| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 316 |
| تعداد مقالات | 2,351 |
| تعداد مشاهده مقاله | 5,987,001 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,181,639 |
شناسایی ابعاد و مؤلفههای سرمایه نمادین برای رهبران در سازمانهای فرهنگی ایران (ترسیم شبکه مضامین) | ||
| فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی | ||
| دوره 17، شماره 34، فروردین 1404، صفحه 133-162 اصل مقاله (726.99 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/soci.2025.10940.2069 | ||
| نویسندگان | ||
| حسن صالحی* 1؛ احسان رحیمی2 | ||
| 1دکتری مدیریت رفتار سازمانی،گروه مدیریت، دانشکدۀ مدیریت و اقتصاد، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران (نویسنده مسئول). | ||
| 2. عضو هیئتعلمی گروه اشاعه اطلاعات و دانش، پژوهشکده مدیریت اطلاعات و مدارک اسلامی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در چند دهه اخیر، جنبشهای فکری پستمدرنیستی و رویکردهای تفسیری در علوم اجتماعی، بهویژه در حوزه مدیریت، موجب تغییرات چشمگیری در درک مفاهیم قدرت، نفوذ و رهبری شدهاند. این رویکردها با تکیه بر نقش سازههای ذهنی و نمادها، جایگاه رهبر را نه صرفاً در چهارچوب سلسلهمراتب رسمی، بلکه در شبکهای از معانی، ارزشها و نشانههای اجتماعی تعریف میکنند. یکی از مهمترین مفاهیم در این چهارچوب، «سرمایه نمادین» است که توسط پیر بوردیو برای تبیین شیوه مشروعیتبخشی و اقتدار در مناسبات اجتماعی معرفی شده است. سرمایه نمادین شامل منابع غیرمادی همچون اعتبار اجتماعی، شهرت، افتخارات و توانایی جلب اعتماد است؛ منابعی که میتوانند قدرت رهبر را بدون نیاز به ابزارهای اجبار یا کنترل مستقیم تقویت کنند. در بستر سازمانهای فرهنگی ایران، مسئله بهرهوری پایین بهویژه ناشی از ضعف در تأثیرگذاری مدیران بر کارکنان، برجسته شده است. حتی با افزایش قابلتوجه منابع اقتصادی و زیرساختی، عملکرد مطلوب حاصل نمیشود؛ زیرا سرمایه نمادین رهبران بهخوبی شکل نگرفته یا بهکار گرفته نشده است. پژوهش حاضر با انتخاب دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم بهعنوان مورد مطالعه، بهدنبال شناسایی و تبیین ابعاد و مؤلفههای سرمایه نمادین رهبران فرهنگی و ارائه مدل بومی بازتولید آن است. سؤال محوری تحقیق این است که «رهبران فرهنگی چگونه میتوانند بدون اتکا به سازوکارهای مستقیم و مادی قدرت، سطح نفوذ و اثربخشی خود را افزایش دهند؟». پاسخ به این سؤال میتواند هم در حوزه نظری رهبری و هم در عمل مدیریتی سازمانهای فرهنگی، ارزشمند و کاربردی باشد. این هدف از طریق ترکیب نظریه بوردیو و دادههای میدانی حاصل از مصاحبههای عمیق با مدیران و خبرگان فرهنگی دنبال شده است. این مطالعه از نظر هدف ماهیتی توسعهای و از نوع پژوهشهای کیفی دارد و برای تحلیل دادهها از روش تحلیل مضمون استفاده شده است. انتخاب این روش بهدلیل قابلیت آن در کشف الگوهای پنهان، روابط معنایی و ساخت مدلهای مفهومی از دادههای ناهمگن بود. چهارچوب مفهومی تحلیل مضمون در این تحقیق، الگوی سهسطحی کینگ و هورکس بوده که بر