| تعداد نشریات | 8 |
| تعداد شمارهها | 316 |
| تعداد مقالات | 2,351 |
| تعداد مشاهده مقاله | 5,986,134 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,181,203 |
نگاهی آسیبشناسانه به موانع کارآمدی نظام تبلیغ دینی در ایران | ||
| فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی | ||
| دوره 17، شماره 34، فروردین 1404، صفحه 93-132 اصل مقاله (1.31 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30471/soci.2024.10083.1989 | ||
| نویسندگان | ||
| یاور عیوضی* 1؛ سید مرتضی میرتبار2؛ سیدمهدی حسینی3 | ||
| 1عضو هیئت علمی مرکز پژوهشی مبنا، قم، ایران | ||
| 2پژوهشگر مرکز پژوهشی مبنا، قم، ایران. | ||
| 3استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| چکیده گسترده مقدمه و اهداف: توجه عموم به هنگام بحث از تبلیغ دینی، عمدتاً معطوف به مبلّغ بهعنوان کنشگر اصلی است و از او انتظار ایفای نقشهای متعدد دینی، فرهنگی و اجتماعی میرود؛ درحالیکه، مبلّغ، تنها یکی از اجزای نظام تبلیغی است. شرایط حاکم بر جهان و وجود انبوه تبلیغات ضددینی با بهرهگیری از فناوریهای نوین ارتباطی، موانع بزرگی در موفقیت مبلّغان ایجاد کرده است. ازسویدیگر، برخورد انفعالی، سنتی و ضعیف با این موج، جامعه دینی را در معرض آسیبها و تحولات مخرب بنیادین فرهنگی قرار داده است. این وضعیت، ضرورت تبلیغ دین بهصورت سازمانیافته و تشکیلاتی و توجه فوری به نظام تبلیغی و بهبود آن را دوچندان میکند. دشواری برنامهریزی برای تبلیغات دینی، ناشی از تفاوتهای آن با تبلیغات متداول است. بدیلهای درونگفتمانی و برونگفتمانی جهان امروز با کمک علوم و تکنولوژیهای ارتباطی، چالشهای جدی بر سر راه توسعه فرهنگ اسلامی ایجاد کردهاند. پیدایی آسیبهای دینی و گرایشهای غیردینی نیز اهمیت این مسئله را افزایش داده است. اغلب مطالعات حاکی از آن است که مردم، وضعیت دینداری فعلی را ضعیفتر از گذشته تصور کرده و نهادها و نظام مدیریت تبلیغ دینی را ناکارآمد میدانند. پرسش اصلی این است که ما با چه آسیبهایی مواجه هستیم؟ و چگونه میتوان به ارتقای کارآمدی نظام تبلیغ کمک کرد؟ هدف از این پژوهش، آسیبشناسی تبلیغ دینی در جهت اصلاح روشهای معیوب گذشته و ارتقای آن در جهت تأثیرگذاری بیشتر است. چه اینکه اگر عوامل ناکارآمدی و اختلال در تبلیغ دینی به دقت شناسایی شود، میتوان برای پر کردن خللهای موجود برنامهریزی و آن را برطرف نمود. روش: با توجه به اینکه منبع اطلاعاتی در پژوهش حاضر (اسناد پژوهشی و مصاحبهها) از جنس نماد و رسانه است، از روش تحلیل مضمون و برای تجزیه و تحلیل اطلاعات از MAXQDA استفاده شده است. برای سنجش اعتبار پژوهش از روش آزمون-بازآزمون استفاده و مقایسه نتایج این دو کدگذاری با بهرهگیری از روش هولستی محاسبه شده است و با توجه به اینکه توافق کدگذاری بهطورمتعارف بالای 70 درصد قابلاتکاست، عدد به دست آمده (91)، قابل قبول تلقی میشود. PAO= 2M/(n1+n2) =2*114/(125+125)=0/91 مراحل پژوهش بدین صورت است: گزینش و جمعآوری اطلاعات: در پژوهش حاضر واحدهای تحلیل همان اسنادِ پژوهشی و نخبگان میباشند. گزینش اسناد بر مبنای معیارهای درونگنجی صورت گرفت. از میان انبوهی از اطلاعات و اسنادِ مرتبط با موضوع بر مبنای معیارهای درونگنجی، 21 