| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 329 |
| تعداد مقالات | 2,436 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,229,953 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,330,238 |
تربیت مبتنی بر فرانامه (سناریو) روشی تربیتی در قرآن و روایات | ||
| فصلنامه علمی تربیت اسلامی | ||
| دوره 21، شماره 55، فروردین 1405، صفحه 195-167 اصل مقاله (572.78 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/edu.2025.11088.3049 | ||
| نویسنده | ||
| احمد سعیدی* | ||
| حوزه علمیه قم | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: یکی از مهمترین بخشهای تربیت، روشهای تربیت است. گاهی روشی که در تربیت افراد لحاظ میشود از خود محتوای تربیتی مهمتر بوده و نتیجه مطلوب به آن گره خورده است. گاه یک محتوای بسیار خوب با روش نامناسب اثری کاملاً عکس گذاشته و باعث نتیجههای منفی میشود و گاه یک محتوای متوسط با روشی مناسب اثری دوچندان روی متربی میگذارد. روشی که در این مقاله به آن پرداخته شده است روش فرانامهسازی یا سناریوسازی است به این صورت که مربی با طراحی یک فرانامه و اجرای واقعی آن، متربی را در موقعیتی قرار میدهد که او را به اهداف تربیتی خود برساند. گرچه در روانشناسی در مورد تعلیم مبتنی بر فرانامه صحبت شده و آزمایشهای متعددی انجام گرفته است اما نگاه به این مقوله از دریچه تربیتی و استفاده از این روش برای حصول نتایج تربیتی و نه صرفاً آموزشی، نقطه تمایز اثر پیش رو با پژوهشهایی است که در ارتباط با استفاده از سناریو در امور آموزشی انجام گرفته است. همچنین نگاه به این مقوله نه از دریچه تجربیات غربی و تحلیلهای شخصی بلکه از دریچه قرآن و سنت و کارآییسنجی آن در سیره تربیتی معصومینb نقطه تمایز جدیتری در مورد این مقاله است. روش تحقیق: روش تحقیقی که در این مقاله به کار رفته است روش «تحلیل محتوای کیفی» و «روش فقهی» است. تحلیل محتوای کیفی با واکاوی مفاهیم، اصطلاحات و ارتباطات بین این مفاهیم، سعی در استنباط و آشکار کردن الگویهای نهان در متن هدف را دارد (مؤمنیراد و دیگران، 1392). نوع روش تحلیل محتوای کیفی در این مقاله «تحلیل اسنادی» است. تحلیل اسنادی عبارت از بررسی کتابخانهای اسناد و منابع در دسترس در مقابل مطالعه موردی، مردم نگاری، روششناسی مردمنگارانه و روش تاریخی-تطبیقی است (صادقی فسائی و عرفانمنش، 1394). در روش فقهی نیز با بررسی سندی و دلالی ادله جوازیه و ادله ناهیه، به اعتبارسنجی آنها پرداخته و در آخر با جمع ادله قابل پذیرش با روشی اصولی به نتیجه نهایی رسیده شده است. به عبارت دیگر روش فقهی در استنباط از روایات به معنای شیوهای است که فقیه برای فهم و استخراج احکام شرعی از متون روایی (احادیث معصومینb) به کار میگیرد. این روش مجموعهای از قواعد، اصول و موازین اجتهادی است که به فقیه کمک میکند روایت را بهدرستی بشناسد، ارزیابی کند و براساس آن حکم شرعی را استنباط نماید. در این روش هم بررسی سندی و اعتباری صورت میگیرد مثلاً نسبت به صدور روایت اطمینان حاصل شده و سپس به بررسی دلایل و محتوای آیه و روایت طبق اصول استنباط و با ضوابطی مطمئن پرداخته میشود. در آخر نیز با جمع ادله و برطرف کردن تعارض آنها در صورت تعارض، نتیجه نهایی به دست میآید. نتایج: هدف از تربیت مبتنی بر فرانامه آن است که متربی اگر اثر تربیتی را قبول نکرده، یا اینکه اثری که قبول میکند سطحی بوده و نیاز به عمق بیشتری در اثر گذاری است و یا اینکه خود آموزه و یا اثر تربیتی از اهمیت بسزایی برخوردار است که شایسته نیست به صورت عادی صورت بگیرد، مربی از فرانامه استفاده کرده و اثر تربیتی را به متربی رسانده و عمقبخشی نماید. در استفاده از فرانامه