شناسایی مضامین کلیدی، تجمیع آنها به مضامین یکپارچهکننده، و سپس استخراج مضامین کلان تأکید دارد. جامعه آماری شامل خبرگان سازمانهای فرهنگی و دانشگاهی آشنا با مسائل سرمایه نمادین بود. نمونهگیری به روش هدفمند آغاز شد و سپس با استفاده از تکنیک گلولهبرفی، دامنه خبرگان گسترش یافت. معیار انتخاب شامل سابقه فعالیت مدیریتی یا پژوهش تخصصی در حوزه رهبری فرهنگی، و آشنایی با مفاهیم جامعهشناسی سرمایهها بود. در نهایت، ۸ نفر شامل ۵ مدیر ارشد دفتر تبلیغات اسلامی و ۳ عضو هیئتعلمی دانشگاه، طی مصاحبههای نیمهساختاریافته مشارکت کردند. مصاحبهها بهصورت حضوری و با زمان میانگین ۶۰ دقیقه انجام شد. پرسشها باز و کاوشگرانه طراحی شدند تا افزونبر پاسخ مستقیم، زمینه بروز دیدگاههای جدید و تجربههای زیسته خبرگان فراهم آید. دادهها پس از ضبط، به متن مکتوب تبدیل شد و طی فرایند چندمرحلهای کدگذاری باز، محوری و انتخابی، ساختار تحلیل شکل گرفت. برای اطمینان از پایایی دادهها، دو کدگذار همکار بهطور جداگانه بخشی از دادهها را کدگذاری کردند که توافق درونی آنها به ترتیب ۸۶ و ۸۸ درصد بود. این عدد بالاتر از حداقل مطلوب ۶۰ درصد برای مطالعات کیفی است. سرانجام، با رسیدن به نقطه اشباع نظری، گردآوری داده پایان یافت و مدل نهایی براساس همپوشانی یافتههای نظری و میدانی تدوین شد. تحلیل دادهها به شناسایی ۱۷ مضمون کلیدی منجر شد که نقش مستقیم در ایجاد یا بازتولید سرمایه نمادین رهبران فرهنگی دارند. این مضامین شامل گسترهای از عوامل فردی، سازمانی و شبکهای بودند. از ویژگیهای شخصیتی مانند اخلاق، تواضع و اعتمادبهنفس، تا توانمندیهای تخصصی در مدیریت و شبکهسازی. برایمثال، «تیمسازی و شبکهسازی» بهعنوان عاملی مؤثر در گسترش دامنه نفوذ رهبر شناسایی و «برندسازی شخصی» ابزاری کلیدی برای تثبیت تصویر مثبت از رهبر در اذهان ذینفعان تلقی شد. در گام بعدی، این ۱۷ مضمون به ۹ مضمون یکپارچهکننده و سرانجام به ۵ مضمون کلان تجمیع شدند: ارتباطات اجتماعی (شامل اعتماد، حمایت متقابل و شبکهسازی)، برندسازی شخصی، شایستگی (تخصصی، رفتاری و هوشی)، عملکرد موفق، و ویژگیهای فردی (اخلاقی و اعتقادی). بررسی نسبت اهمیت این مضامین نشان داد که «شایستگی» مهمترین بنیان سرمایه نمادین پایدار است. درواقع، رهبر زمانی میتواند اعتبار و نفوذ خود را تثبیت کند که ابتدا در حوزههای تخصصی و رفتاری به سطحی از مهارت برسد که به تولید عملکرد موفق و قابل رؤیت در سازمان بینجامد. این موفقیت سپس ازسوی بالادستان و شبکههای اثرگذار به رسمیت شناخته شده و به شکل «افتخارات سازمانی» در حافظه جمعی سازمان جای میگیرد. افزونبراین، شهرت مثبت و پایدار و توانایی انتقال پیام سازمانی در قالب تبلیغات هدفمند یا روایتپردازی، از طریق برندسازی شخصی، موجب تقویت مؤلفههای دیگر میشود. همچنین، یافتهها نشان میدهد داراییهای اقتصادی گرچه نقش مستقیم در ایجاد سرمایه نمادین ندارند، اما بهعنوان تسهیلگر، زمینه رشد سایر مؤلفهها را فراهم میآورند. براساس این نتایج، مدل نهایی پژوهش ترسیم شد که در آن، جریان شکلگیری سرمایه نمادین از شایستگی آغاز و از طریق عملکرد