مورد صلاحیت بررسی را کسب کردند. مهمترین ابزار مورد استفاده در این مرحله فرم استخراج اطلاعات است. همچنین، برای انتخاب جامعه نمونه در روش مصاحبه، معیار نخبگی لحاظ شد. روش نمونهگیری در این مرحله از نوع «نظری» بود که 12 مورد از نخبگان بهعنوان نمونه انتخاب و مصاحبه شدند. به این معنا، متناسب با خلأها و نیازهای پژوهشی نخبگان انتخاب و مصاحبه شدند و تا زمان اشباع دادهها مصاحبهها تداوم داشت. استخراج مضامین و تلفیق دادههای دوگانه (اسناد و مصاحبهها): به این معنا که مصادیق، دعاوی و متون در وهله نخست، به کدهای اولیه تبدیل و سپس در یک سطح انتزاع بالاتر به مضامین تبدیل شدند. تمامی کدها و مضامین استخراج شده در بخش یافتهها و دستاوردها مشخص میباشند. ترسیم شبکههای مضمونی. تفسیر و تشریح شبکهها. نتایج: این پژوهش با آسیبشناسی نظام تبلیغ دینی، موانع موجود را در پنج ساحت دستهبندی کرده است. تحلیلهای آماری نشان میدهد بیشترین وزن آسیبها مربوط به مدیریت تبلیغ (۴۲٪) و سپس عوامل مربوط به مبلّغ (۲۷٪) است. رئوس این موانع عبارتاند از: ۱. موانع مدیریتی: پرتکرارترین آسیبها شامل سیاستگذاریهای فاقد پشتوانه علمی، سلطه تفکر سنتی و غفلت از ابزارهای نوین، توزیع نامتوازن و بدون برنامه مبلغان، ناهماهنگی بین نهادهای تبلیغی، ضعف در آموزش و نظارت، و وابستگی مالی و ساختاری تبلیغ به نهاد قدرت است. ۲. آسیبهای مبلّغ: مبلغان در چهار جنبه دچار چالش هستند: روشی: استفاده از شیوههای تقلیلگرا، احساسی و دور از استدلال. رفتاری/اخلاقی: عدمرعایت شئونات زی طلبگی و بیتعهدی حرفهای. نگرشی: ضعف دانش روز و نگاه منفی به فضای مجازی. تعاملی: ناتوانی در برقراری ارتباط مؤثر با اقشار مختلف و عدمشناخت زبان مخاطب. ۳. آسیبهای پیام: شامل سستی و عدماتقان محتوا، تمرکز صرف بر عبادات و غفلت از پاسخگویی به شبهات، و عدمتناسب پیام با نیاز و فهم مخاطب است. ۴. موانع زمینهای: عواملی همچون رقبای فرهنگی قدرتمند (سکولاریسم)، ضعف زیرساختهای سایبری، بازنمایی منفی دین در رسانهها و مشکلات اقتصادی و سیاسی جامعه که پذیرش تبلیغ را دشوار میکنند. ۵. آسیبهای مخاطب: شامل ذهنیت منفی نسبت به قشر مبلّغ، بحران هویت و نسبت دادن ناکارآمدیهای حاکمیتی به اصل دین. در نتیجه، عمدهترین دلیل ناکارآمدی تبلیغ دینی به ضعفهای ساختاری در مدیریت و ناتوانیهای فردی و مهارتی مبلغان بازمیگردد. بحث و نتیجهگیری: این نوشتار با بررسی ماهیت تبلیغ دینی بهعنوان فرایندی نظاممند، قدسی و ارتباطی، بر ضرورت گذر از ساختارهای سنتی به شیوههای مدرن و کارآمد تأکید دارد. اگرچه پس از انقلاب اسلامی نهادهای متعددی برای تبلیغ دین تأسیس شدند، اما ارزیابیهای آیندهنگرانه نشاندهنده ضعفهای جدی در ساختار، مدیریت و عملکرد روحانیت بهعنوان بازیگر اصلی است. یافتهها نشان میدهد «مدیریت تبلیغ» ستون اصلی و پاشنه آشیل این نظام است؛ بهطوریکه بیشترین آسیبها (بیش از ۴۰ متغیر) ناشی از سیاستگذاریهای نادرست، موازیکاری دستگاههای متعدد، ضعف در توزیع و آموزش مبلغان و فقدان نظام بازخوردگیری است. مدیران و سیاستگذاران بهدلیل عدمدرک صحیح از مسائل فرهنگی و واقعیات جامعه، گاه سیاستهایی اتخاذ میکنند که نهتنها بیاثر، بلکه مانع گسترش دین میشوند. عملکرد جزیرهای نهادها و فقدان نگاه