| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 331 |
| تعداد مقالات | 2,452 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,555,066 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,531,383 |
بررسی سیر تکامل نفس انسان در قصه حضرت آدم از منظر ابنعربی و دلالتهای تربیتی آن در تربیت عرفانی | ||
| فصلنامه علمی تربیت اسلامی | ||
| دوره 21، شماره 56، تیر 1405، صفحه 81-118 اصل مقاله (798.78 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/edu.2025.10912.3020 | ||
| نویسندگان | ||
| زهرا پیری زرنق* 1؛ علی ستاری2؛ مریم بناهان قمی3 | ||
| 1دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت، گروه مدیریت و برنامهریزی آموزشی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران | ||
| 2دانشیار گروه مدیریت و برنامهریزی آموزشی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران | ||
| 3استادیار گروه مدیریت و برنامهریزی آموزشی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| مقدمه و اهداف: سیر تکامل نفس انسانی یکی از محوریترین موضوعات در حکمت و عرفان اسلامی است که پیوندی عمیق با مسئله انسان کامل و غایتِ آفرینش دارد. در متون قرآنی، قصه حضرت آدمj فراتر از یک گزارش تاریخی یا اخلاقی تلقی شده و بهعنوان نمادی تأویلی از فرایند تحول وجودی انسان در ساحت نزول و صعود معنوی مورد توجه عارفان قرار گرفته است. محییالدین ابنعربی در اندیشۀ خود با تکیه بر روش تأویلی و شهودی، هبوط انسان به عالم مادی، توبه و بازگشت او و سپس هدایت و تجلی اسماء الهی را بهعنوان مراحل متوالی سیر نفس بازشناسی میکند. با وجود اهمیت نظری این منظر، پیوند میان خوانشهای عرفانی ابنعربی از قصص انبیا و دلالتهای عملیِ آن برای عرصه تعلیم و تربیت عرفانی بهطور نظاممند کمتر بررسی شده است. پژوهش حاضر در این چارچوب با رویکرد کیفیِ توصیفی- تحلیلی و استنتاجی به دنبال بازسازی و تبیین ساختار مرحلهای سیر نفس در داستان آدم از منظر ابنعربی و استخراج پیامدهای تربیتیِ مرتبط است. اهداف مشخص پژوهش عبارتاند از: 1. شرح و تحلیل مراحلِ هبوط، توبه و هدایت در تفاسیر عرفانی ابنعربی؛ 2. استنتاج دلالتهای تربیتی هریک از مراحل برای برنامهها، روشها و اهداف تربیت عرفانی؛ و 3. ارائه پیشنهادهای نظری و کاربردی برای بازتعریف جایگاه تربیت عرفانی در نظامهای تربیتی معاصر بهمنظور پرورش انسانِ کامل در بستر سنت اسلامی. این مطالعه میتواند مبنایی نظری و راهنمای عملی برای طراحی برنامهها، روشها و ابزارهای تربیت عرفانی در مدارس، دانشگاهها و مراکز تربیتی غیررسمی و پژوهشهای آتی فراهم آورد. روش: این پژوهش از نظر ماهیت در زمرۀ مطالعات کیفی قرار میگیرد و با بهرهگیری از رویکرد توصیفی-تحلیلی و استنتاجی انجام شده است. روش توصیفی-تحلیلی امکان میدهد تا مفاهیم، مراحل و مضامین عرفانی موجود در متون اصلی بهصورت نظاممند بازشناسی و تبیین گردد، در حالی که روش استنتاجی به استخراج دلالتهای تربیتی از این مفاهیم و مراحل یاری میرساند. دادههای اصلی پژوهش از دو منبع کلیدی به دست آمدهاند: نخست، قرآن کریم بهویژه آیات مرتبط با قصه حضرت آدمj شامل آیات سورههای بقره، اعراف و طه؛ دوم، آثار عرفانی محییالدین ابنعربی بهویژه کتاب فصوصالحکم و شروح معتبر آن مانند شرح داوود قیصری. در کنار این منابع اصلی، پژوهشهای ثانویه شامل مقالات علمی، کتابهای تحلیلی در حوزه عرفان نظری و مطالعات معاصر در حوزه فلسفه تعلیم و تربیت نیز مورد استفاده قرار گرفته است. فرایند گردآوری دادهها بهصورت مطالعه