| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 331 |
| تعداد مقالات | 2,452 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,555,076 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,531,383 |
مدل مفهومی هوش هیجانی در صحیفه سجادیه | ||
| فصلنامه علمی تربیت اسلامی | ||
| دوره 21، شماره 56، تیر 1405، صفحه 153-176 اصل مقاله (644.68 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/edu.2025.10920.3022 | ||
| نویسندگان | ||
| مریم نساج1؛ مهری صادقیان* 2 | ||
| 1استادیار، گروه معارف، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. | ||
| 2استادیار معلم گروه آموزش ابتدایی،آموزش و پرورش و دانشگاه فرهنگیان، اصفهان، ایران | ||
| چکیده | ||
| مقدمه و اهداف: هوش هیجانی توانایی شناسایی، درک و مدیریت احساسات خود و دیگران است و در موفقیت فردی و اجتماعی نقشی اساسی دارد. افرادی با هوش هیجانی بالا در برقراری ارتباط، مدیریت تعارض، تصمیمگیری و رهبری موفقتر بوده و از رضایت و سازگاری بیشتری برخوردارند. این توانایی موجب کاهش استرس، سازگاری در شرایط دشوار و ارتقای کیفیت زندگی میشود. مؤلفههایی چون خودآگاهی، خودکنترلی، همدلی و مهارتهای اجتماعی ابعاد اصلی آن را تشکیل میدهند. آموزههای دینی نیز بر مدیریت هیجانات تأکید داشته و با راهکارهایی چون خودشناسی، آرامش، شرح صدر، کظم غیظ و حسن معاشرت، زمینه رشد فردی و اجتماعی را فراهم میآورند. اگرچه پژوهشهایی در حوزه هوش هیجانی با رویکرد دینی انجام شده، بیشتر آنها به قرآن محدود مانده و کمتر به سایر منابع پرداختهاند. صحیفه سجادیه بهعنوان متنی غنی از معارف اخلاقی و تربیتی، ظرفیت بالایی برای شناسایی مؤلفههای هوش هیجانی دارد. با وجود مطالعاتی درباره هوش معنوی و اخلاقی براساس این منبع، پژوهشی نظاممند در زمینه هوش هیجانی صورت نگرفته است. پژوهش حاضر با تحلیل صحیفه، به دنبال ارائه مدلی مفهومی برای ارتقای خودآگاهی، مدیریت هیجان و بهبود تعاملات انسانی است. روش تحقیق: این پژوهش با هدف بنیادی و با رویکرد کیفی به روش تحلیل محتوا انجام شده است. تحلیل محتوا بهعنوان روشی نظاممند برای بررسی دادههای متنی، با دستهبندی و کدگذاری دادهها امکان دستیابی به نقشههای مفهومی را فراهم میسازد. در این تحقیق، فرایند پژوهش در سه گام اصلی طراحی شده است: نخست، تبیین چیستی هوش هیجانی براساس مؤلفههای چهارگانه گلمن شامل خودآگاهی، خودمدیریتی، آگاهی اجتماعی و مدیریت روابط. دوم، استخراج و بررسی فرازهای مرتبط با مؤلفههای هوش هیجانی در صحیفه سجادیه از طریق کدگذاری باز، بهگونهای که دادههای متنی با مرور مکرر تحلیل و کدهای اولیه شناسایی شوند. سوم، در مرحله کدگذاری محوری، مقولههای هممعنا و مرتبط تجمیع شده و در قالب مقولات میانی سامان میگیرند. در نهایت، با بهرهگیری از کدگذاری انتخابی، مقولات میانی در سطحی بالاتر از انتزاع به مؤلفههای اصلی هوش هیجانی متصل میشوند. حاصل این فرایند، مدل مفهومی هوش هیجانی در صحیفه سجادیه است که نه تنها بر غنای نظریههای موجود در حوزه هوش هیجانی میافزاید، بلکه زمینه تلفیق آموزههای روانشناختی و معارف اسلامی را نیز فراهم میآورد. نتایج تحقیق: پژوهش حاضر به بررسی هوش هیجانی در دعاهای صحیفه سجادیه براساس مدل گلمن پرداخته است. در مؤلفه خودآگاهی سه محور