سیستمی، کارایی تبلیغ سنتی را در مواجهه با تبلیغات جهانی و جامعه مدرن بهشدت کاهش داده است. راهبرد اصلی برای برونرفت از این وضعیت، توقف عملکرد جزیرهای و تشکیل یک «ستاد فرماندهی واحد» است. این ستاد باید بر تربیت مدیران متخصص، استفاده از علوم روز (مانند جامعهشناسی و روانشناسی) و هماهنگی کامل میان نهادها تمرکز کند. سرانجام، راهکارهای کلانی همچون استانداردسازی ساختار تبلیغی، تجربهنگاری، کیفیسازی نیروی انسانی، اصلاح نظام ارزیابی، توجه ویژه به مخاطبشناسی و ارتقای صنعت محصولات دینی برای تحقق اهداف قدسی و کاهش فاصله میان نهاد تبلیغ و نیازهای واقعی جامعه پیشنهاد شده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تبلیغ دینی؛ جامعهشناسی تبلیغ؛ تحلیل مضمون؛ آسیبشناسی | ||
| مراجع | ||
|
منابع
آهنگ، دکترعلی، و اتحاد، سیدهفرناز (1397). روش های تبلیغ دین اسلام و جلوگیری از تبلیغ ضد دینی در فضای مجازی. international Multidisciplinary Journal of Pure Life، 14(5)، 33-60.
حاتمی، محمدرضا، قادری، علی، و جمشیدی، علی (1395). بررسی روند تغییرات نگرشی نسل سوم در زمینه گروههای مرجع در دهه 1380. پژوهشهای سیاسی جهان اسلام،6(3)، 25-42.[G2]
حاجیپور، حسین، و مولویوردنجانی، عیسی (1401). الگوی اصول اخلاقی رسانه در تبلیغ دینی. پژوهشنامه اخلاق، 56(15)، 7-30.
حسینی، محمد، و رهنمایی، حسین (1399). جایگاه «تبلیغ دینی» در قانون اساسی. دانش حقوق عمومی، 28(9)، 1-18.
حسینیکاشانی، فاطمهمرضیه، و بوسلیکی، حسن (1402). آسیبشناسی «پوشش بانوان مبلغ دینی» با رویکرد اخلاق تبلیغ دین. اسلام و مطالعات اجتماعی، 40(10)، 191-223.
حسینیان، سیدحامد، کیانپور، مسعود، و ربانیخوراسگانی، علی (1398). توصیف کیفی فراگرد ارتباط مردم و روحانیت در تبلیغ دین؛ نگرشی آسیبشناسانه از منظر روحانیون مبلغ نخبه. پژوهشهای راهبردی مسائل اجتماعی ایران، 26(8)، 57-82.
خان محمدی، ابراهیم (1392). آسیبشناسی الگوی تبلیغ دینی و ارائه الگوی مطلوب. قم: دانشگاه باقرالعلوم.
خندان، محسن (1374). تبلیغ اسلامی و دانش ارتباطات اجتماعی. قم: سازمان تبلیغات اسلامی.
داودآبادی، محسن، و دلاوری، جواد (1390). بررسی آسیبها و فواید اصل بومیگرایی در تبلیغ دین. آسیبپژوهی اجتماعی، ش1، 109-130.[G1]
دفتر رهبر معظم انقلاب (1375). حوزه و روحانیت در آیینه رهنمودهای رهبر معظم انقلاب. قم: سازمان تبلیغات اسلامی.
دفتر طرحهای ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (1394). ارزشها و نگرشهای ایرانیان. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
دفتر طرحهای ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (1394). سنجش سرمایۀ اجتماعی کشور. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
راغب اصفهانی، حسینبنمحمد (1392). مفردات (ترجمه حسین خداپرست). نوید[F3] اسلام.
رفیعی، ناصر (1400). بایدها و نبایدهای تبلیغ دینی در جوامع چندفرهنگی با تأکید بر سیره پیامبراکرمn. دین و سیاست فرهنگی، 16(8)،191-207.
زائری، محمدرضا (1399). مصاحبه پژوهشی [متن منتشر نشده]. مرکز پژوهشی مبنا.
ساداتهوائی، زینب (1392). تأثیر مبانی تبلیغی امام علیj در ابعاد تبلیغی سیّد علی حسینی خامنهای، پایاننامه کارشناسی ارشد. دانشکده علوم حدیث.