کتابخانهای، مرور انتقادی متون و یادداشتبرداری تحلیلی صورت پذیرفت. سپس مضامین عرفانیِ مرتبط با سیر نفس در سه مرحله «هبوط»، «توبه» و «هدایت» طبقهبندی شد. تحلیل دادهها با استفاده از رهیافت تفسیری-تأویلی و از طریق مقایسه درونمتنی (میان آثار ابنعربی و قرآن) و میانمتنی (با شروح و دیدگاههای مفسران عرفانی) انجام گرفت. بهمنظور افزایش اعتبار نتایج، از روش مثلثسازی منابع و تفسیرها بهره گرفته شد و مفاهیم بهصورت مرحلهای بازخوانی و پالایش گردید. در نهایت، یافتههای تحلیلی در قالب دلالتهای تربیتی ساماندهی شد تا زمینه برای استخراج نتایج نظری و کاربردی در حوزه تعلیم و تربیت عرفانی فراهم گردد. نتایج: یافتههای پژوهش نشان داد که ابنعربی قصه حضرت آدمj را نه بهعنوان یک روایت تاریخی صرف، بلکه بهمثابه الگویی رمزی از سیر تکامل نفس انسانی تفسیر کرده است. تحلیل آیات مرتبط با قصه آدم و بازخوانی آن در پرتو فصوصالحکم و شروح عرفانی، سه مرحله اساسی در این سیر را آشکار ساخت: هبوط، توبه و هدایت. مرحله نخست، هبوط، بیانگر ورود انسان به عرصه کثرت، محدودیت و تجربه زیست مادی است. برخلاف نگاه سطحی که هبوط را سقوط و محرومیت میانگارد، ابنعربی آن را ضرورتی تربیتی میداند که زمینه خودآگاهی، تجربه نقص و آغاز حرکت صعودی به سوی کمال را فراهم میسازد. در این مرحله، انسان با ضعفها و تعلقات خود روبهرو میشود و قابلیت سیر الیالله در او بیدار میگردد. مرحله دوم، توبه، نماد بازگشت آگاهانه به عهد فطری و اتصال مجدد با حقیقت الهی است. توبه در اندیشه ابنعربی صرفاً پشیمانی نیست، بلکه حرکتی فعال و خلاقانه در مسیر پالایش درون، اصلاح وجود و تجدید عهد بندگی است. این مرحله نقش کلیدی در تربیت عرفانی دارد، زیرا انسان را از اسارت غرایز به مقام انتخاب آزادانه و آگاهانه سوق میدهد. مرحله سوم، هدایت، مرحله تجلی اسماء الهی و وصول به مراتب شهود باطنی است. در این مرحله انسان پس از تزکیه و مجاهدت، شایستگی دریافت الهامات و تحقق مقام خلافت الهی را مییابد. این مرحله اوج سیر نفس است که انسان را از محدودیت فردی فراتر برده و در جایگاه نماینده الهی در عالم قرار میدهد. چنین برداشتی الگویی روشن از غایت تربیت عرفانی ارائه میکند. بحث و نتیجهگیری: تحلیل سه مرحله هبوط، توبه و هدایت در قصه حضرت آدمj از منظر ابنعربی نشان داد که این روایت قرآنی واجد ظرفیتهای عظیم تربیتی است که میتواند در بازاندیشی تربیت عرفانی معاصر نقشی بنیادین ایفا کند. در مرحله هبوط، نگاه عرفانی ابنعربی بهجای تأکید بر سقوط، بر امکان خودآگاهی و بیداری تأکید میکند؛ این رویکرد میتواند در تربیت، غفلتها و خطاها را نه پایان مسیر، بلکه فرصتی برای تأمل و بازسازی شخصیت قلمداد کند. در مرحله توبه، بازگشت آگاهانه و فعال انسان به حقیقت الهی الگویی برای اصلاح اخلاق، تزکیه نفس و تقویت اراده تربیتی فراهم میسازد. این الگو به نظامهای آموزشی یادآوری میکند که تربیت صرفاً انتقال دانش نیست، بلکه فرایندی است که باید به خودتحولی، مسئولیتپذیری و بازگشت آگاهانه به ارزشهای فطری بینجامد. در مرحله هدایت نیز تجلی اسماء الهی و وصول به مقام خلافت الهی بیانگر غایت تربیت عرفانی است؛ غایتی که هدف آن پرورش انسانی است که علاوه بر کمال فردی، توانایی تجلی ارزشهای الهی در عرصه اجتماعی را دارد. بر این اساس، نتایج پژوهش حاضر نشان میدهد که تربیت عرفانی نه یک بعد فرعی، بلکه جوهره تربیت اسلامی در اندیشه ابنعربی است. این تربیت با تأکید بر شهود، سلوک و تحول باطنی میتواند پاسخی به خلأ معنوی و بحران هویت انسان معاصر باشد. بازتعریف اهداف، روشها و محتوای