موفق، افتخارات، و برندسازی، به توسعه ارتباطات اجتماعی منجر میشود. پژوهش حاضر با تمرکز بر رهبران فرهنگی ایرانی، ابعادی را روشن کرده که پیشتر در ادبیات داخلی کمتر بهصورت یکپارچه بررسی شده بود. یافتهها نشان میدهد که در چنین سازمانهایی، مشروعیت و نفوذ رهبران بهشدت به عوامل نمادین و غیرمادی وابسته است و صرف منابع مالی یا جایگاه رسمی، تضمینکننده موفقیت نیست. این نتایج همسو با نظریه بوردیو تأکید میکند که سرمایههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در صورت مدیریت راهبردی، قابلیت تبدیل به سرمایه نمادین را دارند و این سرمایه نمادین است که میتواند به پایداری قدرت منجر شود. براساس مدل نهایی، اقدامات مدیریتی باید از تقویت شایستگیهای چندبعدی آغاز شود؛ زیرا این عامل نهتنها مبنای عملکرد موفق، بلکه پیششرط ایجاد شهرت و افتخارات معتبر است. پیشنهاد میشود که سازمانهای فرهنگی برنامههای آموزشی منسجم در حوزه مهارتهای تخصصی، رفتاری و ارتباطی برای مدیران خود طراحی کنند و افزونبرآن، از ابزارهای برندسازی شخصی، روایتپردازی سازمانی و ایجاد شبکههای حمایتی برای تثبیت تصویر مثبت رهبر استفاده کنند. همچنین، یافتهها نشان میدهد ارزشهای اخلاقی و اعتقادی رهبر، بهویژه در سازمانهای فرهنگی با ماهیت ارزشی، نقش انکارناپذیری در جلب اعتماد و حمایت ایفا میکند. بنابراین، انتخاب و پرورش مدیران باید با ارزیابی دقیق این مؤلفهها همراه باشد. از منظر پژوهشی، این مطالعه مدلی بومی و کاربردی ارائه میدهد که میتواند مبنای تحقیقات آتی در حوزههای میانرشتهای مانند مدیریت استراتژیک، جامعهشناسی سازمان و رهبری تحولگرا قرار گیرد. همچنین، قابلیت تعمیم مدل به سایر سازمانهای ایرانی، مشروط به انطباق با زمینه فرهنگی و ساختاری آنها، باید در مطالعات آینده بررسی شود. در سطح کلان، ادغام ملاحظات سرمایه نمادین در سیاستگذاری فرهنگی کشور، میتواند ضمن ارتقای بهرهوری، سرمایه اجتماعی و انسجام ملی را نیز تقویت کند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| : سرمایه؛ سرمایه نمادین؛ سازمان فرهنگی؛ تحلیل مضمون؛ رهبری | ||
| مراجع | ||
|
منابع
ازگلی، محمد (1383). شناخت دانش و مهارت مورد نیاز مدیران فرهنگی کشور. تهران: کمیسیون فرهنگی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی.
داناییفرد، حسن، و مظفری، زینب (1387). ارتقای روایی و پایایی در پژوهشهای کیفی مدیریتی: تأملی بر استراتژیهای ممیزی پژوهشی. پژوهشهای مدیریت، 1(1)، 131-162.
عابدی جعفری، حسن، تسلیمی، محمدسعید، فقیهی، ابوالحسن، و شیخزاده، محمد (1390)، تحلیل مضمون و شبکه مضامین روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در دادههای کیفی، اندیشه مدیریت راهبردی، 5(2)، 151-198. 10.30497/smt.2011.163DOI:
فریدونی، سینا (1396). تحلیل و بررسی سبک رهبری ریاست جمهور دولت یازدهم براساس الگوی رهبری سازگارکننده (مطالعه موردی: مذاکرات هستهای با 5+1). پایاننامه منتشرنشده کارشناسی ارشد. دانشگاه امام صادقj، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، گرایش مدیریت دولتی و سیاستگذاری عمومی.