سعیدی، محمد زکی (1399). آسیبشناسی تبلیغ دینی از منظر آیات و روایات (پایاننامه کارشناسی ارشد). قم: جامعه المصطفی العالمیه.
سلیمانی، علی (1397). تبلیغ دینی در شبکههای اجتماعی؛ چالشها و راهکارها با تأکید بر تلگرام. نامه فرهنگ و ارتباطات، 4(2)، 91-120.
سیاح، احمد (1371). فرهنگ بزرگ جامع نوین. ج 1. اسلام.
عباسیمقدم، مصطفی (1391). نگاهی به ابعاد مفهومی وکارکردی الگو و اسوه در تربیت و تبلیغ دینی. پژوهشنامه تربیت تبلیغی، 1(1)،45-66.
غفوری، محمدجواد (1393). بررسی فرصتها، چالشها و بایستههای تبلیغ دین در اینترنت. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلومj.
فرمهینی فراهانی، محسن (1387). پژوهشی در زمینه آسیبشناسی نهادهای دینی و فرهنگی در دو دهه اخیر انقلاب اسلامی. مهندسی فرهنگی، ش23 و 24، 32-43.[G4]
فرهنگستان زبان و ادب فارسی (1396). فرهنگواژههای مصوب فرهنگستان (جلد 13). فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
فعالی، محمدتقی (1381). روش های نوین تبلیغ دینی. رادیو، (12).
قیصریان، محمدعلی (1392). بررسی ظرفیتها و چالشهای شبکههای اجتماعی مجازی در زمینه تبلیغ دین و ارائه الگوی مناسب. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلومj.
قیصریان، محمد علی (1392). ظرفیتها و چالشهای شبکههای اجتماعی مجازی برای تبلیغ دین (پایاننامه کارشناسی ارشد). باقرالعلوم، قم.
کریمیدردشتی، روحاله، و امانی، رضا (1400). آسیبشناسی روشهای تبلیغ دینی با محوریت مخاطبشناسی از نگاه روایات. قرآن و علوم اجتماعی، 3(1)،10-30.
کوهی، احمد (1397). سناریوپردازی آیندههای تبلیغ دین در ایران (پایاننامه دکتری). تهران، تهران.
مرکز پژوهشی مبنا (1401). سالنمای دین و دینداری در ایران. انتشارات مکث اندیشه.
مزحجی، مریم (1382). دیدگاههای مخاطبان، کارشناسان و برنامهسازان در مورد برنامههای دینی تلویزیون. پژوهشهای ارتباطی، 10(35)، 199-227.
میرتبار، سید مرتضی، عیوضی، یاور، و عبداللهی سفیدان، حامد (1397). تحلیل وضعیت تبلیغ دینی با رویکرد آسیب شناسانه. امنیت فرهنگی افق مکث، 25، 90.
میرمطلبی، سیدعلی (1392). بررسی انتقادی سیاستهای نظام جمهوری اسلامی ایران در عرصه تبلیغ دین. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلومj.
میر مطلبی، علی (1392). بررسی انتقادی سیاستهای نظام جمهوری اسلامی ایران در عرصه تبلیغ دین (پایاننامه کارشناسی ارشد). دانشگاه باقرالعلوم، قم.