تربیتی بر پایه این الگو میتواند نظامهای آموزشی امروز را به سوی پرورش انسان کامل، خودآگاه و مسئول سوق دهد. بدینسان، میتوان نتیجه گرفت که آموزههای عرفانی ابنعربی ظرفیت ارائه الگویی منسجم برای تربیت انسان کامل را داراست. این الگو نهتنها در تربیت فردی، بلکه در عرصههای اجتماعی و فرهنگی نیز میتواند راهگشا باشد و با تربیت مبتنی بر معنا، جایگاه تربیت عرفانی را در نظام تعلیم و تربیت معاصر بازتعریف نماید. تقدیر و تشکر: نگارنده بر خود لازم میداند از استاد راهنمای محترم، جناب آقای دکتر علی ستاری، که با راهنماییهای ارزشمند علمی و معنوی در تمامی مراحل پژوهش حاضر یاریرسان بودند و نیز سرکار خانم دکتر مریم بناهان استاد مشاور صمیمانه قدردانی نماید. همچنین از کتابخانهها، مراکز پژوهشی و تمامی اساتید و پژوهشگرانی که با ارائه آثار علمی خود زمینه بهرهمندی در این تحقیق را فراهم آوردند، سپاسگزاری میشود. تعارض منافع: نویسنده بدینوسیله اعلام میدارد که هیچگونه تعارض منافع مالی، علمی یا شخصی در انجام این پژوهش وجود نداشته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تکامل نفس؛ ابنعربی؛ حضرت آدم؛ تربیت عرفانی؛ دلالت تربیتی | ||
| مراجع | ||
|
* قرآن کریم.
ابنعربی، محی الدین (۱۳۸۱). الفتوحات المکیة (م. خواجوی، مترجم). تهران: مولی.
ابنعربی، محی الدین (۱۴۲۲ق). تفسیر ابن عربی، ج 2. بیروت: دار احیاء
ابنعربی، محی الدین (بیتا). الفتوحات المکیه. بیروت: دار صادر.
ابنعربی، محی الدین (بیتا). فصوص الحکم (به کوشش ابوالعلاء عفیفی). بیروت: دارالکتاب العربی.
ابنعربی، محی الدین (بیتا). فصوص الحکم. بیروت: دارالکتاب العربی.
افشار، ولیاله (1392)، تبیین روشهای تربیتی در عرفان اسلامی با تأکید بر نهجالبلاغه، (پایاننامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه آزاد اسلامی - واحد تهران مرکزی - دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی.
آرام، محمد رضا، و دیزجی، ویدا (۱۴۰۱). بررسی تأویلی-عرفانی آیات مربوط به حضرت آدمj و حوا در کتاب اساس التأویل قاضی نعمان. فصلنامه عرفان اسلامی، ۱۹(۷۶)، ۱۸۷-۲۰۴.
بابائیان، طیبه، و کرمی تالاندشتی، آرزو (۱۴۰۲). کندوکاو پیرامون پیامبری حضرت آدم: بررسی شخصیت حقیقی و حقوقی حضرت آدم بهعنوان اولین انسان و اولین پیامبر. مجله قرآنی کوثر، ۷۵، ۱۳۱-150.
بیدآبادی، حسن (۱۳۸۰). قم: نهاوندی.
حسنزاده آملی، حسن (1393). ممد الهمم در شرح فصوص الحکم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش (1391)، سند برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران: وزارت آموزش و پرورش.
دری، زهرا، و ایمانی گورادل، پریسا (1393). تحلیل عناصر داستانی سرگذشت حضرت آدمj در قرآن کریم با تکیه بر روایات. مبلغان، 3، 74-102.
سعیدی فاضل، روحالله، خرقانی، حسن، و روشن ضمیر، محمد ابراهیم (1402). ظرفیتهای تمدّنسازی در داستان قرآنی حضرت آدمj. فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن، 4(11)، 85-106.
سعیدی، گل بابا (۱۳۸۴). فرهنگ اصطلاحات عرفانی ابنعربی. تهران: شفیعی.
شرتونی، سعید (۱۴۰۲ق). اقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد (ج۴). اداره کل حج و اوقاف
شیرازی، ابوالقاسم بن عبد النبی میرزابابا (۱۳۸۴). مناهج أنوار المعرفة فی شرح مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه، ج۲، ص۲۱-۲۳.
صباغ جعفری، سید مرتضی، و حیدریراد، سمیرا (۱۴۰۱). تحلیل بعد عاطفی نظام گفتمانی داستان حضرت آدمj با تکیه بر فرایندهای عاطفی-معنایی. مطالعات سبکشناختی قرآن کریم، ۱۱، ۲۱۲-۲۲۹.