پذیرش ضعفها و محدودیتهای انسانی، توجه به لغزشها و آلودگیهای نفس و درک جایگاه والای انسان در نظام آفرینش و قابلیت او برای کمال شناسایی شد. در مؤلفه خودکنترلی شش محور توبه و گذشت الهی، تکیه بر رحمت و لطف خداوند، استمداد از قدرت الهی در سختیها، پیروی از هدایت الهی، خوف و رجا نسبت به خداوند و توجه به آخرت و دوری از دنیاپرستی استخراج شد. مؤلفه همدلی در چهار محور درک اخلاقی در تعاملات، حفظ حرمت دیگران، عشق و محبتورزی و حمایت و یاری رساندن به نیازمندان بازتاب یافته است. مؤلفه مهارتهای اجتماعی نیز در دو محور انسجام اجتماعی از طریق صله رحم و همیاری و ایجاد امنیت اجتماعی با ترویج نیکیها، پرهیز از ظلم و حفظ اعتماد بررسی شد. بحث و نتیجهگیری: یافتههای این پژوهش نشان داد که دعاهای صحیفه سجادیه نه تنها بازتابی از ارتباط عمیق انسان با خداوند هستند، بلکه ظرفیتی غنی برای پرورش مؤلفههای هوش هیجانی نیز فراهم میآورند. بررسیها نشان داد که خودآگاهی در این دعاها از طریق شناخت ضعفها و لغزشها و همچنین توجه به منزلت والای انسان تقویت میشود. این امر زمینهای برای اصلاح نفس و حرکت در مسیر کمال فراهم میسازد. مؤلفه خودکنترلی با تکیه بر توبه، امید به رحمت الهی و پرهیز از دنیاپرستی، انسان را در مدیریت هیجانها و رفتارهای ناسازگارانه یاری میدهد. همدلی نیز با تأکید بر محبت، احترام و یاری به دیگران، روابط انسانی را تعمیق بخشیده و جامعهای اخلاقمدار و همدل میسازد. علاوه بر این، مهارتهای اجتماعی در قالب انسجام و امنیت اجتماعی تقویت میشود و بستر همزیستی مسالمتآمیز را فراهم میآورد. بنابراین، صحیفه سجادیه مدلی بومی و معنوی از هوش هیجانی را ارائه میدهد که در عین همخوانی با مدل گلمن، بر تعالی روحانی و اخلاقی انسان تأکید ویژه دارد. این امر نشان میدهد که آموزههای دینی میتوانند مکمل رویکردهای روانشناختی در پرورش شخصیت و سلامت روان باشند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| هوش هیجانی؛ صحیفه سجادیه؛ خودآگاهی؛ خودکنترلی؛ همدلی؛ مهارتهای اجتماعی | ||
| مراجع | ||
|
آبیار، زهرا (1402). الگوی مفهومی مؤلفههای هوش معنوی و روشهای تقویت آن در صحیفه سجادیه. معنویتپژوهی اسلامی، 2، 7-46. 10.22081/jsr.2024.67313.1042
پورسید آقایی، زهرا سادات، و شعربافچی، مرضیه (1401). بررسی تطبیقی مؤلفههای هوش هیجانی مبتنی بر منابع اسلامی. قرآن و روانشناسی، 1، 177-191. 20.1001.1.29809517.1401.1.1.11.0
تاج آبادی، رضا، و اصغرنژاد، علی اصغر (1396). رابطۀ بین جهتگیری مذهبی با مؤلفههای هوش هیجانی در دانشجویان دانشکدۀ پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی. پژوهش در دین و سلامت، 1، 79-92. https://doi.org/10.22037/jrrh.v4i1.16480
حاجیلوئی محب، محمدمهدی، خلیلی، رقیه، و احمدی، مژگان (1401). مؤلفههای هوش اخلاقی در صحیفه سجادیه (دعای مکارم الاخلاق). دعاپژوهی، 3، 115-132. 10.22084/dua.2023.27539.100
زیوری اظهر، محمدحسین (1398). بررسی مؤلفههای هوش هیجانی در آموزههای دینی. اسلام و سلامت، 1، 47-58. https://iahj.ir/article-1-176-fa.html
سایه میر، طاهره. (1400). هوش هیجانی در قرآن کریم. اولین همایش ملی علوم انسانی وحکمت اسلامی.
طباطبایی، محمدکاظم. (1389). تاریخ حدیث شیعه 1. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها.