در امر تربیت، متربی هم میتواند یک فرد یا گروه باشد و هم میتواند مردم یک جامعه باشد که حاکم در اینجا در نقش مربی ظاهر شده است. از طرف دیگر فرانامه میتواند با عاملیت مستقیم مربی طرح و اجرا شود و یا اینکه با آیندهنگری که مربی دارد و ایفای نقش در بزنگاهها این کار را کند و عاملیت اصلی در اجرای فرانامه نداشته باشد. در فرانامههایی که بیان شد اصول و روشهای تربیتی ویژهای استفاده شده است که عبارت است از اصل تدریج در گامهای فرانامه، اصل رفق با متربی، اصل در نظر گرفتن توان مخاطب و همچنین روش استفاده از نقطه ثقل شخصیتی و روش تشنهسازی که در فرانامههای بیان شده استفاده شده است. رعایت تدریج در مقام تربیت بدان معناست که مربی از اقدامات عجولانه و شتابزده خودداری نموده و با توجه به شناخت توان و ظرفیت متربی مفاد آموزشی را آرام آرام به وی تعلیم دهد تا زمینه برای فهم و درک عمیقتر مطالب فراهم شود. رفق و مدارا نوعی از عدم آزار و اهانت به متربی و نیز رعایت امیال و رغبتهای وی در فرایند تربیت است. نقطه ثقل شخصیتی نیز عبارت است از حیطهای از ابعاد وجودی و شخصیتی انسان که برای او دارای ارزش و اهمیت بوده و نقش برجستهای در زندگی او داشته و علاقه خاصی نیز به آن دارد. استفاده از نقطه ثقل برای اثرگذاری تربیتی یکی از روشهای مهم در تربیت است. بحث و نتیجهگیری: روش تربیت مبتنی بر فرانامه (سناریو) یکی از روشهایی است که شبیه آن اخیراً در روانشناسی یادگیری مطرح شده است اما این روش توسط انبیاء و معصومینb سالیانی پیش مورد استفاده قرار گرفته و ظرائف آن در آیات و روایات مطرح شده است. از جمله آنها، آیاتی است که در مورد حضرت ابراهیم و نوع مواجهه تربیتی با قوم خود بوده که در قضیه پرستش ستارگان و همچنین شکستن بت بزرگ نمودار است. همچنین آیاتی که درباره داستان حضرت موسی و حضرت خضرj آمده است. روایاتی که در آنها تربیت مبتنی بر فرانامه صورت گرفته است نیز مانند ماجرای مفضل و کبوتر بازها، جذب هشام توسط امام صادق، جذب نواده عمر توسط امام کاظم و همچنین داستان معروف موعظه اخلاقی رسول خداn در ماجرای جمع کردن هیزمها از جمله موارد تربیت مبتنی بر فرانامه است که در روایات آمده است. با توجه به این مطلب مربی بایسته است که به سیره معصومینb تمسک کرده و با برنامه و فرانامهای مناسب، مفاهیم توحیدی را به متربی منتقل کند. به عبارت دیگر باید هنر تربیتی به خرج داده و با ابزار داستان و روایتسازی و فرانامه سازی، نوعی تربیت در دل صحنه را برای مخاطب و متربی خود به همراه داشته باشد. نه اینکه صرفاً به برگزاری کلاسهای درسی و معرفتی بسنده کرده بلکه در دل عمل و روایت و فرانامه متربی خود را تربیت کند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| فرانامه؛ روش تربیتی؛ اصول تربیتی؛ قرآن و روایات؛ مربی و متربی | ||
| مراجع | ||
|
منابع * قرآن کریم. ابنفارس، احمد (1399ق). معجم مقاییس اللغة، بیروت: دار الفکر. اعرافی، علیرضا، موسوی، نقی، و کاظمی، عنایت الله (1401). تبیین اصل رفق و مدارا و بررسی مفاهیم مرتبط با آن در نظام تعلیم و تربیت اسلامی، نشریه تربیت متعالی 1(3)، 8-28. صادقی فسایی، سهیلا، و عرفانمنش، ایمان (1394). مبانی روششناختی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی؛ مورد مطالعه: تأثیرات مدرنشدن بر خانواده ایرانی، فصلنامه علمی-پژوهشی راهبرد فرهنگ 8(29)، 52-26 طباطبایی، محمدحسین (1417). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم. طبرسی، فضل (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصرخسرو، چاپ سوم. کاظمی، عنایتالله، شکوری، حسن، و تلخابی، مجید (1401). تبیین اصل رعایت تدریج در تربیت از دیدگاه فقه تربیتی، دوفصلنامه مطالعات فقه تربیتی 9(11)، 195-219. کشی، محمد (1409). اختیار معرفة الرجال، مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، چاپ اول. کلینی، محمد (1407). الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم. گروه واژهگزینی (1392). فرهنگ واژههای مصوب فرهنگستان، تهران: انتشارات فرهنگ زبان و ادب فارسی، چاپ اول. عالمزاده نوری، محمد (1400). آشنایی با فقه اخلاق در آمدی بر دانش اخلاق اجتهادی و استنباطی، قم: انتشارات خلق، چاپ اول مایر، فردریک (1398). ترجمه فیاض، علی اصغر، تاریخ اندیشه های تربیتی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت)، چاپ چهارم مفید، محمد (1413). المقنعة، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول. مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ اول. مطهری، مرتضی (بیتا). مجموعه آثار، تهران: انشارات صدرا منتصری، محمدعلی، بادیه پیمای جهرمی، زهره، شادفرد، زهرا، پیشگر، زهرا، و تقی زاگاهزاده، محبوبه (1402). ارزیابی اثربخشی آموزش مبتنی بر سناریو به دو روش حضوری و ترکیبی بر یادگیری دانشجویان اتاق عمل، فصلنامه پژوهش در آموزش علوم پزشکی 15(4)، 33-41. مؤمنیراد، اکبر، علیآبادی، خدیجه، فردانش، هاشم، و مزینی، ناصر (1392). تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج، فصلنامه اندازهگیری تربیتی 4(14)، 67-94. هاشمی، حسین (1388). چیستی و اهداف تربیت، فصلنامه پژوهش های قرآنی، شماره 59 و 60، 30-71. نوزرپورشمی، منیژه، انصاری مطلق، فاطمه، و قاسمیزاده، مریم (1402). بررسی نقش آموزش مبتنی بر سناریو در تقویت یادگیری دانشآموزان، اولین کنفرانس بینالمللی پژوهشهای مدیریت، تعلیم و تربیت در آموزش و پرورش. References The Holy Quran. Abu Shaban, S. S., & Shaat, M. A. (2022). A scenario-based learning approach for enhancing Al-Azhar University–Gaza student-teachers’ TEFL practices in inclusive education classes. Journal of Language Teaching and Research, 13(4), 740–748. https://doi.org/10.17507/jltr.1304.06 A’rafi, A., Mousavi, N., & Kazemi, E. (2022). Explaining the principle of gentleness and tolerance and examining its related concepts in the Islamic education system. Journal of Higher Education, 1*(3), 8-28. [In Persian] Farhangestan-e Zaban va Adab-e Farsi. (2013). Farhang-e vazheha-ye mosavvab-e Farhangestan [Dictionary of approved words by the Academy]. Tehran: Farhang-e Zaban va Adab-e Farsi Press. [In Persian] Ibn Babawayh, M. (1982). Ma›ani al-akhbar. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. [In Persian] Ibn Fāris, A. (1979). Muʿjam maqāyīs al-lughah. Beirut: Dār al-Fikr. [In Persian] Jawaharlal, J., Shih, A., & Schrader, P. G. (2004). Scenario-based learning approach in teaching statics. American Society for Engineering Education Annual Conference and Exposition, 9(1), 45–72. https://www.researchgate.net/publication/237244689_Use_of_Scenario-Based_Learning_Approach_in_Teaching_Statics Kazemi, E., Shokouhi, H., & Talkhabi, M. (2022). Explaining the principle of observing gradualism in education from the perspective of educational jurisprudence. Biannual Journal of Studies in Educational Jurisprudence, 9(11), 195-219. [In Persian] Kashi, M. (1988). Ikhtiyar ma›rifat al-rijal. Mashhad: Mashhad University Press. [In Persian] Kulayni, M. (1986). Al-Kafi. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyah. [In Persian] Lamnina, M., & Chase, C. C. (2019). Developing a thirst for knowledge: How uncertainty in the classroom influences curiosity, affect, learning, and transfer. Contemporary Educational Psychology, 59, 101785. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2019.101785 Livia, V. (2017, September 9). Why educators should consider scenario-based learning. NEOLMS Blog. https://blog.neolms.com/educators-consider-scenario-based-learning/ (Accessed September 9, 2020) Makarim Shirazi, N. (1995). Tafsir-e Nemuneh*. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyah. [In Persian] Mariappan, J., Shih, A. & Schrader, P. S. (2004). Scenario-Based Learning in Teaching Statics. American Society, Engineering Education Annual Conference and Exposition, American Society for Engineering Education. Marianna Lamnina , Catherine C. Chase (2019). Developing a thirst for knowledge: How uncertainty in the classroom influences curiosity, affect, learning, and transfer, Contemporary Educational Psychology, Volume 59, No. 4, pp. 76-98 Mofid, M. (1992). Al-Muqni’ah. Qom: Al-Mu’tamar al-’Alami li-Alfiyat al-Shaykh al-Mufid. [In Persian] Montaseri, M., Badiyehpimeyeh Jahromi, Z., Shadfard, Z., Pishgar, Z., & Taghizadeh Ghahe, M. (2023). Evaluating the effectiveness of scenario-based education in both in-person and blended methods on the learning of operating room students. Journal of Research in Medical Education, 15*(4), 33-41. https://journals.sbmu.ac.ir/jrme/article/view/41715 [In Persian] Mo›meni Rad, A., Aliabadi, Kh., Fardanesh, H., & Mazini, N. (2013). Qualitative content analysis in the tradition of research: Nature, stages, and validity of results. Educational Measurement Quarterly, 4(14). [In Persian] Nowroozpoor Shami, M., Ansari Motlagh, F., & Ghasemizadeh, M. (2023). Investigating the role of scenario-based education in enhancing student learning. The First International Conference on Management, Education and Training Research in Education. [In Persian] Sadeghi Fasaei, S., & Erfanmanesh, I. (2015). Methodological foundations of documentary research in social sciences; Case study: The effects of modernization on the Iranian family. Rahbord-e Farhang Quarterly, 8(29). [In Persian] Sumer S. Abu Shaaban & Mohamed A. Shaat (2022) A Scenario-Based Learning Approach for Enhancing Al-Azhar University-Gaza Student-Teachers’ TEFL Practices in Inclusive Education Classes, Journal of Language Teaching and Research, Vol. 13, No. 4, pp. 740-748, July 2022 Tabataba’i, M. H. (1997). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur’an. Qom: Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom. [In Persian] Tabarsi, F. (1993). Majma› al-Bayan fi Tafsir al-Qur›an. Tehran: Nasir Khosrow Publications. [In Persian] Taneri, A. (2018). Scenario-based case study method and the functionality of the section called ‘from production to consumption’ from the perspective of primary school students. Asian Journal of Education and Training, 4(1), 56–61. https://doi.org/10.20448/journal.522.2018.41.56.61 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 305 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 33 |
||