فیض کاشانی، ملا محسن (۱۳۷۲). راه روشن، ج۷، تهران: الزهرا.
کاشانی، عبدالرزاق (۱۴۲۲). تأویلات عبدالرزاق کاشانی، تحقیق سمیر مصطفی رباب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
کاظمیان، زیبا، نادرعلی، سید عادل، حاجی عبدالباقی، مریم، و اکبریراد، طیبه.(1399) بررسی و تحلیل قصه حضرت آدمj در قرآن با رویکرد به نظریه رمزگانهای پنجگانه رولان بارت و آرای مفسران شیعی. پژوهشهای ادبی-قرآنی، سال هشتم، 3(31)، 165-190.
مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار (ج۹۲). بیروت: مؤسسه الوفاء.
نکوئی سامانی، مهدی (1386). دین در دنیای مدرن. معرفت، 59-78.
References *The Holy Qur’an. (n.d.). Tehran: Markaz Ṭabʿ wa Nashr Qur’an Jomhuri Islami Iran. [in Arabic] Afshar, Valiollah. (2013/1392 Sh). Tabyīn-e raveshhā-ye tarbiyatī dar ʿerfān-e eslāmī bā ta’kīd bar Nahj al-Balāghah (Unpublished Master’s thesis). Islamic Azad University, Central Tehran Branch, Faculty of Educational Sciences and Psychology. [in Persian]https://elmnet.ir/doc/10671508-42135. Aggarwal, S., Wright, J., Morgan, A., Patton, G., & Reavley, N. (2023). Religiosity and spirituality in the prevention and management of depression and anxiety in young people: A systematic review and meta-analysis. BMC Psychiatry, 23, 729. http://doi.org/10.1186/s12888-023-05091-2. Aram, Mohammad Reza, & Dizaji, Vida. (2022/1401 Sh). An ʿirfānī-hermeneutical study of Qur’anic verses on Adam and Eve in Qāḍī Nuʿmān’s Asās al-taʾwīl. ʿIrfān-e Eslāmī Quarterly, 19(76), 187–204. [in Persian] https://journals.iau.ir Babaeian, Tayebeh, & Karami Talandashti, Arezou. (2023/1402 Sh). On the prophethood of Adam: An examination of the legal and spiritual identity of the first human and prophet. Kosar Qur’anic Journal, 75, 131–150. [in Persian] https://www.noormags.ir Bidabadi, Hasan. (2001/1380 Sh). [Manuscript]. Qom: Nahavandi. [in Persian] Dabirkhaneh-ye Shorā-ye ʿĀlī-ye Āmūzesh va Parvaresh. (2012/1391 Sh). Sanad-e barnāmeh-ye darsī-ye mellī-ye Jomhurī-ye Eslāmī-ye Īrān. Tehran: Ministry of Education. [in Persian] Dari, Zahra, & Imani Gouradel, Parisa. (2014/1393 Sh). An analysis of narrative elements in the Qur’anic story of Adam with reference to traditions. Mobaleghān, 3, 74–102. [in Persian] https://civilica.com/doc/1481536 de Souza, M. (2017). A response to Lingley’s concept of spiritually responsive pedagogy. Democracy and Education, 25(1), 14. https://democracyeducationjournal.org/home/vol25/iss1/14 Donahue, M. J. (1998). There is no true spirituality apart from religion. Paper presented at the annual convention of the American Psychological Association, Chicago. https://psycnet.apa.org/record/1998-06391-001. Elkins, D.N. Hedstorm, L.J., Hughes. L.L, Leaf, J.A., & Saunders, C. (1998), towards a humanistic Phenom enological spirituality, Journal of Humanistic Psychology, 28 (4): pp. 5-18. https://doi.org/10.1177/0022167888284002. Fayz Kashani, Mulla Mohsen. (1993/1372 Sh). Rah-e rowshan (Vol. 7, p. 105). [in Persian] Available at: https://lib.eshia.ir/10958/7. Ḥasan Zadeh Amoli, Hasan. (2014/1393 Sh). Mammad al-himam fī sharḥ Fuṣūṣ al-ḥikam. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. [in Persian] https://ito.lib.eshia.ir/81299 Ibn al-ʿArabī, M. al-D. (1422 AH). Tafsīr Ibn al-ʿArabī (Vol. 2). Beirut, Lebanon: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī. [In Persian]. Ibn al-ʿArabī, M. al-D. (2002). Al-Futūḥāt al-Makkiyyah (M. Khājavī, Trans.). Tehran, Iran: Mawlā. [In Persian].
