانوادههای دچار بحران، مسجد میتواند بهعنوان مرکز مشاوره محلی عمل کند و با بهرهگیری از شبکهای متشکل از روحانیون، روانشناسان، مددکاران اجتماعی و افراد معتمد محله، به رفع مشکلات خانوادگی بپردازد. دوم، در حوزه پیشگیری از بحرانها، مسجد قادر است با راهاندازی نظام پایش تربیتی خانوادهها، وضعیت روانی، تربیتی، اقتصادی و اجتماعی آنها را بهطور مستمر بررسی کند. این اقدام موجب شناسایی نقاط ضعف و قوت خانوادهها و طراحی برنامههای پیشگیرانه متناسب میشود. سوم، در حوزه پشتیبانی تربیتی و ارتقای خانواده، مسجد با برگزاری کارگاههای آموزشی، جلسات گروهی و فعالیتهای مهارتی، میتواند زمینه ارتقای مهارتهای ارتباطی، تربیتی و اجتماعی خانوادهها را فراهم سازد. این فعالیتها با تأکید بر ارزشهای دینی و فرهنگی، منجر به تقویت انسجام خانواده و افزایش توان مقابله با فشارهای اجتماعی خواهد شد. در مجموع، نتایج تحقیق نشان داد که مردمسپاری مدیریت خانواده با محوریت مسجد و محله، نهتنها موجب ارتقای سلامت روانی و اجتماعی خانوادهها میشود، بلکه حس تعلق اجتماعی، انسجام محلی و مسئولیتپذیری جمعی را نیز تقویت میکند. همچنین این رویکرد به بهبود کیفیت زندگی خانوادگی و کاهش احتمال بروز بحرانهای عمیق کمک شایانی خواهد کرد. بحث و نتیجهگیری: بررسی یافتهها نشان داد که سیاستها و برنامههای موجود در حوزه خانواده، به دلیل عدم توجه به ظرفیتهای بومی و مشارکت مردمی، اثربخشی محدودی داشتهاند. در مقابل، بازطراحی نقش مسجد و محله براساس مردمسپاری و محلهمحوری، راهکاری پایدار و کارآمد برای حل بحرانهای خانواده در جامعه اسلامی به شمار میرود. مسجد به دلیل نزدیکی فرهنگی و اجتماعی به مردم، اعتماد عمومی بالا و توانایی ایجاد شبکههای حمایتی، میتواند نقطه کانونی برای مدیریت خانوادهها در سطح محلی باشد. نقش سهگانه مسجد شامل حمایت، پیشگیری و پشتیبانی تربیتی، الگویی جامع و عملیاتی برای مدیریت مسائل خانوادگی فراهم میکند. این الگو علاوه بر تقویت بنیان خانواده، به انسجام اجتماعی، کاهش آسیبهای فرهنگی و ارتقای کیفیت زندگی در جامعه اسلامی منجر میشود. پژوهش حاضر تأکید دارد که تحقق این مدل نیازمند همکاری و حمایت نهادهای دولتی و حاکمیتی است؛ بهگونهای که دولتها نقش تسهیلگر و پشتیبان را ایفا کرده و میدان عمل به مردم و نهادهای محلی واگذار شود. همچنین، آموزش تخصصی پشتیبانان تربیتی، ایجاد زیرساختهای لازم برای پایش خانوادهها و تدوین برنامههای بومی متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی هر محله از الزامات این الگو به شمار میرود. در نهایت، میتوان گفت که بازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحرانهای خانواده، رویکردی بومی، فرهنگی و مشارکتی است که ضمن بهرهگیری از ظرفیتهای اسلامی، پاسخگوی نیازهای واقعی خانوادهها بوده و الگویی کارآمد برای توسعه پایدار اجتماعی در جامعه اسلامی ارائه میدهد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| مسجد؛ محله؛ خانواده؛ جامعه اسلامی؛ پایش تربیتی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 428 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 2 |
||