References Abbasi Moghaddam, M. (1391). A look at the conceptual and functional dimensions of the model and role model in religious education and propagation. Training and Propagation Research Letter, 1(1), 45–66. [In Persian] Academy of Persian Language and Literature (1396). Dictionary of Approved Words of the Academy (Vol. 13). Academy of Persian Language and Literature. [In Persian] Ahang, A., & Ettehad, S. F. (1397). Methods of propagating Islam and preventing anti-religious propaganda in cyberspace. international Multidisciplinary Journal of Pure Life, 14(5), 33-60. [In Persian] Davoudabadi, M., & Delavari, J. (1390). Investigating the harms and benefits of the principle of nativism in religious propagation. Social Pathology Research, (1), 109-130. [G1] [In Persian] Fa'ali, M. T. (1381). New methods of religious propagation. Radio, (12). [In Persian] Farmahini Farahani, M. (1387). A study on the pathology of religious and cultural institutions in the last two decades of the Islamic Revolution. Cultural Engineering, (23 & 24), 32-43. [G4] [In Persian] Ghafouri, M. J. (1393). Investigating opportunities, challenges, and requirements of religious propagation on the Internet. Baqir al-Olum University. (Master’s Thesis). [In Persian] Gheysarian, M. A. (1392). Capacities and challenges of virtual social networks for religious propagation (Master's Thesis). Baqir al-Olum, Qom. [In Persian] Gheysarian, M. A. (1392). Investigating the capacities and challenges of virtual social networks in the field of religious propagation and presenting an appropriate model. Baqir al-Olum University. (Master’s Thesis). [In Persian] Hajipour, H., & Molavi Vardanjani, I. (1401). Model of media ethical principles in religious propagation. Research Letter of Ethics, 56(15), 7–30. [In Persian] Hatami, M. R., Ghaderi, A., & Jamshidi, A. (1395). Investigating the trend of attitudinal changes of the third generation regarding reference groups in the 1380s. Political Research of the Islamic World, 6(3), 25-42. [G2] [In Persian] Hosseini, M., & Rahnamaei, H. (1399). The position of "Religious Propagation" in the Constitution. Public Law Knowledge, 28(9), 1–18. [In Persian] Hosseinian, S. H., Kianpour, M., & Rabbani Khorasgani, A. (1398). Qualitative description of the communication process between people and clergy in religious propagation; A pathological attitude from the perspective of elite missionary clergy. Strategic Research on Social Problems in Iran, 26(8), 57–82. [In Persian] Hosseini-Kashani, F. M., & Bosliki, H. (1402). Pathology of "Female Religious Propagator's Coverage" with an approach to the ethics of religious propagation. Islam and Social Studies, 40(10), 191–223. [In Persian] Karimi Dardashti, R., & Amani, R. (1400). Pathology of religious propagation methods centered on audience studies from the perspective of narrations. Quran and Social Sciences, 3(1), 10–30. [In Persian] Khan Mohammadi, E. (1392). Pathology of the religious propagation model and presenting a desirable model. Baqir al-Olum University, Qom. (Master’s Thesis). [In Persian] Khandan, M. (1374). Islamic propagation and social communication science. Qom: Islamic Development Organization. [In Persian] Koohi, A. (1397). Scenario planning for the future of religious propagation in Iran (Ph.D. Thesis). Tehran, Tehran. [In Persian] Mabna Research Center (1401). Yearbook of Religion and Religiosity in Iran. Maks Andisheh Publications. [In Persian] Mazhaji, M. (1382). Views of audiences, experts, and programmers about religious television programs. Communication Researches, 10(35), 199–227. [In Persian] Mirmotallebi, S. A. (1392). Critical review of the policies of the Islamic Republic of Iran regarding religious propagation. Baqir al-Olum University. (Master’s Thesis). [In Persian] Mirtabar, S. M., Eivazi, Y., & Abdollahi Safidan, H. (1397). Analysis of the status of religious propagation with a pathological approach. Cultural Security Ofogh Maks, 25, 90. [In Persian] National Plans Office of the Ministry of Culture and Islamic Guidance (1394). Values and Attitudes of Iranians. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. [In Persian] National Plans Office of the Ministry of Culture and Islamic Guidance (1394). Assessment of National Social Capital. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. [In Persian] Office of the Supreme Leader (1375). Seminary and Clergy in the Mirror of the Supreme Leader's Guidelines. Qom: Islamic Development Organization. [In Persian] Rafiei, N. (1400). Dos and don'ts of religious propagation in multicultural societies with emphasis on the conduct of the Holy Prophet (PBUH). Religion and Cultural Policy, 16(8), 191–207. [In Persian] Ragheb Isfahani, H. M. (1392). Mufradat (Translated by Hossein Khodaparast). Navid Islam. [F3] [In Persian] Sadat Havaei, Z. (1392). The effect of Imam Ali's (AS) propagation principles on the promotional dimensions of Sayyed Ali Hosseini Khamenei. Faculty of Hadith Sciences. (Master’s Thesis). [In Persian] Saeedi, M. Z. (1399). Pathology of religious propagation from the perspective of verses and narrations (Master's Thesis). Al-Mustafa International University, Qom. [In Persian] Sayyah, A. (1371). The Great New Comprehensive Culture. Vol. 1. Islam. [In Persian] Soleimani, A. (1397). Religious propagation in social networks; Challenges and strategies with emphasis on Telegram. Letter of Culture and Communication, 4(2), 91–120. [In Persian] Zaeri, M. R. (1399). Research Interview [Unpublished text]. Mabna Research Center. [In Persian] | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 687 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 87 |
||