References Abedi Jafari, Hassan; Taslimi, Mohammad Saeed; Faghihi, Abolhasan; Sheikhzadeh Mohammad (2011). Theme and thematic network analysis: a simple and effective method for explaining patterns in qualitative data, Strategic Management Thought, 5(2), 198-151. [In Persian]. Doi: 10.30497/smt.2011.163 Bourdieu, P. (1979). Symbolic power. Critique of anthropology, 13(4), 77-85. https://doi.org/10.1177/0308275X7900401307 Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In: Richardson JG. In The Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241-258). New York: Greenwood Press. Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. Readings in economic sociology, In Readings in Economic Sociology, 280-291. DOI:10.1002/9780470755679.ch15. Bourdieu, P. (1990). The logic of practice. Stanford Univ Pr Bourdieu, P. (1993). Social Sense. Frankfurt: Suhrkamp. Bourdieu, P. (1998). Practical Reason: On the Theory of action. cambridge: Polity press. Bourdieu, P. (2005). Principles of an economic anthropology (Vol. 2). The handbook of economic sociology. Danaeifard, Hassan; Mozaffari, Zeinab (2008). Improving Validity and Reliability in Qualitative Management Research: A Reflection on Research Audit Strategies. Management Research, 1(1), 131-162. [In Persian]. De Clercq, D., & Voronov, M(2009). Toward a practice perspective of entrepreneurship: Entrepreneurial legitimacy as habitus. International Small Business Journal , 27(4), 395-41. DOI:10.1177/0266242609334971 Drucker, P. F. (1996). Your leadership is unique. Leadership, 17(4), 54-55. Fereydouni, Sina. (2017). Analysis and study of the leadership style of the 11th President of the government based on the adaptive leadership model (case study: nuclear negotiations with 5+1). Unpublished master’s thesis. Imam Sadeq University (AS), Faculty of Islamic Studies and Management, Public Management and Public Policymaking Orientation. [In Persian] Gergs, H. (2003). Economic, Social, and Symbolic capital. ternational Studies of Management and organization, 33(2), 22-48. DOI:10.1080/00208825.2003.11043680. Jayawarna, D., Jones, O., & Macpherson, A(2014). Entrepreneurial potential: The role of human and cultural capitals. International Small Business Journa , 32(8), 918-943. DOI:10.1177/0266242614525795. McCleskey, J. A. (2014). Situational, transformational, and transactional leadership and leadership development. Journal of Business Studies Quarterly, 5(4), 117-130. Ozbiglin, M., & Tatli, A. (2005). Book review essay: Understanding Bourdieu’s contribution to organization and management studies. Academy of Management Review, 30, 855–877. DOI:10.2307/20159172 Ozgoli, Mohammad. (2004). Identifying the knowledge and skills required by the country’s cultural managers. Tehran: Cultural Commission of the Secretariat of the Supreme Council of the Cultural Revolution. [In Persian]. Poroli, Behrouz, Nouri, Akram, Hosseini, Mirshel. (2017). Leadership in the Organization: Leadership Techniques and Theories with an Applied Approach. Tehran: Mehraban Publishing. [In Persian] Pret, T., Shaw, E., & Drakopoulou Dodd, S. (2016). Painting the full picture: The conversion of economic, cultural,social and symbolic capital. International Small Business Journal, 34(8), 1004-1027. DOI:10.1177/0266242615595450 Randle, K., Forson, C., & Calveley, M. (2014). Towards a Bourdieusian analysis of the social composition of the UK film and television workforce. Work, Employment & Society, 29(4). DOI:10.1177/0950017014542498. Schnackenberg, A. K. (2016). Symbolic management: Developing and deploying symbolic capital for strategic advantage. Academy of Management Proceedings, 2016(1), 17648. https://doi.org/10.5465/AMBPP.2016.17648abstract Sinkovics, R.R. (2008). Enhancing the Trustworthiness of Qualitative Research in International Business. MIR, 48(6), 689-714. https://doi.org/10.1007/s11575-008-0103-z. Tatli, A., Vassilopoulou, J., Özbilgin, M (2014). A Bourdieuan relational perspective for entrepreneurship research. Journal of Small Business Management, 52(4), 615-632. https://doi.org/10.1111/jsbm.12122. Twining, J. (2000). A Naturalistic Journey into the Collaboratory: In Search of Understanding for Prospective Participants. Denton, Texas Woman’s University. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 379 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 72 |
||