Ibn al-ʿArabī, M. al-D. (n.d.). Al-Futūḥāt al-Makkiyyah. Beirut, Lebanon: Dār Ṣādir. [In Persian]. Ibn al-ʿArabī, M. al-D. (n.d.). Fuṣūṣ al-Ḥikam (Ed. Abū al-ʿAlāʾ ʿAfīfī). Beirut, Lebanon: Dār al-Kitāb al-ʿArabī. [In Persian]. Ibn al-ʿArabī, M. al-D. (n.d.). Fuṣūṣ al-Ḥikam. Beirut, Lebanon: Dār al-Kitāb al-ʿArabī. [In Persian]. Kashani, ʿAbd al-Razzaq. (2001/1422 AH). Taʾwīlāt ʿAbd al-Razzāq al-Kashani (S. M. Rabab, Ed.). Beirut: Dar Ihyaʾ al-Turath al-ʿArabī. https://www.albalaghbooks.com/dar-ihya-al-turath-al-arabi/. [in Persian] Katz, T. (1982). Models, Modeling and Mystical training” Jersey, united states, university of Cambridge. 12,247-275. https://doi.org/10.1016/0048-721X(82)90004-5. Kazemian, Ziba, Naderali, Seyed Adel, Haji Abdolbaqi, Maryam, & Akbari Rad, Tayebeh. (2020/1399 Sh). An analysis of the story of Adam in the Qur’an based on Roland Barthes’s five codes theory and Shiʿi exegesis. Qur’anic Literary Studies, 8(3/31), 165–190. [in Persian] https://www.ensani.ir/fa/article/456703/ Kor, A., Pirutinsky, S., Mikulincer, M., Shoshani, A., & Miller, L. (2019). A longitudinal study of spirituality, character strengths, subjective well-being, and prosociality in middle school adolescents. Frontiers in Psychology, 10, 377. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.00377. Majlisi, Muhammad Baqir. (1983/1403 AH). Bihar al-anwār (Vol. 92). Beirut: Muʾassasat al-Wafaʾ. Online copy / [in Persian] available: https://books.rafed.net/view/1187. Mitroff, I. A., & Denton, E. A. (1999), A spirituality audit of corporate America: a hard look at spirituality, religion and values in the work place. Son Francisco, C. A: Jossey- Bass. https://archive.org/details/spiritualityaudi0mitr. Nakoui Samani, Mehdi. (2007/1386 Sh). Religion in the modern world. Maʿrefat, 59, 59–78. [in Persian]. Available at: https://ensani.ir/fa/article/69964. Robbins S.P. & Judge T. (2009a) Organizational Behavior, 13th Edition. Pearson International Edition. Sabbagh Jafari, Seyed Morteza, & Heydari Rad, Samira. (2022/1401 Sh). Emotional dimension in the discursive system of the Qur’anic story of Adam: A semantic-affective analysis. Qur’anic Stylistics Studies, 11, 212–229. [in Persian] https://ensani.ir/fa/article/526600/... • DOI: 1022034/sshq.2023.368267.1228 Saeedi Fazel, Rouhollah, Kharaqani, Hasan, & Roshan-Zamir, Mohammad Ebrahim. (2023/1402 Sh). Civilizational potentials in the Qur’anic story of Adam (a). Qur’an, Culture and Civilization Quarterly, 4(11), 85–106. [in Persian] https://civilica.com/doc/1805366 Saeedi, Golbaba. (2005/1384 Sh). Farhang-e eṣṭilāḥāt-e ʿerfānī-ye Ibn ʿArabi. Tehran: Shafi‘i. [in Persian] Shartouni, Saʿid. (1982/1402 AH). Aqrab al-mawārid fī faṣāḥat al-ʿarabiyya wa al-shawārid (Vol. 4). Beirut: Idārat Ḥajj wa Awqāf. [in Persian] Sheldrake, P. (2007). A brief history of spirituality. Oxford: Blackwell. https://doi.org/10.1002/9780470774474 Shirazi, Abū al-Qāsim ibn ʿAbd al-Nabī Mirzababa. (2005/1384 Sh). Manāhij anwār al-maʿrifa fī sharḥ Miṣbāḥ al-sharīʿa wa miftāḥ al-ḥaqīqa (Vol. 2, pp. 21–23). [in Persian] Smeda, Najat Eva Dakich, and Nalin Sharda.2014. Smart learning Environments: The effectiveness Of digital storytelling in the classrooms a comprehensive study : https: // slejournal. springeropen .com/track/ pdf/10.1186/s40561-014-0006-3? Site= slejournal. Springeropen.com | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 436 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 3 |
||