موسوی، سیده زبیده، کریمی منجرموئی، حسن، عزیزی، اعظم، و دشتی چاهگاه، صفیه (1402). بررسی تأثیر رابطه هوش هیجانی و هوش شناختی بر یادگیری دانش آموزان. پیشرفتهای نوین در روانشناسی، 61، 50-66. https://jonapte.ir/showpaper/12671498
میردریکوندی، رحیم. (1390). هوش هیجانی، پیشینه و رویکردها از نگاه دین و روانشناسی. روانشناسی و دین، 3، 97-127. https://jonapte.ir/showpaper/12671498
References Abyar, Z. (2023). The conceptual model of the components of spiritual intelligence and methods of strengthening it in Sahifah Sajjadiyah. Islamic Spirituality Research, 2(2), 7–46. [In Persian]. https://doi.org/10.22081/JSR.2024.67313.1042 Ahuvia, A. (2001). Traditional, interpretive, and reception-based content analyses: Improving the ability of content analysis to address issues of pragmatic and theoretical concern. Social Indicators Research, 54(2), 139–172. https://doi.org/10.1023/A:1011087813505 Ansarian, H. (2010). Tafsir and commentary on Sahifah Sajjadiyah. Qom, Iran: Dar al-‘Irfan. [In Persian]. Ansarian, H. (2022). Sahifah Sajjadiyah. Qom, Iran: Ayin-e Danesh. [In Persian]. Bar-On, R. (1997). The emotional quotient inventory (EQ-i): Technical manual. Toronto, Canada: Multi-Health Systems. Bar-On, R. (2006). The Bar-On model of emotional-social intelligence. Psicothema, 18(Suppl), 13–25. Berelson, B. (1952). Content analysis in communication research. New York: Free Press. Bradberry, T., & Greaves, J. (2009). Emotional intelligence 2.0. TalentSmart. Charkhalashvili, T., & Kapanadze, T. (2023). Emotional intelligence and leadership. Technical University of Georgia. Dearborn, K. (2002). Studies in emotional intelligence redefine our approach to leadership development. Journal of Leadership Studies, 31(4), 1–14. Emami, M., & Ashtiani, M. R. (1994). Translation and commentary on Sahifah Sajjadiyah. Tehran, Iran: Osveh. [In Persian]. Filice, L., & Weese, W. J. (2024). Developing emotional intelligence. Encyclopedia, 4(1), 583–599. https://doi.org/10.3390/encyclopedia4010046 Goleman, D. (1995). Emotional intelligence: Why it can matter more than IQ. Bantam Books. Hajilouei Moheb, M. M., Khalili, R., & Ahmadi, M. (2022). The components of moral intelligence in Sahifah Sajjadiyah (Supplication of Noble Moral Traits). Duapajouhi, 3, 115–132. [In Persian]. https://doi.org/10.22084/DUA.2023.27539.1002 Kaplan, A. (1943). Content analysis and the theory of signs. Philosophy of Science, 10(4), 230–247. https://doi.org/10.1086/286849 Karadencheva, A. (2019). Application of Daniel Goleman’s model components for emotional intelligence in leadership training for NU Vaptsarov courses. United States Naval Academy Proceedings, 13–22. Kassarjian, H. H. (1977). Content analysis in consumer research. Journal of Consumer Research, 4(1), 8–18. https://doi.org/10.1086/208674 Khaneefar, H., & Moslemi, N. (2022). Principles and foundations of qualitative research methods: A novel and applied approach. Tehran, Iran: Negah-e Danesh. [In Persian]. Macaday, D. Q. (2024). The prevalent skills and competencies of emotional intelligence for effective educational leadership: A systematic review of literature. International Journal of Multidisciplinary Research and Analysis, 7(2), 145–162. https://doi.org/10.47191/ijmra/v7i2.05 Mayer, J. D., Salovey, P., & Caruso, D. R. (2004). Emotional intelligence: Theory, findings, and implications. Psychological Inquiry, 15(3), 197–215. https://doi.org/10.1207/s15327965pli1503_02 Mir-Darikoondi, R. (2011). Emotional intelligence: Background and approaches from the perspective of religion and psychology. Psychology and Religion, 3, 97–127. [In Persian]. https://jonapte.ir/showpaper/12671498 Mousavi, S. Z., Karimi Manjarmooei, H., Azizi, A., & Dashti Chahgah, S. (2023). The effect of the relationship between emotional intelligence and cognitive intelligence on students’ learning. Advances in Modern Psychology, 61, 50–66. [In Persian]. https://jonapte.ir/showpaper/12671498 Neuendorf, K. A. (2002). The content analysis guidebook. Thousand Oaks, CA: Sage. Pour-Seyed Aghaei, Z. S., & She‘rbafchi, M. (2022). A comparative study of the components of emotional intelligence based on Islamic sources. Quran and Psychology, 1(1), 177–191. [In Persian]. https://doi.org/10.1001.1.29809517.1401.1.1.11.0 Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9(3), 185–211. https://doi.org/10.2190/DUGG-P24E-52WK-6CDG Saye Mir, T. (2021). Emotional intelligence in the Qur’an. In Proceedings of the First National Conference on Humanities and Islamic Wisdom. [In Persian]. Tabatabaei, M. K. (2010). History of Shi‘a Hadith, Vol. 1. Tehran, Iran: SAMT. [In Persian]. Tajabadi, R., & Asgharnezhad, A. A. (2017). The relationship between religious orientation and emotional intelligence components among medical students at Shahid Beheshti University of Medical Sciences. Research in Religion and Health, 1, 79–92. [In Persian]. https://doi.org/10.22037/jrrh.v4i1.16480 Zivary Azhar, M. H. (2019). A study of the components of emotional intelligence in religious teachings. Islam and Health, 1, 47–58. [In Persian]. https://iahj.ir/article-1-176-fa.html
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 426 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 2 |
||